I несов. (гаснуть) умулун, өһөн хаал; костёр тухнет кутаа умуллан эрэр.

прям., перен. гаснуть, угасать, тухнуть; уот умулунна огонь погас; ср. утуй = 3.

1) прям., перен. гаснуть (об огне, глазах); чох өһөн барар уголь гаснет (постепенно покрывается пеплом); оҕонньор өспүт харахтара угасшие глаза старика; 2) перен. мрачнеть, впадать в подавленное состояние; ити тыллартан кини өһөн түстэ от этих слов он сразу помрачнел.

1) спать; ыарыһах утуйар больной спит; утуйбат буоллум я не могу спать, я потерял сон; түптээн утуйбат буолла он перестал спать спокойно (от горя, сильного беспокойства); утуйан ыл = или утуйа түһэн ыл = вздремнуть, соснуть (на нек-рое время); утуйа сыт = спать; утуйа бар = отправиться спать; өлө утуйа сыт = спать крепким сном, спать мёртвым сном; 2) неметь (о частях тела); илиим утуйда у меня онемела рука; 3) диал. тлеть; гаснуть, тухнуть; отуу уота утуйбут костёр погас; ср. умулун=.

1) теряться, пропадать, исчезать; бостуук ата сүппүт у пастуха потерялся конь; сураҕа суох сүт = пропасть без вести; имниин сүт = пропасть, исчезнуть бесследно; кини үтүө аата сүтүө суоҕа его доброе имя не забудется (букв. не исчезнет); былыргы өтөх онно сүппэт поел. следы заброшенного жилья не исчезают совсем; 2) перен. потухать, гаснуть; киэһээҥи им сүттэ погасла вечерняя заря; халлааҥҥа сулустар сүттүлэр на небе погасли звёзды; 3) перен. утихать, затихать; оҕолор аймалҕаннара сүттэ детский гомон утих.

аат.
1. Туох эмэ умайар, холбонор уота барыта, туох эмэ элбэх уота. ☉ Яркий свет, освещение, сияние
Халлаан сулустара буоллаҕына уоттара-күөстэрэ сүрдэммит. Н. Неустроев
Бу ыал утуйбут, уоттаракүөстэрэ көстүбэт, түннүктэрэ хараҥа. Н. Якутскай
Бу да киэһэ уоткүөс сандааран тупсубут. Далан
2. көсп. Өрө көтөҕүллүү, көх-нэм, күүс, эрчим. ☉ Энтузиазм, воодушевление, огонёк
[Эмээхсин:] Уотум-күөһүм букатын бүппүт эмээхсиммин, харах мөлтөх. Л. Габышев
Ити кэнниттэн кэпсэтии уота-күөһэ сөҕүрүйдэ. Е. Неймохов
Хамначчыт сойууһа диэн тэриллэн үлэлээн эрэр да, билиҥҥитэ уота-күөһэ мөлтөх. И. Гоголев
♦ Уота-күөһэ умуллубут (өлбүт, өспүт) — 1) мөлтөө, мөлтөө-ахсаа. ☉ Терять силу, слабеть, затухать, угасать
Ити бэртээхэй саҕалааһыннар уоттара-күөстэрэ улам өһөн барар. «Кыым»; 2) туохха эмэ хам баттат, туохтан эмэ харааһын. ☉ Впадать в подавленное состояние, чахнуть, гаснуть
Луха бэйэтэ да хайдах эрэ уота-күөһэ өстө. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор эмээхсинигэр уотакүөһэ умуллан, сүргэтэ тостон тиийдэ. «ХС». Уотун-күөһүн умуруор — ким эмэ туохха эмэ өрө көтөҕүллүбүтүн, көхтөммүтүн тохтот, хам баттаа. ☉ Подавлять чью-л. инициативу, чей-л. энтузиазм (букв. погасить чей-л. огонь-горшок)
Уоскуйан иһит: Ороспуойу да туттаргын Уоккун-күөскүн умуруор, Омуҥҥун харат! Күн Дьирибинэ
ср. тат. ут-күз ‘пожар’

туохт.
1. Умайан бүт, тохтоо (уот туһунан). ☉ Перестать гореть, погаснуть, потухнуть (об огне)
Хоруо буолбут хардаҕас Умуллаары тыһырҕаата. Күннүк Уурастыырап
Кинилэр [Огдооччуйалаах Болот] ол курдук иккиэйэҕин умуллан эрэр көмүлүөк оһох иннигэр олорбохтоотулар. Н. Заболоцкай
Оҕонньор умуллан хаалбыт хамсатын, сототугар «топ-топ» охсубута. И. Федосеев
△ Умайан, сырдатан бүт, сабылын, араарылын (элэктэриичистибэ уотун этэргэ). ☉ Перестать гореть, светить, выключиться, погаснуть (об электрическом свете)
Элэктэриичистибэ уота умуллан, им балай буола түһэр. Амма Аччыгыйа
Саала уота умулларын кытта муусука тыаһа дьүрүһүйэ түһэр уонна кыһыл баархат быыс аргыый арыллан барар. Суорун Омоллоон
2. Сырдаан, сардаҥаран бүт, тохтоо (хол., халлаан эттиктэрин сырдыгын туһунан). ☉ Померкнуть, догореть, перестать излучать свет (напр., о небесных телах)
Холкуос моториһа Баанча, киирбит күн өссө да умуллубатах сардаҥатын түөһүгэр кытыаһыннара сытар уу-чуумпу үрэҕи тэлэ тыыран, айаннаан курулата турда. Л. Попов. Тиэтэйиий, айаннаан сохсоруй, Айанныы сылдьаҥҥын эн Көрүс күн кылбайа тахсарын, Саһарҕа умулларын. И. Эртюков
Түүн ракеталар өрө көтөн тахсан сырдаппахтыы түһээт, умуллан тохтоллор. Т. Сметанин
3. Үлэлии туран тохтоон хаал (тиэхиньикэни этэргэ). ☉ Остановиться, заглохнуть (напр., о механизме)
[Тырахтарыыс:] Онтон адьас да умуллан хаалла. Двигательбин хаһыстым. Бэркэ эрэйдэнэн оҥордум. «ХС»
Мөҕүстүм да булбатым. Сатаатахха, сүүрбэ түөртээх күлүүһүм суох буолан биэрдэ. [Массыына] эмискэ дабааҥҥа умулунна. ҮА
Биир массыына кэбиинэтигэр диэри муустаах ууга тимирэн умуллан хаалбыт. А. Кривошапкин (тылб.)
4. көсп. Улам мөлтөөн, аҕыйаан, сыппаан бар (хол., тыас-уус, көр-нар туһунан). ☉ Затихать, замирать, смолкать, прекращаться (напр., о звуках, шуме)
Бары тугу эмэ саҥара сатыыллар да, ол саҥалара кэпсэтии буола кэҥээнуһаан барбат, утары уоста, умулла турар. Амма Аччыгыйа
Тиэргэн тыаһа-ууһа, киэһээҥҥи көрө-нара умуллан барда. М. Доҕордуурап
Ханнык эрэ хампаанньа кэнниттэн агитационнай-маассабай үлэ умуллан, уҕараан хаалыытын инникитин таһаарымыахха. «ХС»
5. көсп. Уҕараа, кэҕин, симэлий (саҕыллан эрэр санаа, иэйии туһунан). ☉ Ослабевать, терять силы, увядать, угасать (о чувствах, порывах)
Ол кэриэтин, ыра баҕам уота умуллубатаҕына, хандьыдаат буоларга охсуһуом. Р. Баҕатаайыскай
Саҥа дьыл эйиэхэ уонна киниэхэ саҥа эрэли үөскэтэр, эһиги умуллубат уоттаах тапталгытын күөдьүтэр. Т. Сметанин
Саҥа экскаваторщик дууһатыгар айымньылаах үлэ умуллубат уота умайара. И. Данилов
6. көсп. Туохтан эмэ хомойон, санааҥ түһэн, курус гын, арбы-сарбы буол. ☉ Повесить голову, сникнуть
Глафира, таҥара кийиитинии, халлаан күөҕэ харахтарыгар умайбыт кыымнар умуллан хааллылар. Л. Попов
Халытар Хабырыыс ах барда, сирэйэ-хараҕа умуллан хаалла. И. Никифоров
Суругун бүтүүтүгэр чугаһаан истэҕин аайы саннылара аллараа санньыһан, кыыспыт иэдэстэрэ улам умуллан бараллара. Ч. Айтматов (тылб.)
7. көсп. Күн сириттэн мат, суох буол, өл. ☉ Умереть, погибнуть, угаснуть
Кини, Модун ыарыы бохсон, Тымырын хаана тымныйбыта, Одун өлүү охсон, Уоттаах сүрэҕэ умуллубута. Күннүк Уурастыырап
Украина отугар охтоммун Умуллан хааллахпына даҕаны, Оҕом оҕотун оҕотугар Уйгу олоҕу аҕалан Көмүс туораах буоламмын Көрсөр күннээх буолуоҕум. П. Тулааһынап
Ыарыы түргэнник бэргээн испитэ, оҕонньор көрдөх ахсын бырда быстан умуллан барбыта. Г. Николаева (тылб.)
♦ Буруолара умулунна — буруота сабылынна диэн курдук (көр буруо)
Сураҕа түҥүрүгэр Өндүрүйээҥҥэ биэрбит үһү. Бэйэбин, тулаайахтарбын буора суох ыһан, буруобут умуллан, кумалааҥҥа барар күммүт кэллэ. М. Доҕордуурап
Биһиги торҕо буруобут умуллубатын, өссө тэнийэн унаарыйдын! ИИФ УоУоО
Сибилигин аҕай тырымныы дайар оҕом, күн анныгар көрбөтөх күндү доҕорум умсубуттара. Онон буруом умуллубута, күнүм хараарбыта. «ХС». Уота-күөһэ умуллубут — 1) дьүһүнэ өлбөөдүйбүт, хараҕын уота өспүт. ☉ Блёкнуть, угасать, тускнеть (о глазах)
Үөрэн дьиримнэспит харахтарын уота-күөһэ умуллан тымныйан, дьэбидийэн кэллилэр. Софр. Данилов; 2) санаата түһэн кута-сүрэ тостон сылдьар. ☉ Стать безучастным, безразличным ко всему
Ырыа Ылдьаана сордоох ходуһаҕа таҕыстар эрэ сирэйэ-хараҕа суула көһөн, уота-күөһэ умуллан аатхарата сүөдэҥниирэ. Н. Лугинов
Кини урут тыаҕа тахса сылдьыбыт этэ, онон бастаан утаа уота-күөһэ умуллан, дьон этэрин хоту сылдьыбыта. П. Аввакумов
Оҕонньор эмээхсинигэр уота-күөһэ умуллан, сүргэтэ тостон тиийдэ. «ХС»
Аал уота умулунна — уота умулунна диэн курдук (көр уот II). Урааҥхай саханы Үөһэттэн-аллараттан Үлтү тэпсибиттэр, Аал уота умуллубут, Алаһа дьиэтэ алдьаммыт. П. Ойуунускай
Алаһалыын сабылынным, Аал уоттуун умулуннум, Ардахсирдэх астанным, Атах сыгынньах сыбдыйдым. Эллэй
ср. бур. унтарха ‘гаснуть’