прил. гениальнай, уһулуччулаах, улуукан; гениальное произведение гениальнай айымньы.

тылбаастаа диэнтэн хай
аата. Улуу поэт бу гениальнай айымньытын тылбаастааһын — улуу дьоҕуру, киэҥ билиини эрэйэр, үгүс күчүмэҕэйдээх, сүҥкэн эппиэттээх уонна бочуоттаах үлэ. Софр. Данилов
Калька диэн — атын омук тылыгар баар өйдөбүлү төрөөбүт тыл тылларынан үтүгүннэрэн тылбаастааһын. ЧМА СТСАКҮө
Эдэр поэт саха суруйааччыларын айымньыларын тылбаастааһыҥҥа утумнаахтык үлэлээн эрэр. «Кыым»

аат.
1. Кыраасканан хартыына суруйарга идэлээх киһи. ☉ Художник, живописец
Эн, Харковь кыыһа, Эдэр нарын илиигинэн Ийэ дойдум кырааскатын Холустаҕа иҥэрэр Худуоһунньук эбиккин. С. Васильев
Леонардо да Винчи худуоһунньук быһыытынан киһини уонна кини чувствотын ордук кэрэхсиирэ. АЕВ ОҮИ
2. Ускуустуба ханнык эмэ салаатыгар уус-уран айымньыны айар дьоҕурдаах киһи. ☉ Человек, который творчески работает в какой-л. области искусства, художник
Киһи аймах култууратыгар кэрэ кылааты киллэрбит тыл гениальнай худуоһунньуктарын килбиэннээх кэккэтигэр Польша улуу бэйээтэ Адам Мицкевич биир бочуоттаах миэстэни ылар. Софр. Данилов. Суорун Омоллоон бэйэтэ айбыт алгыстаах Айыы сээнин курдук күн санаалаах худуоһунньук. Н. Габышев

аат.
1. Ханнык эмэ айымньы, үлэ туспа бэчээттэнэн, тиһиллэн, тастанан тахсыбыта. ☉ Книга (издание)
Халыҥ кинигэни суруйан таһаардаххына? Амма Аччыгыйа
Кинигэ — киһи өйдөөх сүбэһитэ. Суорун Омоллоон
Кинигэ — киһи-аймах гениальнай айыыта. Далан
2
Холбуу тигиллибит лиистээх туох эмэ дьыаланы суруйар сурунаал.  Книга документов, для записей. Э.К. Пекарскай тылдьытыгар быалаах кинигэ ыстараап сурунаала дэнэр. Уураах кинигэтин аҕал эрэ. — Бирикээс кинигэтигэр илии баттаан адаарыппыта. В. Яковлев
[Эписиэр:] Ньукулай, били уурааҕыҥ кинигэтигэр суруй эрэ. Күндэ
Сир быалаах кинигэтэ харчы докумуоннарын кытары хараллыахтаах. КПЫ
◊ Ааҕар кинигэ — үөрэххэ аналлаах ханнык эмэ айымньы эбэтэр онтон быһа тардыы хомуурунньуга. ☉ Хрестоматия. С.А. Новгородов бастакы сахалыы букубаары уонна ааҕар кинигэни таһаартарбыта. Ахсаан кинигэтэ — алын сүһүөх кылааска ахсааны үөрэтэр кинигэ. ☉ Учебник по арифметике. Оҕо ахсаан кинигэтиттэн садаача суоттуу олорор. Быалаах кинигэ эргэр. — ыстараап суруллар кинигэтэ; улахан суолталаах испииһэги суруйар сурунаал. ☉ Штрафной журнал; журнал, куда заносились имена родившиеся, умерших, а также списки плательщиков ясака. Кинигэ кыһата — бэриллибит үлэ бэчээттэниитин хааччыйар тэрилтэ. ☉ Книжное издательство. «Бичик» кинигэ кыһата элбэх кинигэни таһаарар. Кинигэни таптааччы — кинигэни ааҕарын, мунньарын сөбүлүүр киһи. ☉ Книголюб. Кинигэни таптааччылар мунньахтара буолла. Кинигэ тастааччы — кинигэ тастааһыныгар идэлээх киһи. ☉ Переплетчик
Кинигэ тастааччыга барда. А. Чехов (тылб.). Кыһыл кинигэ — сэдэх, сүтэн эрэр, харыстанар хамсыыр харамай, үүнээйи туһунан сибидиэнньэ бэриллэр испииһэгин (реестрин) кинигэтэ. ☉ Красная книга
Кыталыктары Кыһыл кинигэҕэ киллэрбиттэрэ. С. Дадаскинов
Ордук сыаналаах сэдэх көрүҥнэр Кыһыл кинигэҕэ киллэриллибиттэрэ. ББЕ З
Араҕас хопто Кыһыл кинигэҕэ киллэриллибит көтөр. «ХС». Үөрэх кинигэтэ — ханнык эмэ биридимиэккэ үөрэнэр кинигэ. ☉ Учебник
[Никиитэ:] Саха тылыгар үөрэх кинигэлэрин бэчээттэтэ охсуохха. Күндэ
Маны үөрэх кинигэтиттэн сиэттэрэн оҥордум. М. Доҕордуурап

I
1. эб. Саҥарааччы этиллибиккэ оннук буолбатах диэн утары этэр, сөпсөспөт, аккаастанар хардата. ☉ Употребляется при отрицательном ответе, при выражении несогласия с чем-л., нет
Суох, суох... Дьиэҕэ эрэ киириэм суоҕа... А. Софронов
— Даша, хайа туох буоллуҥ, ыалдьыбыккын дуу? — Суох, ыалдьыбаппын. М. Доҕордуурап
[Михаил:] Суох, оҕонньор, биһиги төннөрбүт сатаммат. С. Ефремов
2. даҕ. суолт. Үөскэтиллибит -лаах сыһыарыылаах даҕааһын буолбат форматын үөскэтэр. ☉ Образует отрицательную форму производного прилагательного на -лаах. Тыла суох. Атаҕа суох
□ Сэмэн Бэһиэлэйэп хараҕа суох Сүөдэргэ тугу эрэ сэһэргээн хаҥынайар. Амма Аччыгыйа
Тыала суох, ичигэс, уу-чуумпу киэһэ. Н. Якутскай
Ол туох да сайдыыта суох дьон тугу билээхтиэхтэрин сөбүй? С. Ефремов
Улахан баайа суох, айаҕын эрэ ииттэр сэниэ киһи эбит. МНН
3. сыһ. суолт. Сыһыат сорох формаларын үөскэтэр. ☉ Образует некоторые наречия с отрицательным значением (напр., непрерывно, без вести)
Лоокуут өр саҥата суох олорбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
Тыал эрэ быыстала суох куугунуур. Н. Заболоцкай
Ууга тааһы бырахпыт курдук сураҕа суох сүппүтэ. Ф. Софронов
4. туохт. суолт.
1. Туохтуур буолбат форматын үөскэтэр. ☉ Образует отрицательную форму будущего времени глагола
Эһиги эппит тылгытыттан туоруом суоҕа. Ньургун Боотур
Улахан үөскэ киһи сатаан айанныа суох. Эрилик Эристиин
[Николай:] Көмөтө суох кыайан хаамыа суохпун. С. Ефремов
2. Баар буолбатах, мэлигир (этиигэ кэпсиирэ буолар). ☉ Не имеется, нет в наличии, не существует (в знач. сказуемого)
Тула өттүбүтүгэр туох да тыас-уус суох. Н. Якутскай
Киһи хаама түһүөх иллэҥ сирэ суох. Софр. Данилов
Дьиэҕэ биир да эр киһи суох. Күннүк Уурастыырап
♦ Быара суох барда (ыыталаата, ыытта) көр быар
Хайа, Маайа, туох айылаахтан быара суох бардыҥ? В. Гаврильева
[Балаатаҕа сытааччылартан] иккиһэ дөрүн-дөрүн көрүдьүөстээхтик саҥарталаан, дьонун быара суох ыыталыыр сүүрбэччэлээх Коля. Р. Кулаковскай
Иччитэ суоҕунан көрөр көр иччи. Кини иччитэ суоҕунан көрбүт муус чаккырыас харахтара бу кэмҥэ олус сытыытык, оттомноохтук көрүтэлээн ыллылар. П. Филиппов
Сирэйэ-хараҕа суох көр сирэй-харах. Өстөөх сирэйэ-хараҕа суох бүлүмүөт уотун аспыта. «ХС»
Аны санаатахха, атыыһыттар кэнэн дьадаҥы эбээннэри олус да сирэйэ-хараҕа суох албынныыр эбиттэр. А. Кривошапкин (тылб.)
Сы- та да суох көр сыт II. Дьиҥэр, онно промышленность сыта да суох. ПН ДЫ
Уот умуллан эрэр эбит, тула киһи чээччэйбит суола көстөр да, французпут сыта да суох. «ХС». Ты- ла суох барда — тута өллө (булка сыһыаннаан этэргэ). ☉ Падать замертво (о добыче на охоте)
Көрбүтүм — үс куба тыла суох барбыт. Н. Лугинов
Кини бу сырыыга үчүгэйдэттэ: үс моонньоҕон тыла суох барда, биир сатыылаан өрө даллаахтыы түстэ. Д. Таас
Кэлин уоскуйан баран көрбүтүм: сүүрбэ түөрт анды тыла суох барбыттар. «ХС». Тыла суох ыыт — кими эмэ саҥатыттан матар, саҥарарын тохтот. ☉ Заставить замолчать кого-л., лишить дара речи
Сытыы кыыс биһигини тыла суох ыыталыырыттан кини күлэрин туттуна сатыы олорор. Амма Аччыгыйа
Кини тугу да саҥарбакка эрэ, аҥаардас хомойо быһыытыйбыт наҕыл мичээринэн биһигини тыла суох ыыталыыр буолара. «ХС»
Үүнэтэһиинэ суох бар көр үүн. Дьокуускайдааҕы духуобунай сэминээрийэҕэ ити саҕана үүнэ-тэһиинэ суох барбыт реакционер, манархыыс Тихоновскай преподователинэн үлэлиирэ. «ХС»
Бу барыта А.Н. Островскай ыраахтааҕылаах Россияҕа үүнэ-тэһиинэ суох барбыт бардам баайдары саралыы тардыбытын санатар. «ХС». Хараҕа суох кэпс. — түгэҕэ биллибэт, дириҥ. ☉ Бездонный, глубокий
«Атын сиргэ баран оттооһун хараҕа суох дириҥ ороскуот», — диэтэ Яков. М. Доҕордуурап
◊ Кэмэ суох — олус, наһаа. ☉ Безмерно, очень много, сильно
— Быйыл төһө куһу сиэтилэр? — Кэмэ суох өлөрдүбүт. Далан
Лоокуут …… Ньургуһуну кытта булка бииргэ сырыттаҕына ол күн сүрэҕэ-быара кэмэ суох үөрэрэ, ол курдук астык буолара, мэктиэтигэр, бултуйара да элбииргэ дылы буолара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Муҥура суох көр муҥур I. Норуот өйө дириҥин, уустук санаата муҥура суоҕун кини бэл саамай кыра, көр курдук айымньыта — таабырын — туоһулуур. Саха фольк. [Дуня:] Миша, доҕоруом, сылдьарыҥ былаһын тухары муҥура суох таптыыр доҕордоохпун диэн өйдүүр буол. С. Ефремов. Суох буол харыс т. — өл. ☉ Умереть, уйти из жизни
Россия гениальнай поэта Некрасов суох буолла. Эллэй
[Сүөкүлэ:] Хайдах да итэҕэйбэппин, Киирик суох буолан хаалбытын... С. Ефремов
Айар идэ кистэлэҥ Аанын чахчы арыйаат, Суоруматык суох буолан, Соһуппута доҕорбут. ПИ КТ. Суох гын харыс т. — өлөр. ☉ Убить, уничтожить
Өстөөхтөр мин оҕобун суох гыммыттара. Амма Аччыгыйа
[Геолог:] Дьэ, онон, Киирик Николаевич, өстөөхтөр ону билэннэр эйигин суох гына сатаабыттар эбит. С. Ефремов
Өлөксөйү итинник түргэнник суох гыныахтара дии санаабат этэ. Ф. Захаров. Суох оҥор — кимитугу эмэ эс, кыдый. ☉ Уничтожать, ликвидировать кого-что-л. 1924 сылтан 1927 сылга диэри …… үөрэҕэ суоҕун суох оҥорбут нэһилиэнньэ ахсаана тоҕус тыһыынча аҕыс сүүс киһи буолбута ыйыллар. Н. Яковлев
Көмүс чыычаахтарбытын сэймэктиир, күн сириттэн суох оҥортуур ньиэмэстэр диэн хайдах сирэйдээх-харахтаах дьоннор үһүлэрий? «ХС»
«Эһиги сарсын ол бөдөҥ халыыбырдаах бүлүмүөтү суох оҥоруҥ», — диэн Процкай бирикээстиир. В. Быков (тылб.)
Үрдэ суох көр үрүт. Үс тыһыынчалаах Розалия Гаврильевна Троева үрдэ суох хайҕанар. КН ТДь
Үрдэ суох үөрүү, онтон эмиэ сирии, атыны, ордугу көрдөөһүн. «ХС»
тюрк. йок, йох, юк, чок, дьок
II
аат сыһыан т. Саҥарааччы этиллибиккэ оннук буолбатах диэн хардатын, утары этиитин, сөбүлэспэтин, аккаастанарын көрдөрөр. ☉ Выражает отрицание, возражение, несогласие, отказ говорящего по поводу высказанных мыслей (нет)
Суох, суох, Микиитээ, сатыы бараҕын. Амма Аччыгыйа
Суох, хаһан да оннук суоҕа. Суорун Омоллоон
Суох, уум кэлиэ суох. Суорун Омоллоон
Суох, баһыыба. «ХС»