прил. географическай; географические открытия географическай арыйыылар; # географическая среда географическай эйгэ.

гиро-куомпас (суудуна ханнык географическай меридианынан айаннаан иһэрин көрдөрөр прибор.)

ж. номенклатура (наука, производство ханнык эмэ салааларыгар туттуллар ааттар, терминнэр түмүллүбүттэрэ); географическая номенклатура географическай номенклатура.

көрдөрүлүн диэнтэн хай
аата. Географическай кэтирээһин — бу сир ньуурун хайа эмэ туочуката экватортан ырааҕа кыраадыһынан көрдөрүллүүтэ. МНА ФГ

I ж. 1. эйгэ; географическая среда географическай эйгэ; питательная среда аһылык буолар эйгэ; окружающая среда тулалыыр эйгэ; 2. (социальная) араҥа, кэккэ; из рабочей среды рабочай кэккэттэн.

аат. Аҕыйааһын, көҕүрээһин. ☉ Уменьшение, убавление, сокращение (в количестве, числе)
Масштаб кыччааһыныттан хаарта географическай объектары көрдөрүүтүн ымпыга-чымпыга аҕыйыыр. КВА МГ
Саха сирин төрүт норуоттарын тылларын туттуу эйгэтэ кыччааһыныгар биһиги бэйэбит эмиэ буруйдаахпыт. «Чолбон»

аат. Кураанах сир уонна уу куйаара эбэтэр атын ханнык эмэ халлаан эттигин сферата ойууламмыт сир шарын мөлүйүөнүнэн төгүл кыччатыллыбыт мадьыала. ☉ Глобус
Академик сир глобуһа остуолга турарын эргитэ-эргитэ, одууласпахтаата. Г. Угаров
Географическай балаһыанньа картанан, глобуһунан быһаарыллар. САИ ССРС ФГ
[ХV үйэҕэ] маҥнайгы глобустар оҥоһуллубуттара. АЕВ ОҮИ

аат., кин. Ханнык эмэ үөрэх предметигэр биитэр туохха эмэ анаан чахчылары, сибидиэнньэлэри хомуйууга бэриллэр, туттуллар ыйытыылар испииһэктэрэ. ☉ Вопросник, анкета. Суоппар үөрэҕэр туттарыы ыйытынньыга ыйана охсубут
□ Эспэдииссийэ тэриллиэн иннинэ эрдэттэн институт үлэһиттэрэ диалектологическай ыйытынньыгы оҥорбуттара. ВМС СДО
«Реестр» элбэх пууннаах ыйытынньык этэ: уобаластар уонна уезтар географическай балаһыанньаларын, килиимэттэрин, сирдэрин ньуурун тустарынан суруйуохтаах эбиттэр. «ХС»

аат.
1. Ханнык эмэ быһыы-майгы үөскэтэр туруга. ☉ Состояние, обусловленное каким-л. обстоятельством, положение
Юра, эн, мин курдук, итинник сааттаах, кыбыстыылаах балаһыанньаҕа түбэспэккэр баҕарабын. Софр. Данилов
Төһө да быстар дьадаҥытын иһин, Уйбаанчык сайын кэм холкутук тыынар. Оттон кыһын кини балаһыанньата тосту уларыйар, кыһалҕата-кырыымчыга элбиир. ФЕВ УТУ
Быйыл саас эрдэлиир чинчилээх. Оччоҕо хонуу сааскы үлэлэрэ саҕаланыыларыгар бэлэмэ суох буолан биэрэр балаһыанньа үөскүүр кутталлаах. «Кыым»
2. Туохха эмэ төрүт буолар бигэргэтии, өй-санаа. ☉ Утверждение, мысль, лежащие в основе чего-л., положение
Бу «Минпроска» тэнитиллибит уопсай сүрүн балаһыанньалар, бүтүннүүтүнэн ыллахха, билиҥҥи бириэмэҕэ даҕаны адьаһын сөптөөхтөрүнэн хаалаллар. К. Маркс (тылб.)
Утарсыы – сайдыы ис төрдө буоларын туһунан научнай балаһыанньаны диалектическай материализм быһаарбыта. ДИМ
Марксизм-ленинизм төрүт балаһыанньаларынан салайтаран олох кырдьыгын, үйэ кырдьыгын дириҥник, киэҥник, арылхайдык көрдөрүү – М.А. Шолохов генийин дьикти күүһэ. Софр. Данилов
3. Уопсастыба олоҕун быһыыта-майгыта. ☉ Обстановка общественной жизни, положение
Толстой крепостной быраап баарын тухары ханнык даҕаны быстах-остох дьаһаллар бааһынайдар балаһыанньаларын тупсарар кыахтара суоҕун көрдөрбүтэ. Софр. Данилов
Маҥнай нуучча хас даҕаны народнай ырыаларын биэрдилэр, онтон фроннааҕы балаһыанньаны кэпсээтилэр. Т. Сметанин
Саха прозатыгар дьахтар балаһыанньата кини атаҕастаныыта хара маҥнайгыттан көтөҕүллүбүтэ. ФЕВ УТУ
4. Быраабылалар, сокуоннар хомуурдара (туох эмэ биир боппуруоһу тула). ☉ Свод правил и законов (в области чего-л.), положение
Киин Ситэриилээх Кэмитиэт хайыы үйэҕэ быыбар балаһыанньатын бигэргэттэ, ону маассаҕа тириэрдии – уталытыллыбат сорук. У. Нуолур
Народнай тыйаатырдар балаһыанньаларыгар сылга пьесалары бэлэмниэхтээхтэрин таһынан 30–40 кэнсиэри көрдөрүөхтээхтэр. АҮ
Сопхуостар барыстарын үллэрэн эмиэ судаарыстыба быспыт балаһыанньаларыгар сөп түбэһиннэриллэн оҥоһуллар. ЭБТ
5. Биирдиилээн киһи уопсастыбаҕа ылар миэстэтэ. ☉ Место, роль отдельного человека в обществе, положение
Талкылаахап оччолорго үчүгэй балаһыанньалаах, оҕолоох-уруулаах, кэргэннээх, отутуттан лаппа тахсыбыт сэргэх сэбэрэлээх киһи этэ. С. Никифоров
Юрий Семенович билиитэ-көрүүтэ, үрдүк култуурата, балаһыанньата даҕаны кини биирдии тылын саарабыла суох ылыныыны модьуйаллар. Н. Лугинов
Киниэхэ [Курагиҥҥа] үрдүкү балаһыанньаттан да, харчыны биэрэртэн да аккаастаабаттар, оттон кини көрбүт киһитин аайыттан иэс ылан иһэр да, төлөөбөт. Л. Толстой (тылб.)
◊ Аан дойду балаһыанньата – сир үрдүнээҕи быһыы-майгы. ☉ Международное положение
Кулуупка аан дойду балаһыанньатын туһунан лиэксийэ буолла. —Аан дойду балаһыанньата хосхос ахтылынна, айа кирсин курдук тыҥаан эрэр эбит кини сир шарын арҕааилин муннуктарыгар. У. Нуолур
Аан дойду балаһыанньатын Оҕонньор аахта хаһыаттан. Баал Хабырыыс. Балаһыанньаттан таҕыс – ыарахан быһыыттан-майгыттан быыһанар суолу тобул. ☉ Найти выход из затруднительного положения
Кини ити балаһыанньаттан тахсар суолу көрдүү сатыыр да, ханан сырдык кылам гыныаҕа биллибэт этэ. В. Яковлев. Географическай балаһыанньа – хайа эмэ географическай объект ханан эмэ тарҕанан сытар сирэ. ☉ Географическое положение
Ханнык баҕарар судаарыстыба территориятын үөрэтэргэ бастатан туран кини географическай балаһыанньатын билиэххэ наада. САИ ССРС ФГ
Бу араарыллар зоналар географическай балаһыанньаларынан, олохторун-дьаһахтарын сайдыытын историческай дьылҕаларынан биирдии бэйэлэрин иһигэр уопсай хартыына көстөр. ВМС СДО
Европа географическай балаһыанньата наһаа табыгастаах. КВА МГ. Социальнай балаһыанньа – уопсастыбаҕа дьон олоҕор уонна кинилэр сыһыаннарыгар баар усулуобуйа. ☉ Социальное положение
Дьиҥнээх кэрэ таптал киһини төрдүнэн-ууһунан, социальнай балаһыанньатынан, омугунан араарбат. Эрчимэн

аат.
1. Туох эмэ эргимтэтэ, төгүрүктээһин. ☉ Круг, окружность чего-л., окружение
Илиҥҥи улуустар эргийэр үөстэригэр соҕотоҕун түөлбэлэнэн хаалбыт дэриэбинэҕэ уот курдааһыны туоратан сибээһи тиэрдии — дьэ бу баар боппуруоһа. Н. Якутскай
Саха сылгылара эт мөҥүрүк буоланнар, курдааһын кээмэйдэрэ [монгол киэниттэн] сүүрбэ-отут сэнтимиэтир ордон иһэр. М. Чооруоһап
2. геогр. Айылҕаларынан, үүнээйилэринэн, кыылларынан, салгыннарынан сири эргийэ барар атылыы килиимэттээх дойдулар балаһалара (курдааһыннар сүнньүнэн арҕааттан илин сыталлар). ☉ Пояс (географический)
Географическай курдааһыннар истэригэр даҕаны айылҕа атынатыннааҕа бэлиэтэнэр. КВА МГ
◊ Курдааһын бириэмэтэ геогр. — аан дойдутааҕы сөбүлэһиинэн Сир үрдүн меридианнарынан сүүрбэ түөрт чааһы курдааһыныгар үллэрии. ☉ Часовые пояса
Хас биирдии курдааһын ыаллыы курдааһынтан биир чааһынан уратыйар. САИ ССРС ФГ