туохт. Көнтөс курдук буол, имигэстик хамсаабат буол. ☉ Утрачивать гибкость движений, деревенеть
Ок-сиэ, аны тобугум көнтөһүрэн муҥнаата дии... Бу эрэһиинэ саппыкы сиэтэ ээ... — диэтэ Борис. П. Егоров

несов. 1. (погрязать в чём-л.) уну-кур, саба баттан; коснеть в невежестве хараҥа олоххо у ну кур; 2. (терять гибкость) хамсаабат буол, туран хаал; язык коснеет киһи тыла туран хаалар.

1) ловкость || ловкий; сымса буоларга эрчилин= тренироваться в ловкости; сымса хамсаныы ловкие движения; көҥүл тустуу сымса ньымалара ловкие приёмы вольной борьбы; 2) перен. разг. гибкость || гибкий; сымса салалта гибкое руководство.

туохт. Кыайан хамсаабат буолан хаал, мастыйан хаал (хол., кырдьаҕас киһи тарбахтара). ☉ Терять гибкость, одеревенеть (напр., о пальцах старого человека)
Кини кырдьан баҕыарбыт илиилэрэ туһаҕы кыайан баайан, түмэ тардан биэрбэтэхтэрэ. И. Федосеев
Тарбахтара эмиэ бадараан буолан баҕыарда. С. Васильев. Тэҥн. бөҕүөр

даҕ. Көһүүн, кырдьан кыаммат, көнтөрүк буолбут. ☉ Неуклюжий, неловкий, утративший подвижность, гибкость по старости
Мин курдук бокоо киһиэхэ тииһиннэриэ суох курдуктар. П. Аввакумов
Биир бокоо оҕонньор кыайан тардан ылбат эриэппэтэ. Г. Угаров

туохт.
1. Имигэс, нарын быһыыгын сүтэрэн, ордук модороон, бороҕой дьүһүннэн эбэтэр кытаат, көһүүркээ. ☉ Утратив внешнюю мягкость или гибкость и эластичность, становиться грубым (напр., о пальцах человека, коже и т. п.)
Кумааҕы, харандаас диэни туппакка бороҕодуйан хаалбыт …… эмээхситтэри, оҕонньоттору суруйарга, ааҕарга үөрэтэллэр. И. Алексеев
[Варя] кыламаннара илибирииллэр, оттон кирдээх куоптатын дуомун …… туппахтыыр бөдөҥ бороҕодуйбут тарбахтара киһи билэр гына титирииллэр. М. Шолохов (тылб.)
2
борҕоһуй диэн курдук. Детдомҥа кинигэ баара эрээри, аҕыйаҕа. Онон кини аахпакка бороҕодуйан хаалбыта. «ХС»
Маҥнай утаа кини оскуолаттан тэйбитэ икки сыл буолан, умнан, бороҕодуйан, ыарырҕатта. В. Протодьяконов

туохт.
1. Уҥуоҕуран, кытаатан мас курдук буол (хол., оту, сиэнэр үүнээйини этэргэ). ☉ Деревенеть, становиться твёрдым, грубым (о травянистых растениях)
Хойутаан оттоотоххо от мастыйар уонна иҥэмтиэтэ аччыыр. СОТ
Сиик тиийбэт б у о л л а ҕ ы н а , эрэдьиискэ аһа мастыйар, аһыы амтаннанар. ФНС ОАҮүС
Оттор мэл дьи кэриэтэ мастартан, сэппэрээктэртэн намыһахтар. Кинилэр умнас тара сүмэһиннээхтэр, күөхтэр уонна ха һан да толору мастыйбаттар. КВА Б
2. көсп. Кырдьан эбэтэр ыалдьан сүһүөхтэргин имигэстик кыайан хамсаппат буол, бороҕодуй. ☉ Утрачивать гибкость, подвижность, становиться негибким, малоп о д в и ж н ы м ( о суставах)
Кини аҥаар ата ҕын сүһүөхтэрэ дьарҕаран мастыйбыттар, тайаҕынан арыычча хаамар. Ам ма Аччыгыйа. Оҕонньор сиэнин мастыйбыт тарбахтарынан санныттан х а р б а а н ы л л а. М. Доҕордуурап
Ылдьаа илии лэрин, атахтарын тарбахтара кө һүйэр, ыа лдьар идэлэммиттэрэ, улам-улам хам саабат, мастыйар кутталламмытта ра. Сыл кэриҥинэн илиилэ рэ, атах тара адьас мастыйбыттара. «ХС»
3. көсп. Өр олорууттан, хамсамматахтан эбэтэр тоҥууттан көһүй, көнтөрүк буол, бөҕүөр. ☉ Онеметь, утратить чувствительность, окостенеть (от холода, неподвижности)
[Дьөгүөссэлээх] уһуннук олорон айаннаабыттарыттан атахтара көһүйбүт, сүһүөхтэрэ мастыйбыт этилэр. Н. Якутскай
Урааннаах уһун кыһын устата эһэ аһаабакка сытар буолан, сыҥааҕын иҥиирдэрэ мастыйан, айаҕын аанньа аппат буолан хаалар. ЧМА СБ. Ногин бу түүн куобах кээнчэтин уһулбатаҕа гынан баран, …… атаҕа мастыйбыт, бөҕүөрбүт этэ. Ю. Чернов (тылб.)
4. түөлбэ. Өр сытан курсуй, эргэр, сибиэһэй амтаҥҥын сүтэр (үксүгэр эт, балык аһы этэргэ). ☉ Утратить свежесть, потерять вкус (о мясном, рыбном продукте)
Кырдьыга, с аас к ы а н д ы а ҕ ы рбыт, балык мастыйбыт этэ гынан баран, бары да сирбэтэхпит. Далан

1. даҕ. Имигэс, сымса, түргэн хамсаныылаах. ☉ Гибкий, ловкий и быстрый (в движениях)
   Бырайыактыыр институт дьоно биһигиттэн адьас атыннар ээ. Хайдах эрэ ис-истэриттэн имигэс, ньымса көрүҥнээхтэр. Н. Лугинов
   [Баһылай] эдэр ньымса дьахтары чахчы кини салайан, сэргэхсэргэхтик сэгэлдьийэ хамнанан, дьоҕустук доролдьуйа үктэнэн, имигэстик эргийбэхтии охсон, үҥкүүлээн быакайан киирэн барбатах үһү дуо? Амма Аччыгыйа
   Сытыы, ньымса оҕолор, Сырсыыны ыытыахпыт, Охсуулаах үлэни Оргутуохпут! Күндэ
2. аат суолт. Имигэһэ, сымсата, түргэнэ. ☉ Гибкость, ловкость, скорость в движениях
   Эн ити мин саҕынньахпын кэт, сылаас буолуо. Бу эйиэнэ чэпчэкини ньымсаны сатыы киһи мин кэтиэм. Суорун Омоллоон
   Имигэһэ, ньымсата, түргэнэ …… дьиҥнээх бөҕөс майгынныын дьүөрэлэһэрэ. Н. Лугинов
   [Сахалар тоҥустары] ордук чорбото тутан булка сатабылларын, хорсуннарын, ньымсаларын кэпсээн оҥостоллоро. Багдарыын Сүлбэ
3. сыһ. суолт. Имигэстик, сымсатык, түргэнник. ☉ Ловко и быстро
   Көстөкүүн үҥүүнэн түһэн эрдэҕинэ, кыыл куоскалыы ньымса баҕайытык туора ойон, …… айаҕын кытарчы аппытынан Көстөкүүҥҥэ ыстанна. Л. Попов
   Булчут туохтан итинник күүстээх, ньымса, кыраҕы, чуор …… буолара буолуой? И. Данилов
   Сааска халыҥ-искэҥ эдэр киһи — күүһүнэн үчүгэй уонна ньымса, онон Иҥэрчэҕэ утарылаһыан да сөп курдук этэ. Д. Таас
   ср. эвенк. нимсэ ‘ловкий’

1) ум, разум, рассудок || умственный; сытыы өй острый, проницательный ум; өй хаата умница; чычаас өй недалёкий ум; чиҥ өй цепкий ум; киитэрэй өй хитрый ум; кылгас өй короткий, недалёкий ум; оҕуруктаах өй глубокий ум; тииҥ өйө изворотливый, гибкий ум; сахалыы өй природный ум; өһөгөйдөөх өй злобный, мстительный ум; өй үлэтэ умственная работа; илэ өйүнэн в здравом уме; өй күүһэ сила ума; өй бэрт ирон. от избытка ума; оннук өй суох такого и в мыслях нет; өйө өйүнэн в здравом уме и твёрдой памяти (обычно о тяжелобольных); өйүн тута илик он незрел умом; өйтөн өлүү (или мүҥнаныы ) горе от ума; өй аҥардаах полоумный; өйүнэн мөлтөх слабоумный; өйүнэн ыалдьар у него умственное расстройство; өйө өһүлүннэ он слаб умом (от старости, болезни); өйүм хоппот а) это уму непостижимо; б) ума не приложу; өй тиийбэт ума не хватает; өй сүрэх икки мөккүөрэ спор ума и сердца; спор между чувством и рассудком; өйө барбат он упустил из виду что-л. (букв. его ум не идёт в этом направлении); өйгө сүоттаа = решать в уме; считать в уме; өйө хамсаата рассудок его помутился; өйүн сүтэрбит а) он потерял сознание; б) он лишился рассудка; өй былдьас = считать себя умнее кого-л.; өйө сынньылынна он отупел, перестал соображать (от усталости, шума); у него ум за разум зашёл; өйүн ыһыктыбыт а) он потерял сознание, рассудок (о больном); б) он впал в детство (о дряхлых стариках); өйүттэн таҕыста а) он потерял рассудок; б) перен. он потерял самообладание; өй киирдэ а) он набрался ума, он поумнел; б) ему пришла мысль; өйүн туппут а) он взялся за ум; б) он созрел умственно; өйүгэр көтөн түстэ его вдруг осенила мысль; ему вдруг пришло на ум; өйө мастыйбыт разг. ум его потерял гибкость (вследствие старости); өйгө киирбиччэ пришло в голову, взбрело в голову; көтөр өҥүнэн , киһи өйүнэн посл. птица своей окраской, человек своим умом (славятся); 2) память; арай ол түбэлтэ өйбөр хаалбыт только тот случай остался в моей памяти; өйгө хатаа = запечатлеть в памяти; өйө бааллар у него провал памяти; өйө сытыйбыт разг. у него дырявая память; өйбүттэн көтөн хаалла вылетело из ума; из ума вон, из памяти вон; өйгө да суох (или суоҕа ) а) он совершенно забыл, запамятовал; б) он об этом даже не думал # өй биэр = (или ук =) а) надоумить, подать мысль; б) напомнить; өйтөн ааҕыы чтение наизусть; өйтөн этии а) чтение наизусть; б) выдумки; киһи өйүгэр түһэр понятный, ясный; өйүн сүүйтэрбит (это) вскружило ему голову.