глубокий || глубина, глубь; дириҥ үрэх глубокая речка; дириҥҥэ кииримэ в глубину не лезь.

аат. Собуокка оҥоһуллар суха кэриэтэ сир тиэрэр тэрил. ☉ Орудие заводского изготовления для вспашки земли, плуг
Булуук сир кырсын тиэрэн үллүктүүр. Манна бэрт сотору намчы баҕайы бастакы араскыылар бытыгыраан тахсыахтара. П. Аввакумов

1. проверь
   2.побуд. от тургуй= 1) измерять глубину чего-л.; күөлү тургут = измерить глубину озера; 2) перен. измерять, испытывать, проверять глубину чего-л.; өйүн тургут = испытать глубину чьего-л. ума; билиитин тургут= проверить глубину чьих-либо знаний.

с. 1. (по величине, размерам) кыратыйыы, отоҕуруу; измельчание породы боруода отоҕуруута; 2. (по глубине) чычаарыы, олотуруу.

I грудь; нижняя часть груди; аты күөнүнэн дириҥ хаар снег глубиной по грудь коню # күөн көрсүү поединок; күөн керүс = стоять грудью, противоборствовать.
II кон, ставка (в игре).

нареч. 1. (на одной высоте, глубине и т. п.) тэҥнэ, биир тэҥҥик; наравне с крышей дома дьиэ кырыысатын кытта тэнтгэ; 2. (одинаково) тэҥ, тэҥҥэ; наравне с другими атыттары кытта тэҥҥэ.

аат.
1. Кыра соҕус эрээри олус дириҥ көлүйэ; үрэх, күөл түгэҕэр дириҥ оҥхой, дьаама. ☉ Небольшое, но очень глубокое озерцо; глубокая яма на дне реки, озера, омут
Дэбин дүөрэ быыһыгар төгүрүк чүөмпэ көлүйэлэр хойуутук ыһыахтанан сыталлар. Амма Аччыгыйа
[Үрэх] дириҥ чүөмпэтэ чөҥөрүйэ хараарар. «ХС»
Дириҥ уулаах чүөмпэҕэ илимнэрбин илдьэн үтүөм. «Чолбон»
2. көсп. Киһи дууһатын, иэйиитин, санаатын дириҥэ, уустуга. ☉ Глубина души, чувств, мыслей человека
Хас биирдии киһи кутун чүөмпэтигэр араас дьикти баар. Н. Лугинов
Киһи дууһата — таайыллыбат таабырыннаах дириҥ чүөмпэ эбээт. М. Ефимов
Алыптаах тыллар сүрэх чүөмпэтиттэн, үөрүүттэн, дуоһуйууттан төрүүллэр. БИ СУу
◊ Чүөмпэҕэ сүрэхтэммит кэпс. — көссүү оҕото диэн курдук (көр көссүү). Түүн төрүөбүт, түннүгүнэн тахсыбыт, чүөмпэҕэ сүрэхтэммит, чөҥөчөккө үҥпүт (өс хоһ.)
ср. башк. сөҥке ‘глубокий (о посуде)’

1. прич. от углубить; 2. прил. (находящийся на некоторой глубине) дириҥ, дириҥник олорбут; 3. прил. перен. (основательный) дириҥ, дириҥээһиннээх; углублённое изучение дириҥник үөрэтии; 4. прил. перен. (занятый, поглощённый чем-л.) өйүи уурбут, өйүн былдьаппыт; он углублён в чтение ааҕыыга өйүн ууран олорор.

1. даҕ.
2. Түгэх өттө аллара ыраахха диэри тиийэр, аллара иһирдьэ киирэр. ☉ Имеющий большую глубину, глубокий
   Дириҥ күөл. Дириҥ хаспах. Бандьыыттар өрүс дириҥ көҥүһүнэн тахсар айан суолунан тоһуйбуттар эбит. Амма Аччыгыйа
   Түгэҕэ көстүбэт дириҥ хороон айаҕа кыра соҕус кырыалааҕа. Эрилик Эристиин
   Бу хотун үрэх дириҥ чүөмпэтин түгэҕэр, күный сардаҥата тиийбэт дириҥэр …… ыас хара баҕа үөскүүр үһү. Н. Павлов
   △ Бэйэтигэр ханыылыы предметтэргэ холоотоххо ордук иһирдьэ киирбит, тимирчи түгэхтээх. ☉ Имеющий значительную глубину по сравнению с другими подобными предметами, глубокий
   Дириҥ тэриэлкэ. Быыкаа дэхси сүүһүгэр дириҥ курбуулар түһэн ааһаллар. Л. Попов
   Дириҥ баҕайы уһаакка үөһэттэн уу кутар курдук, тигинэс бүтэй тыас иһиллэр. Т. Сметанин
3. Сиргэ эбэтэр туох эмэ иһигэр ыраахха диэри киирэр. ☉ Находящийся далеко от поверхности, проникающий на значительную глубину, глубокий
   Дириҥ силистээх мас. Дириҥ баас. Сир дириҥ киппэ түгэҕиттэн Мин маннык нүһэр саҥаны иһиттим. С. Данилов
   Мохсоҕол дириҥ хаары иһинэн тэлэн, кинини [бөрөнү] ойоҕолуу сүүрбүтэ. Н. Заболоцкай
4. Иһирдьэттэн, ис түгэҕиттэн тахсар (тыыныы, ынчык о. д. а. тустарынан). ☉ Исходящий из глубины, глубокий (о дыхании, вздохах)
   Туох эрэ дириҥ ынчык курдук тыастар иһиллэллэр. Суорун Омоллоон
   Оҕонньор, дириҥ баҕайытык үөһэ тыынан баран өр түннүгү одуулаан турда. Эрилик Эристиин
   Үрэх диэкиттэн бэрт дириҥ, иҥсэлээх мөҥүрээһин сири түгэҕиттэн ньириһийэн иһилиннэ. Далан
5. Харах дала ылбат киэҥ, куйаар. ☉ Уходящий вдаль, не имеющий видимого предела, глубокий (о небе)
   Түгэҕэ биллибэт дириҥ халлаан күөх ыстаал куйаҕа кытара, сандаара кыыһар. А. Бэрияк
   Оо, Улуу Куосумас! Иилиир сиксиккинэн эргийтэлиэх, Дириҥҥинэн-үрдүккүнэн тэлэһийтэлиэх. П. Тулааһынап
6. көсп. Тугу эмэ ыраахтан эргитэ аҕалан, төрдүттэн түөрэ өйдүүр, көрөр, быһаарар. ☉ Глубоко проникающий в суть чего-л., глубоко мыслящий, основательный, глубокий
   Эрэйдээх-буруйдаах киһи санаата дириҥ, киэҥ буолааччы (өс хоһ.). Өндөрөй оҕонньор дириҥ санаалаах, кини, ити Баһылай Киппээнэп курдук, көтө-көтө түспэт киһи. П. Ойуунускай
   Ким баҕарар тугу да оҥороругар дьон дириҥ өйүгэр, үтүө үгэһигэр, олоҕун илгэтигэр тирэҕирэр. Н. Якутскай
   △ Олохтоохтук, үчүгэйдик толкуйдаммыт. ☉ Значительный, фундаментальный, всесторонний, хорошо продуманный, глубокий
   Кини билигин дириҥ былааны төгүрүччү сыаналаабыта үстүөрт хонно. П. Ойуунускай
   Дириҥ хабааннаах научнай үлэ ааптара. Н. Лугинов. «Дьыл кэлиитин ырыата», «Сут дьыл» туһунан тойук дириҥ ис хоһоонноохтор. Саха фольк.
7. көсп. Ис сүрэхтэн тахсар, киһиэхэ ордук күүстээхтик тиийэр, ордук истиҥ иэйиилээх. ☉ Обладающий глубиной, сердечный, исходящий от души, задушевный, сильный (о чувстве, состоянии)
   Дириҥ таптал. Дириҥ махтал. Ыраас тапталынан, истиҥ умсугуйуунан, дириҥ ытыктабылынан Тогойкин сүрэҕэ сылыйа сытта. Амма Аччыгыйа
   «Ис сүрэхтэн дириҥ таптала, дириҥ санаата суох быстах быһыы кыыс оҕону, сирэйин уот харааччы салыырын курдук, куттуохтаах», - дии саныыра Оксана. Суорун Омоллоон
   Быстах өстөһүүнү дириҥ доҕордоһуу кыайар. Амма Аччыгыйа
8. көсп. Киһи санаатыгар ордук ыарахан, ыар. ☉ Проникнутый печалью, тяжелый, скорбный, глубокий
   Ийэ-аҕа оҕолорун иинин үрдүгэр кыайан ытаабат да, ынчыктаабат да гына дириҥ кутурҕаҥҥа тумнастан турбат буолбуттар. Амма Аччыгыйа
   Лоокуут Ньургуһун өлүөҕүттэн ыла өссө дириҥ ыар санааҕа ылларбыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
9. көсп. Туох эмэ төрүт өттүгэр тиийэр, төрүт өттүн хабар. ☉ Глубоко коренящийся, достигший полноты своего проявления, глубокий
   Дириҥ мөккүөр. Дириҥ кириисис. «Атын сиргэ баран оттооһун хараҕа суох дириҥ ороскуот», - диэтэ Яков. М. Доҕордуурап
   [А.В. Косарев аатынан саахта кэлэктиибэ] Алдан кыһыл көмүһүн бырамыысыланнаһын дириҥ тохтууттан таһаарарга …… быһаарыылаах күүс буолбута. «ЭК»
10. көсп. Ким да билбэтин курдук кичэйиллэр, бобуулаах. ☉ Недоступный, тщательно скрываемый, глубокий
    Кулуба күтүөтү сирбит төрүөтүн дириҥ кистэлэҥ сураҕа букатын хойут биллибит. Амма Аччыгыйа
    Ол дириҥ кистэлэҥ кылааты Уонунан мөлүйүөн сыл анараатыгар Ийэ буор сир барахсан …… Дойду үрдүнэн ыспыт эбит. С. Зверев
11. аат суолт.
12. Туох эмэ үөһээ өттүттэн аллара түгэҕэр диэри тиийэр кэриҥэ, уһуна. ☉ Расстояние от края, поверхности чего-л. до дна, глубина
    Сиэмэни көмүү дириҥэ сүнньүнэн сир сиигиттэн уонна састаабыттан тутулуктаах. ХКА
    [Айанньыттар көлүйэни] аал оҥостон ортотугар киирэн дириҥин кэмнээтилэр. Дириҥэ биэс-алта миэтэрэ. «ХС»
13. Туох эмэ түгэҕэ, аллара ыраахха сытар өттө. ☉ Дно водоема, большого углубления, глубь, глубина
    Балык уу дириҥин былдьаһар, киһи күн үтүөтүн батыһар (өс хоһ.). Антон …… ханна эрэ сир түгэҕэр бэрт дириҥтэн, ким эрэ хаһыытыырын дуу, ытыырын дуу иһиттэ. Т. Сметанин
    [Ат] эмпэрэ аннынааҕы дириҥҥэ мөхсүбүтэ уонна уу анныгар тыынын былдьаспыта. Л. Попов
    △ Уу кытылыттан, кытыытыттан иһирдьэ баар, тэйиччи ыраах өттө. ☉ Пространство какого-л. водоема, расположенное на большом расстоянии от поверхности, берега, глубина
    Сөтүөлүүргүтүгэр дириҥҥэ киирбэккит. Инньэ гынан киһиргээн Клим дириҥҥэ киирбит. Суорун Омоллоон
14. көсп. Туох эмэ түгэх ис дьиҥэ, төрдө-төбөтө. ☉ Суть чего-л., глубина
    [Г. Григорян Саха сиригэр хаалбыта] мин санаабар, кини ырааҕы, дириҥи көрөр киһи буолан, маны оҥордо. Суорун Омоллоон
    Уолаттар бүгүҥҥү мөккүөрдэрэ Миша: «Киһи …… киһи дьикти даҕаны!» - диэн, дириҥи толкуйдаабыт бөлөһүөктүү, саҥа аллайбытыттан саҕаланна. Н. Лугинов
    ♦ Дириҥ харахтаах (хараҕа дириҥ) - кыраҕа астыммат, ордук элбэҕи эрэйэр, ордук иҥсэлээх. ☉ Не удовлетворяющийся малым, падкий на что-л., жадный
    Байар киһи хараҕа дириҥ (өс хоһ.). Күһүнүгэр Константин Пиронсков диэн бэрт дириҥ харахтаах киһи бириинчиктээн быалаабыта - сэттэ уон алта сэнтиниэр от буолбут сурахтааҕа. Ф. Софронов
    ◊ Дириҥ (чөҥөрө) далай - дириҥ уу, чүөмпэ. ☉ Глубокий водоем, омут
    Уол оҕо барахсан долгуннаах дириҥ далай үөһүнэн туос тыынан элээрдэн иһэр. И. Гоголев
    [Чупчуруйдаан Чурумчукуну] Чөҥөрө далай диэки Дьулуруппутунан барда. Эллэй. Улуу кулуһуҥҥа да умайбат, дириҥ далайга да тимирбэт Дьоллоох олох туругурбута. Саха фольк. Дириҥ далай түһүлгэ үрд. - элбэх дьонноох-сэргэлээх, дэлэй астаах-үөллээх түһүлгэ (хол., ыһыахха). ☉ Место, обширное поле, где проводится богатое и торжественное угощение с приглашением многочисленных гостей, многолюдный пир (напр., на национальном празднике лета - Ысыах)
    Чөҥөрө чүөмпэ саҕа Дириҥ далай түһүлгэтэ тэрийээр. П. Ойуунускай. Бу аан ийэ дойдум …… Уйгу-быйаҥ үктэллэммит эбит, Дириҥ далай түһүлгэлээх эбит. Саха фольк. Дириҥ дойду дьилбинэ (дьирбинэ, дьиккэрэ, дьибилгэтэ) фольк., миф. - Аллараа дойду түөкүнэ. ☉ Оборотень Нижнего, подземного мира, обиталища злых духов
    Дириҥ дойду дьилбиннээхтэрин кытта тилэх тэпсэн, анараа дойду албыннарын кытта аат былдьаһан, күөн көрсөн, күрэс былдьаһан, орой охсуһан [олордохпут буоллун]. П. Ойуунускай. Дириҥ дойду дьилбинин, хаһааҥҥыттан бииргэ холборуспут киһитин кытта арахсыбакка сырыттаҕай да, оҕоккобут? Саха фольк.
    тюрк. тэриҥ

аат.
1. Устата-туората биллибэт, олус киэҥ сиринэн тайаан сытар туустаах дириҥ уу. ☉ Море, океан
Байҕал баастаах балыгы туппат (өс хоһ.). Байҕал түгэҕэр абааһы кыыһын хараҕа көстөр үһү (тааб.: чолбон). Байҕал уҥуор барыллыа уйата баар үһү (тааб.: таҥара дьиэтэ). Сүдү өрүстэр дэбилийэ устаннар байҕалларын барҕардаллар. Амма Аччыгыйа
Сүллэр этиҥ ньиргиэрдэммит, Сүлүһүн илбис дугуйдаммыт, Сүҥ байҕал тирэхтэммит, Тунаах былыт урсуннаах Туустаах байҕал тулалаах Орто дойду оҥоһуллубута үһү. П. Ойуунускай
2. көсп. Туох эмэ ордук киэҥэ-куоҥа, муҥура суоҕа (хол., тыл баайа). ☉ Неисчерпаемая глубина, богатство чего-л. (напр., языка)
Литература даҕаны норуот айымньытын байҕал курдук муҥура суох барҕа баайыттан сомсон ылар. Софр. Данилов
Ыһыахтар, оһуохай, олоҥхо Сахалыы мин тылым байҕала Суохтара буоллар дьэ олоххо Мин хантан булуомуй сааталы?! С. Данилов
Литература диэн байҕал дииллэр дьоннор. Ол байҕал ыраас дьэҥкир уутуттан баһан, утаҕы ханнарар олус да дьикти, кэрэ буоллаҕа. С. Тарасов
Биһиги, кырдьыга, гаас байҕалын үрдүгэр олоробут эрээри, туох буруйбутугар гааһа суох олоруохтаахпытый. В. Иванов
◊ Байҕал барааҕа – бэрт кэрэ дьүһүннээх кыра бараах: атахтара уонна тумсун төрдө ыыс араҕас, үрүҥ уонна хара моойторуктаах, түөһэ харалаах, сүүһэ маҥан, оройо хара, уорҕата бороҥ. ☉ Галстушник (кулик красноватого цвета)
Туохтааҕар даҕаны киһи бэлиэтиир эҥин дьүһүннээх байҕал барааҕа элбэҕин. УАЯ А. Уот Кудулу байҕал фольк. – олоҥхоҕо хоһуллар Аллараа дойду уот муората. ☉ Огненный океан в героическом эпосе олонхо
Уҥуоргута көстүбэтэх, Улаҕата биллибэтэх, Оломун булларбатах, Оппуоһун туттарбатах Уорааннаах Уот Кудулу байҕал. П. Ойуунускай
Уот Кудулу байҕалым кыраадыстаах тымныыга Кыратык да кыһаллыбакка Устан долгуйа сытар эбит. С. Зверев. Хоту муустаах байҕал – Евразия уонна Америка ыккардыларыгар мууһунан бүрүллэн сытар акыйаан. ☉ Северный Ледовитый океан
Хара муораттан Хоту муустаах байҕалга диэри тэнийбит кыргыһыы хонууларыгар социализм кэскилэ быһаарыллар мүччүргэннээх кэмнэрэ этилэр. Софр. Данилов
Хоту муустаах байҕалга уста сылдьар сир баарын туһунан учуонайдар ортолоругар кэпсэтэр буолбуттара ыраатта. П. Филиппов