голенище; саппыкы оһо голенища сапог.

имеющий голенище; с... голенищем; уһун остоох саппыкы болотные сапоги

аат. Ох оноҕосторун хаата, кэһэх. ☉ Колчан
Тимир тиҥсирики оноҕоһун кунньалыгар астылар. ПЭК СЯЯ
Хат дьахтар Хабаҕа хаппардаах, Буос дьахтар Буома кунньалыктаах Оһол уола. П. Ойуунускай
ср. тюрк. конч, кунч ‘голенище’

дьүһ. туохт. Хамсыы сырыт, киэҥ, халкыҥнас буол (хол., этэрбэс оһо). ☉ Быть чрезмерно широким, слишком свободным, болтаться (напр., о голенище сапог)
Халлайбыт остоох, кыһыҥҥы тайах тыһа этэрбэстээх …… биэс уонча сааһыгар чугаһаабыт оҕонньор оҕуһун муоһалаан айаннаан күттэрэн иһэр. Д. Очинскай

аат.
1. Атах уллуҥаҕын көхсө бэрбээкэйгэ сыстар миэстэтэ. ☉ Лодыжка, щиколотка
Маҥаачыйа обургу Атаҕын баҕыһа Адьыр мууһунан Айгыраан барда. И. Чаҕылҕан
Охтон талахачыйан эрдэхпинэ, үрдүбүнэн киһи күлүгэ ыстанан иһэн, атаҕын баҕыһа өттүкпүттэн иҥнэн, ыараханнык туора оҕунна. М. Доҕордуурап
2. Этэрбэс баһа оһун кытта холбоһор сирэ. ☉ Место, где соединяется голенище торбасов со стопой. Этэрбэһим баҕыһынан хам тутар

даҕ. Киэҥ, киэҥник атар кыахтаах (киһи, харамай айаҕын этэргэ). ☉ Широкий, широко раскрывающийся (о рте человека, пасти животного)
Дьары-дьаллаҕар айаҕа киһини элэктээн эрэрдии ыттайа ымайбыт. «ХС»
[Ермолай] күлүү-элэк гыммыт курдук дьаллаҕар уостаах. И. Тургенев (тылб.)
△ Кээмэйинэн улахан, киэҥ (хол., атах таҥаһын айаҕа). ☉ Слишком просторный, слишком большой по размеру (напр., о голенище унтов). Этэрбэһин оһо наһаа дьаллаҕар

I
туохт.
1. Үтүөр, тириинэн бүрүлүн (баас туһунан этэргэ). ☉ Заживать, зажить, затянуться, гранулироваться (о ране)
Кыранаата оскуолкалара көхсүн тырыта сүүрбүтэ чэрдийэ оспуттара ала бэлиэтик килэрийэн көһүннэ. М. Доҕордуурап
Тимиртэн баас ылыаҥ — Түргэнник оһуоҕа, Оттон тылтан бааһырыаҥ — Үйэҥ тухары сордуоҕа. «ХС»
2. көсп. Отунан-маһынан саба үүнэн, соччо биллибэт буол (суол, ыллык о. д. а. тустарынан). ☉ Зарастать, порастать чем-л. (травой — напр., о яме, тропинке, трещинках в скале)
Икки ыҥыыр аттаах киһи былыр үйэҕэ оспут ыллык суол омоонунан өтөххө хаамтаран дьалкытан киирдилэр. Л. Попов
Оһон хаалбыт суол омоонун сыыһа-халты үктээн, эрэй бөҕөнү көрдө. Г. Колесов
♦ Оспот баас көр баас II
Ол сыл элбэх оспот бааһы хаалларбыт сүрэх аайы. И. Гоголев
ср. телеут. ос ‘увянуть’
II
аат.
1. Этэрбэс, саппыкы, хаатыҥка сотото. ☉ Голенище
Ити улахан ытыҥ, көр, этэрбэһим оһун тобулу ыстаан кэбиспит эбит ээ. Күннүк Уурастыырап
Оҕонньор этэрбэһин оһуттан хамсатын хостообута, табах ууруммута. И. Федосеев
2. түөлбэ. Этэрбэс сототун иннинэн үс-түөрт тарбах кэриҥэ кэтиттээх киэргэл киллэһик. ☉ Украшение-вкладыш шириной в три-четыре пальца в передней части голенища. Хоруоҥкалаах ос
□ Тоһоҕос дьэһэ иҥэһэтигэр Ойуулардаах билэлээх Остоох саарылаах Уллуҥахтаах сототун Олуйа тэбэн тирэммит. С. Зверев
ср. алт. коч, туркм. гонч ‘голенище’

аат.
1. Үүнээйи силиһиттэн төбөтүгэр диэри сүрүнэ, сүрүн уга. ☉ Ствол, стебель
[Даҕанча] аттынан титириктэр, хатыҥнар умнастара элэҥнэспиттэрэ. Далан
Сонос бэс умнаһыттан икки хаамыы кэриҥнээх тэйиччинэн силиһин булан сүгэнэн быһыллар. Хомус Уйбаан
Дьэдьэн төрүт угуттан умнастар үүнүтэлииллэр. КЗА АҮө
2. Туох эмэ уһун синньигэс уга. ☉ Удлинённая часть какого-л. предмета (напр., ствол пулемёта)
Оҕонньор хамсатын умнаһын туура тардан ылан эргитэ тутуталаата. Болот Боотур
Бүлүмүөтүн умнаһа итийэн илиитин сиир буолбута. Л. Попов
3. Бөппүрүөскэ, сигэриэтэ сотото, хамса чубууга. ☉ Стержень папиросы, сигареты, чубук курительной трубки
Булбут аҕыйах умнастарым биирдэ-иккитэ сыпсырыйар табахтаах эбиттэр. Р. Кулаковскай
Уол «Беломор» табах умнаһа тостон сылдьарын кичэйэн угунна. Айысхаана
Оҕонньоор, хамсаҥ умнаһын кырбаабаккын эбээт, тардыаҕы. «ХС»
4. көсп. Өрүс, үрэх батыыта сир, кытыл. ☉ Берега вдоль всей протяжённости реки
[Мартыын:] Булчут саха доҕордоох этим, Бу улуу эбэ умнаһыгар буор үүтээҥҥэ Кинилиин икки сыл Бииргэ кыстаабытым. И. Гоголев
Өлүөнэ өрүс умнаһын оройуоннарыгар оһуохай умнуллаары гынна. «ХС»
Мэгэдьэк сылгыта аны Бүлүү өрүһүн умнаһын тухары тарҕанна. АНП СЭЭ
5. түөлбэ. Атах таҥаһын оһо. ☉ Голенище обуви. Этэрбэс умнаһа
◊ Умнас бааһынайдара — өрүс умнаһыгар олохтоох сахатыйбыт, сахалыы билэр, саҥарар нуучча дьоно. ☉ Объякутившиеся русские (крестьяне), живущие вдоль берега реки
Баһыттан атаҕар диэри умнас бааһынайдара таҥнар таҥастарын булан таҥыннарар. Н. Якутскай
Аня төрөппүттэрэ умнас бааһынайдарыттан төрүттээх буоланнар, дьиэлэригэр сахалыы кэпсэтэллэрэ. С. Никифоров
[И.С. Ширшиков] өр сыллар усталарыгар умнас бааһынайдарын оҕолорун билиигэ-көрүүгэ сирдээбитэ. «Кыым». Умнас дьаама эргэр. — өрүһү кыйа, айан суолун устатын тухары ыал олорор сирэ, дьаам. ☉ Населённый пункт, находящийся на берегу реки, на почтовом тракте, ям
Маннык ырбаахыны умнас дьаамын дьахталлара кэтэллэр. И. Никифоров
Умнас дьаамыгар сир боппуруоһа сытыырхайбытынан сибээстээн, исполком Максим Аммосовы уонна Якушкову Покровскайтан Сиинэҕэ диэри командировкалыыр уурааҕы ылыммыта. П. Филиппов
Мин аргыһым сүрдээх сытыы-хотуу киһи, умнас дьаамнарын ахсын билсэрдээх буолан, хонук ыал дөбөҥнүк булар. «ХС»
Өрүс умнаһа көр өрүс. Өлүөнэ өрүс умнаһын буора оҕуруот аһын үүннэрэргэ олус табыгастаах. «ХС»

аат.
1. Киһи атаҕын бэрбээкэйиттэн тобугар, оттон сүөһүгэ, кыылга кэлин атаҕын такымыттан уллугар диэритэ. ☉ Голень (человека, животных)
Маайа сототун от хадьымала хайыта кэйэн, атаҕа хаанынан устара. Н. Якутскай
Тыыннара күдээриҥнээн, сотолоро хараарыҥнаан, табалар субу өрө мэҥийэн кэлээт, …… тохтуу биэрдилэр. Амма Аччыгыйа
[Турахин] үрдүк остоох саппыкытын иһигэр илиитин уган сототун тарбанна. Эрилик Эристиин
2. Атах таҥаһын оһо, киһи сототун сабар өттө. ☉ Часть сапога, охватывающая голень, голенище
Кууһума сототуттан быһаҕын сулбу таһыйан ылла. Н. Павлов
Коля …… синньигэс сотолоох этэрбэһигэр сыстыбыт бадарааны бэркэ кичэйэн ыраастыыра. «ББ»
△ Ыстаан, бүрүүкэ киһи атаҕын сабар өттө. ☉ Часть штанов, брюк, покрывающая одну ногу, штанина
Кини …… даба баккытын сотолорун түһэринэ-түһэринэ: «Дьэ, доҕоор, бу хайаларын оҕото кэлэн олороҕунуй?» — диэн ыйытар. Н. Якутскай
Оҕонньор ыстаанын сототун тиэрэн баран, адаархай тымырдаах хатыҥыр баҕайы сототун күн уотугар ититэ олороро. К. Симонов (тылб.)
Ыстааннарын сототун өрө ньыппарынан баран, балайда хаар устун сырсыакаласпыттара. К. Турсункулов (тылб.)
3. көсп. Уһун көнө быһыылаах предмет умнаһа, сүрүн өттө. ☉ Основная часть какого-л. предмета, имеющего форму прямой трубы, стержня. Бөппүрүөскэ сотото. Испиискэ маһын сотото
□ Биир испиискэ сототуттан Умайар сүүс балаҕан. И. Гоголев
Дурда иһэтаһа бөппүрүөскэ тобоҕунан …… ыскайдаммыт. Умайбатах да сотолор бааллар. Р. Кулаковскай
△ Үүнэн турар көнө мас, от үүнээйи аллараа лабаата суох, ыраас умнаһа. ☉ Нижняя, лишённая ветвей часть ствола дерева, стебля цветка
[Алаарап] тэтиҥ маҥан, чоруун сототугар сүүһүн сыһыарда. Л. Попов
Уус Мандар кыдаматын өрө тутан, уҥуохтаах от сототун туора ытыран күүтэн турар буолар. И. Гоголев
Сааскы ньургуһуннар күөх түүлээх сотолоро дуоҕаһан, араҕас, үрүҥ сибэккилэрин күн диэки нуоҕаччы ууммутунан, тыалга хамсыы турдулар. П. Филиппов
Хатыҥ мастар үрүҥ сотолоро үчүгэйдик көстөллөр. Г. Угаров
♦ Бурҕалдьы сото көр бурҕалдьы
Буор сирэй! Бурҕалдьы сото, Тоҕо Буордаах сирэйгин кистээтиҥ?! Суорун Омоллоон
Бу буор маҥалай, Бурҕалдьы сото, Босхоҥноон сытан, Босхону аһаан, Буоратта буолбаат? Эллэй. Сото таһа кэпс. — тугум да табыллыбат, эрэйдээхкыһалҕалаах өттө буолан иһэр диэн муҥатыйыы. ☉ Сетование на то, что преследуют одни неудачи, страдания, жизненные невзгоды
«Туох иһин бу күн сиригэр сүөдэҥнээн… Барыта сото таһа» диэн ааспат-арахпат муҥнаах санаа эрийэр. Н. Лугинов
Урут син орто сааһыкка киирсэрэ да, быйыл киниэхэ тоҕо эрэ барыта сото таһа буолан биэрдэ. В. Яковлев. Миэнэ миэнин курдук, сото таһа буолан истэҕэ. Эмиэ тоҕо даҕаны урукку өттүгэр хаста да сууттаммыт хаайыылаахха кэргэн тахсыбытым буолла… «ХС»
Сототунан оонньуур көр оонньоо. Ойуурдаах куобах кэтэҕинэн оонньуур, дьонноох киһи сототунан оонньуур (өс хоһ.). Кууһума оҕонньор кылаатын сиэн баран сототунан оонньуу сылдьар дииллэрэ биэс тарбах курдук биллэр. А. Софронов
◊ Сото бөтөҕөтө көр бөтөҕө I
Уллуҥахтара суол чигдитигэр лаппа тирэнэр буоллулар, сототун бөтөҕөлөрө күүрдүлэр. Амма Аччыгыйа
[Тыаҕа] сылайаҕын, ньилбэктэриҥ быһытталлар, сотоҥ бөтөҕөтө ыалдьар, атахтарыҥ ыарыыллар. Я. Семёнов. Сото кэбис — 1) олорон эрэн биир атаххын биир атаҕыҥ үөһэ уурун. ☉ Положить ногу на ногу (поза непринуждённости или важничанья)
Дыргыччы өтүүктээх бүрүүкэлээх атаҕын үрдүктүк сото кэбиһэн, оргууй биэтэҥнэтэ олордо. Н. Лугинов
[Кэтит Кэтириинэ:] Ити бурдугу тарпакка тоҕо сото кэбиһэн дьоһумсуйан олороҕун? Н. Түгүнүүрэп
[Артур] хара лаахтаах бачыыҥкалаах атаҕын сото кэбиһэн, киэмсийэрдии туттан олорор. В. Протодьяконов; 2) туран эрэн биир атаххын инниҥ диэки босхо үктэн. ☉ Стоя, выставить одну ногу вперёд
Вася ойон туран, аҥаар атаҕын сото кэбиһэн, өлүөр илиитинэн сүрэҕин баттанан, дириҥник сүгүрүйэн нусхайда. Амма Аччыгыйа
Юрий Семёнович сис туттан, сото кэбиһэн туран …… бырайыак макыатын, эскиистэри сирийэн көрдө. Н. Лугинов
[Кулун Куллустуур] Тойоттор иннилэригэр Сото кэбиһэн Дуоҕаллан турунан кэбистэ. ТТИГ КХКК. Сото уҥуоҕа — киһи атаҕын бэрбээкэйиттэн тобугар, оттон сүөһүгэ, кыылга кэлин атаҕын такымыттан уллугар диэри уһун уҥуоҕа. ☉ Большая берцовая кость у человека, животных
Сордооххо сото уҥуоҕа баҕалааҕар дылы (өс хоһ.). Бадаҥ Турахин, туруйа сототун уҥуоҕа умнастаах муос хамсатыгар сэбирдэх табаҕы толору уурунан баран, …… кэпсээн барда. Эрилик Эристиин. Сото хоҥоруута — киһи сототун уҥуоҕун илин кырыыта. ☉ Передняя часть большой берцовой кости человека.
ср. др.-тюрк. йода, тюрк. йода, чода, дьодо ‘голень’