голубой; чаалай тииҥ голубая белка; чаалай солоҥдо голубой колонок; күөх чаалай халлаан светло-голубое нёбо.

песец || песцовый; күөх кырса голубой песец; кырса саҕа песцовый воротник.

м. чох; каменный уголь таас чох; # белый уголь үрүҥ чох (уу күүһэ); голубой уголь дьэҥкир чох (тыал күүһэ); как на угольях (или углях) уот үрдүгэр олорор курдук.

1) синий; голубой || синь; голубизна; күөх халлаан голубое нёбо; халлаан күөҕэ а) небесная синь; б) голубой цвет; зелёный || зелень; күөх от зелёная трава; сааскы күөх весенняя зелень; күөххэ көттө , көҥүл барда погов. вылетел на зелень, вышел на волю # күөх бороҥ ат лошадь тёмно-сивой масти; күөх сүрэх презр. лентяй.

фольк, большой глубокий водоём (синоним глубоких обширных озёр, рек); далайга таммах да хаалбат погов. капля впрок и глубокому озеру; күөх далай иччитэ суох буолбат посл. голубой глубокий водоём не без живности.

акула; күөх акула голубая акула.

1. нёбо || небесный; ыраас халлаан ясное нёбо; күөх халлаан голубое нёбо; халлаан эттиктэрэ небесные тела; 2. светлый, чистый, ясный; халлаан күн ясная погода; ясный день # халлаан киһитэ разг. никудышный человек; халлаан күөҕэ голубой (о цвете); халлаан оройо зенит; Халлаан Сиигэ Млечный Путь; халлаан суруксута разг. безграмотный; халлааны саҥарыма не говори вздор, не мели чепуху.

даҕ. Туртаҕардыҥы, маҥанныҥы; күөхтүҥү маҥан. ☉ Бледноватый; бледно-голубой
Шатров диэн үрдүк уҥуохтаах, кубаҕайдыҥы нарын сэбэрэлээх, аҕамсыйа барбыт киһи туран кэллэ. Тумарча
Кубаҕайдыҥы уһун синньигэс сирэйдээх, куормата суох, былааччыйа кэттэр, букатын ис киирбэх буолуо эбит. Н. Заболоцкай
Ый тахсыбыта, кини туналыйар сырдыга …… онон-манан кубаҕайдыҥы күөх толбоннору түһэртээбитэ. А. Куприн (тылб.)

аат. Тыа бөрөтүгэр дэҥ баар буолар илин тыһын тобугун ааһа тахсар харата (оннук бөрө түүтүн кылаана барыта кытархайдыҥы эбэтэр харааран көстөр, онон тириитэ ордук күндү). ☉ Черная полоска на передних лапах до колен и выше у отдельных экземпляров таежных волков (у такого волка ость шерсти везде имеет красноватый или черный оттенок, благодаря чему мех особо ценится)
[Саха Саарын Тойон] Уордаах-киҥнээх Уол оҕотун ылан, Улуу бухатыыр буолан Үөһээ дойдуга үөрбэ оҥостон Үөмэлии оонньуоҕа диэн, Бөртөлөөх бөрө тириитигэр Бөрүйэ охсон кэбистэ. П. Ойуунускай
Бөрөттөн бөртөлөөх манна баар! Киистэртэн киргиллээх манна баар! Тайахтан талыыта манна баар! П. Тобуруокап
ср. тюрк. пөртү ‘бурый’, борт ‘со смешанной шерстью’, п.-монг. бөртө ‘серо-голубой, бурый’, бүртэ шоно ‘серый волк’

аат., зоол. Үүтүнэн иитээччилэргэ киирэр, балык курдук быһыылаах, улахан төбөлөөх, түүтэ суох килэркэй халыҥ тириилээх, бороҥ өҥнөөх муора кыыла (сир шарын саамай бөдөҥ харамайа). ☉ Кит
Дельфиннэр уонна кииттэр сыты төрүт билбэт кэриэтэлэр. ББЕ З. Кииттэри, муорсалары, ньиэрпэлэри балачча элбэхтик бултууллар. ХС. Таһырдьа туох эрэ улахан баҕайы дагдайа сытарын көрбүтэ. Ол киит төбөтүн уҥуоҕа этэ. А. Алдан-Семенов (тылб.)
◊ Күөх киит — уу бытархай харамайдарынан аһылыктанар киит саамай бөдөҥ көрүҥэ. ☉ Голубой кит. [Антарктидаҕа] биһиги планетабыт саамай бөдөҥ харамайдара — күөх кииттэр …… үөскүүллэр. КВА МГ
Күөх киит тииһэ суох кииттэргэ киирсэр. ББЕ З
Киит бытыга көр бытык. Киит муос быластыыҥкалара бытыга дэниллэр. ББЕ З