горбатый || горб; бөкчөгөр киһи горбатый человек; тэбиэн бөкчөгөрө горб верблюда, верблюжий горб.

имеющий горб; с... горбом; =горбый; икки бөкчөгөрдөөх тэбиэн двугорбый верблюд; бөкчөгөрдөөх киһи горбатый человек, горбун.

несов. что 1. (сгибать) иэх, өҕүлүннэр, токурут; 2. разг. (клонить к чему-л.) иэх, иэҕилиннэр; я вижу, куда он гнёт кини хайа диэки иэҕилиннэрэн эрэрин көрөбүн (өйдүүбүн); # гнуть шею (или спину) перед кем-л. сүгүрүй, ньылаҥнас; гнуть горб (или спину) сискин көннөрбөккө үлэлээ.

дьүһ. туохт. Түргэнник өгдөрөҥнөөн хаамп (кыра, бөкчөгөрдүҥү көҕүстээх киһи туһунан). ☉ Идти быстрым нешироким скачущим шагом, выставив вверх плечи (загривок) или горб (о небольшом сутулом или горбатом человеке).
△ Ыстаҥалаан, өгдөҥөлөөн хаамп, сүүр (чыычаах туһунан). ☉ Ходить, бегать, скакать вприпрыжку (о птичке).
△ Сир тэхтириттэн мэһэйдэтэн өрүтэ тэйиэккэлээн, өгдөрөҥнөөн бар, айаннаа (көлөһөлөөх тырааныспар туһунан). ☉ Ехать (обычно на колесном транспорте) по ухабистой дороге, подскакивая на неровностях.

даҕ., фольк. Бэрт улахан, бөдөҥ. ☉ Большой, весьма крупный
Бу киһи бэйэтэ бэрт уһун, лөкө саха хотуурдаах кэлбит эбит. Саха фольк. «Тойон дьиэлээххэ, лөкө бэйэлээххэ, баскөс киһиэхэ хаас бастыҥ миэстэтэ, бас өттө, барыахтаах», — диэн дьиэлээх киһиэхэ хаас төбөтүн быһа баттаан биэрдэ. П. Ойуунускай
Бириэмийэни сыл га аҕыйахтык, ол гынан баран лөкө соҕустук туттарыахха наада. «ХС»
ср. уйг. лөкэ ‘горб (верблюда)’

1. даҕ. Бөкчөччү түспүт, токуйбут (киһи сиһин этэргэ) эбэтэр оннук систээх. ☉ Согнутый, сгорбленный, горбатый (о спине человека)
   Биир тарбахтаах бөкчөгөр оҕонньор бүтүн хайаны таһар үһү (тааб.: от тардар тордуох). Демьян оҕонньор, уолугар баһыйтаран, кэпсээнин тохтотон баран …… бөкчөгөр көхсүнэн уотугар аргынньахтаан олордо. Эрилик Эристиин
   Таһырдьаттан бэрэссэдээтэл иэҕэс-куоҕас гынан киирэр. Кэнниттэн биир бөкчөгөр оҕонньор батыһан киирэн: «Хайа, сэгэриэм, туох диэн этэҕиний, оттон бурдукпун үнүрүүн аҕалан туттарбытым дии?» — диир. Күндэ
   Инники олорор маҥан баттахтаах оҕонньор баһын кэҕиҥнэтэр, кинилиин сэргэстэспит кимистигэс уостаах бөкчөгөр эмээхсин …… уоһун салбаммахтыыр. Н. Габышев. Тэҥн. бөгдьөгөр
2. аат суолт. Киһи көхсүгэр сиһин тоноҕоһо токуруйбутуттан үөскүүр эбэтэр сүөһү, кыыл сиһигэр үүнэр улахан болчойон тахсыы. ☉ Горб; горбун. Тэбиэн бөкчөгөрө. Икки бөкчөгөрдөөх тэбиэн

I
1.
сим I диэнтэн дьаһ. туһ. Таба түүтүн сүөкэтэн баран, соччо гына көтөҕөнү симнэрэн уонна табаҥ түүтүн ахсаана бачча буолла диэн суруктаан, ыраахтааҕы суорумньуларынан ыытан кэбиһэр. Саха ост. I
[Чоочо:] Сити тылгар, сибиинньэни, Сирэйгин таһыйан баран, Сибииккэҕэ симнэриэм ээ! А. Софронов
[Маҕалай Мөрүөн:] Мин оҕолорбор, [арыылаах алаадьыны] туос тууйаска симнэрэн баран, эмээхсимминэн ыытыам. Уустаах Избеков
2. көсп. Уҥуох сэллигэр көхсүн уҥуохтарын сиэт. ☉ Быть горбатым и маленького роста, иметь горб на спине или груди (вследствие туберкулёза костей)
Кини сиһин уҥуохтарын бүк-тах симнэрбитэ сон бүтэй кырыылардаах тааһы уктубут курдук, чочоруһан көстөр. Эрилик Эристиин
Саҥа хааман эрэр кыра Маайыһы кытта көхсүгэр улахан кутургуйалаах (көхсүн симнэрбит) Марыына эмээхсин эрэ бааллара. Н. Босиков
II
сим II диэнтэн дьаһ
туһ. Күн манна түүннэри киирбэт, Көҕүтэн киһини симнэрбэт. П. Тобуруокап
Бырдах симнэрбэтэ. Тарбана, дьуккуна сатаан-сатаан баран, төһө да харатын иһин, тириибин харыстааммын, бу туран куоттум. Н. Заболоцкай

1. аат.
2. Туох эмэ саамай үрдүк сирэ, оройо, чыпчаала. ☉ Самый верх, верхняя часть, верхушка, макушка чего-л.
   Таптыыр ытык хайам! Эн үрдүк мөҥүөҥҥэр ыттан туран күөлэһийэн үөскээбит улуу сыһыыбын, уутун иһэн улааппыт эбэбин одуулаан астынным. И. Гоголев
   Салахай былыттары тэһитэ үүттээннэр, Үрдүк быыскалар мөҥүөннэрэ көстөллөр. Л. Попов
   Арҕастанан халыһыйар Аҥаархай долгунуҥ мөҥүөнүгэр Күлүм чаҕыл уоттарын Күлүгэ хайдах оонньуой? С. Васильев
3. көсп. Туохха эмэ саамай үрдүк күүрээн; чыпчаал; туох эмэ быһаарыллар былдьаһыктаах кэмэ. ☉ Апогей, вершина, венец чего-л.; решающий, ответственный момент. Күннүк Уурастыырап айар үлэтин үрдүк мөҥүөнүгэр таҕыста. Н. Габышев
   Сахам тыла — Улуу олоҥх о м т ы л а , Хонуу куйаарга сыраллан, Холо рук таах силлиэҕэ мускуллан, Үйэлэр мөҥүөннэрин уҥуордаан, Кэлбитиҥ саттаан-сайдаан. И. Федосеев
   [ Эрилик Эрис тиин] өрөбөлүүссүйэ кытаанах сылларыгар, элбэх баартыйалар охсуһууларын мөҥүөнүгэр таба суолу тутуһан халбаҥнаабат бассабыык буолбута. «ХС»
4. даҕ. суолт. Саамай үрдүк, барыларыттан чорбойор. ☉ Самый высокий, возвышающийся над всеми
   Күн уһаабыта. Ол эрээри күн үрдүк мөҥүөн хайалар кэтэхтэриттэн бэрт кыратык быга түһэрэ. И. Федосеев
   Аарыма тиит бэйэтин чыпчаалын, кыһыл көмүс дуйдаах мөҥүөн кириэһи кытта сэргэстэһиннэрэ аспыт. Л. Попов
   ср. тув. мөген ‘горб (у верблюда)’