1) анат. пищевод; 2) горлышко (сосуда); бытыылка куолайа горлышко бутылки.

1) шея || шейный; уһун моой длинная шея; моой тоноҕоһо шейный позвонок; 2) горлышко; бытыылка моонньо горлышко бутылки, бутылочное горлышко; 3) перен содержание, иждивение; дьонун моонньугар олорор он сидит на шее у родителей; судаарыстыба моонньугар на средства государства # моой ылын= обязаться, договориться выполнить какую-л. работу; моой оттоо = косить траву, заготовлять сено (по договору).

суженный, узкий (в верхней части); үмүрүк айахтаах иһит сосуд с узким горлышком.

аат., эргэр.
1. Күөрт тумсун уот сиириттэн харыстаан кэтэрдиллэр халыҥ туой туруупка. ☉ Глиняная трубка, вставляемая в горновое окно, фурма. Сорҕо курдук муруннаах
2. Биһик ороҥҥо оҕо иигэ сүүрэн түһэригэр аналлаах куоһаах. ☉ Жёлоб на дне детской колыбели для стока мочи
Биһик оҥорон билгэрэҥнээтэ, сорҕо оҥорон сордонно. П. Ойуунускай
Бэрдьигэстээх үрэҕиттэн Биһик маһа хайыттым …… Соһолоох үрэҕиттэн Сорҕо маһын быстым. Саха нар. ыр. II
ср. монг. цорго ‘горлышко (чайника), перегоночная трубка’, алт., кирг. ‘носик (чайника); кран’

аат.
1. Сири иһит куолайыгар кытаатыннара угуллар мас эбэтэр туос хос куолах (онон ытыгынан кымыһы булкуйуллар). ☉ Деревянное или берестяное горлышко, вдеваемое в горловину кумысного меха (для удобства взбалтывания кумыса мутовкой)
Көҕүс кэҥэтэр Көйөрбө кымыһын Көҕүөр иһит муҥунан кутталаата, Мэнэрик муос ытыгын бэлэмнээтэ, Туос хардьа тосхолунна, Сарбынньахтаах саар ыаҕас сатыылаата. С. Зверев
2. Тугу эмэ сүүрдэн кутар суолахтаах тэрил. ☉ Жёлоб для стока воды, ссыпки чего-л.
Им-ньим. Арай оһох барбах тыһырҕаан ылаттыыр уонна таһырдьа тыал хардьаны кыыкынатара иһиллэр. Күрүлгэн

I
аат. Куурусса уонна мас көтөрүн куолайыгар ыйыстыбыт аһылыга тохтоон ааһар хабах курдук култаҕара. ☉ Зоб
Ахпа-дьахпа курдук Аҥал-саҥал айаҕын Атан биэрдэҕинэ, Куолайын төрдүгэр, Куолаҕын иһигэр Топ гына түһэрэн …… биэрэллэр. П. Ойуунускай. Оҥоло куолаҕар алта уон-сэттэ уон устуука сиэмэни хаалаан баран сиргэ түһэр, ол сиэмэлэрин уон иккилии-уон биэстии устууканан көппөх анныгар кистэтэлиир. Я. Семенов
II
Бытыылка айаҕа. ☉ Горлышко (бутылки)
Хоонньуттан иһит аҥаара арыгыны хостоон куолаҕыттан ыйырбахтаата. И. Гоголев
Толору уулаах бытыылканы уу анныгар түҥнэри тутуллар уонна гаас бырдьыгыныыр сиригэр бытыылка куолаҕар боруоҥканы уган, бытыылка иһинээҕи уу сороҕун гааһынан ыктаран таһаарар. ДНА СХБКК

аат.
1. Киһи-сүөһү, харамай аһылыгын ыйыстан куртаҕар тириэрдэр уоргана (киһи куолайа хабарҕа улаҕа өттүнэн баар). ☉ Пищевод
Кураанахтаммыт куртаҕа Курулуйа хоргуйда... Куурбут куолайыгар силин Кулук-халык ыйыһынна. Эллэй
Саха сиригэр уонна Орто Азияҕа, Союз атын оройуоннарын кытары тэҥнээтэххэ, куолай рагын ыарыыта ордук киэҥник тарҕаммыт. «Кыым»
2. Бытыылка, атын да иһит синньигэс, кыараҕас айаҕа. ☉ Горлышко (бутылки или др. сосуда)
Биир бытыылка куолайыттан аһаан баран тылласыһар сүрэ бэрт. Софр. Данилов
Бытыылка (эбэтэр атын да иһит, тэрил) синньиир өттүн тоҕо моонньо, айаҕын куолайа дэммитэ киһи өйүгэр түһэр. СТЫМ
♦ Хос куолай кэпс., сөбүлээб. — ким эмэ кими эмэ мөҕөрүгэр, кириитикэлииригэр көмө буолар киһи (туһалаах буолуо диэн санааттан). ☉ Подпевала, подголосок
Сирэй көрбөх оҕонньотторго, баара-суоҕа, кини хос куолайдара, аллара сыҥаахтара эрэ. Эрчимэн
Биһигини буржуазнай хос куолай суруксуттар дуомнара уонна буржуазияттан куттаммыт дьон куомуннаһан буруйдууллар — биһиги атыттары кытта биир тылы булбат үһүбүт. В. Ленин (тылб.)
ср. монг. хоҕолой, бур. хоолой, хоолай ‘горло’

I
аат. Хабарҕа тыл төрдүн диэки өттө. ☉ Горло
Ырыа Силип сэһэнэ улам ис-иһиттэн ыараан, дьиппинийэн, күөмэйигэр хос кэһиэхтээх дорҕооннор иһиллэллэр. М. Доҕордуурап
Өлөр-хаалар күммэр Үөрэ-көтө барыахпын, Күөгү көмүс күөмэйгин Көбүөхтэтэн күндүлээ! Күн Дьирибинэ
♦ Күөмэйигэр ас (да) барбат — айаҕар (иһигэр) ас киирбэт диэн курдук (көр айах I)
Сүөдэр соһуйан бобуллан ылар, күөмэйигэр ас барбат буола түһэр. Н. Якутскай
Ыалдьыттар наһаа аһаан-сиэн бараллар, дьиэлээхтэри хайгыыллар. Арай баай убайын күөмэйигэр ас да барбат. ПНО. Күөмэйигэр туох эрэ туора турда — наһаа улаханнык долгуйан, кыайан саҥарбат буолан хаалла, бөтө бэрдэрдэ. ☉ Комок в горле застрял (напр., от волнения)
Күөмэйигэр туох эрэ кытаанах туора турарга дылы гыммыта. Дьүөгэ Ааныстыырап. Күөмэйин быһа баайан (баанан) — наһаа кэмчилээн, харыстаан сиэбэккэ. ☉ Экономя на всем, выгадывая на каждой копейке (букв. перевязав себе горло)
Ити миэбэллэрин, матасыыкылларын, массыыналарын, кэмчилэнэн күөмэйдэрин быһа баанан баран, мунньунан ылаллар эбээт. Ол баар куһаҕана. Далан
Күөмэйин муҥунан — айаҕын муҥунан диэн курдук (көр айах I). «Бука диэн кэрэхтээх тумулга таһаарымаҥ!» — диэн Ананий күөмэйин муҥунан хаһыытаата. М. Доҕордуурап
Күөмэйим муҥунан хаһыытыыбын. П. Аввакумов. Күөмэйин оҥостор — ыллыан эбэтэр тыл этиэн иннинэ көхсүн этитэр, төлө сөтөллөн бэлэмнэнэр. ☉ Прочищать горло, прокашливаться (напр., перед выступлением — букв. горло свое готовит)
Мин аттыбар олорор кыһыл сирэйдээх, аҕамсыйан эрэр суон киһи иккитэ-үстэ көхсүн этиттэ, күөмэйин оҥоһунна. Амма Аччыгыйа
Дьуона кинээс мунньахха кэлбит дьону ааҕа көрөр уонна …… кириэстэнэн сапсынар, көхсүн этитэр, күөмэйин оҥостор. Н. Якутскай
Миша, куруук буоларыныы, …… сыанаҕа турар курдук хоноччу туттан баран, төттөрү-таары хаамыталаата, күөмэйин оҥоһунна. Н. Лугинов. Күөмэйин (куолаһын) сонотор — суоһурҕанан күүскэ саҥарар, көбүөлүүр. ☉ Повышать голос на кого-л.
Ол эрээри кини биллэр гына уордайан, ыган-түүрэн барбакка хамтүм күөмэйин сонотор уонна үгэргиир этэ. Д. Таас
«Бу оҕо, бачча киэһэ буолуор диэри ханна сүтэ сырыттыҥ?!» — диэн аҕата күөмэйин соното тоһуйда. М. Доҕордуурап
«Айбыт таҥарам! Истэн кэбиһиҥ үтүө дьонум, ити киһи тугу-тугу кэпсиирий!» — Батенчук күөмэйин сонотор. И. Данилов. Күөмэйэ бүттэ — кыайан саҥарбат буолла. ☉ Потерять голос (букв. голос его кончился)
Баһылай хаана барар, сүрэҕэ тохтоору муҥнуур, тыына хаайтарар, саҥатын киһи аанньа истибэт гына күөмэйэ бүтэр. Амма Аччыгыйа
«Мин эмиэ күөмэйим бүттэ эйигин ыҥырарбар», — диэн аргыый, сылайбыттык мичийэн ылла Ааныс. Н. Заболоцкай
Күөмэйэ хайдыаҕынан көр күөмэйин муҥунан. Олбуор аанын үрдүгэр биир Бөтүүк күөмэйэ хайдыаҕынан хаһыытыы олорор: «Ку-ка-ре-ку!». Бырааттыы Гриммнэр (тылб.). Күөмэйим куурда (кэһиэҕирдэ, хатта) — күөмэйэ хатта; күөмэйэ хатан, аанньа саҥарбат буолла. ☉ Пересохло в горле; охрип
Күөмэйим куурда, саҥам хайдах эрэ бөлүөстүбүккэ дылы буолла. А. Бэрияк
Кэтириис эрэйдээх аатын эрэ туран олордо уонна күөмэйэ кэһиэҕирэн кураанаҕынан хахсайан кэбистэ. Бэс Дьарааһын
◊ Көмүс күөмэйдээх поэт. — дьырылатар куоластаах (дьырылыы ыллыыр чыычаахтары этэргэ). ☉ Голосистый (о певчих птичках)
Көмүс күөмэйдээх сэгэттэй, Күндү доҕорум күөрэгэй. Л. Попов
Көй-күөх салгыҥҥа көмүс күөмэйдээх күөрэгэй чыычаахтар көччүйэллэр. «ХС». Күөмэйи сабар өҥүргэс анат. — күөмэйи аһар-сабар өҥүргэс (ас куолайга ааһарыгар күөмэйи сабар). ☉ Надгортанник. Күөмэй кыла — киһи күөмэйин иһигэр, тыҥаттан тахсар салгын хамсаттаҕына, дорҕоону үөскэтэр чараас силгэлэр (куолас силгэлэрэ үлэлээн бараллар). ☉ Голосовые связки. Күөмэй (куолас) силгэлэрэ көр күөмэй кыла. Күөмэй ыарыыта — киһи хабарҕатын, тылын төрдүн диэки өттүн тымныйыыттан ыарыыта. ☉ Ангина
Алеша күөмэйин ыарыыта муҥнаабыта хас да хонно. Г. Николаева (тылб.)
ср. п.-монг. көгэмэй ‘горло’
II
аат., эргэр. Симиир иһит айаҕар киэптии угуллар көҥдөй мас. ☉ Деревянная трубка, плотно вставляемая в узкое горлышко старинного кумысного мешка из черной кожи
Сүүнэ хатыҥынан оһуордуу ойуулаах Күөмэй күндү хамсатардаах үһү. Саха фольк. Симиир үөһээ айаҕар күөмэй диэн ааттаах ойуулаан-оһуордаан оҥорбут көҥдөй маһы киэптии угаллар. БИГ ӨҮөС

аат.
1. Киһи моонньун иннинэн (сүөһүгэ аллараа өттүнэн) тыҥатыгар тиийэр көҥкөлөй тыынар уорган. ☉ Дыхательное горло, трахея (у человека и животных)
Хабарҕа үөһээ бүтүүтүгэр, күөмэй иһигэр силгэлэр бааллар. ПНЕ СТ
Хабарҕа уонна боруонхалар эркиннэрэ өҥүргэс буолан, харбыйбыттар. ШВФ З. Тыынары аргыый күүһүрдэн муруну, хабарҕаны, куолайы ыраастанар. ФЕВ ТС
2. Киһи-сүөһү, кыыл моонньун илин өттө. ☉ Передняя часть шейного отдела человека и животных
Киһи олоро түспүт, суорҕанын хабарҕатыгар диэри саба тардыммыт. Саха фольк. Евстигней билиис ырбаахытын саҕата хабарҕатын хам тутар. Н. Якутскай
Бөрө улахан тайах хабарҕатыгар хатаастан соһулла сылдьар эбит. Н. Лугинов
3. Хороҕор иһит моонньо, үөһэнэн синньиир сирэ. ☉ Зауженная часть чего-л. (напр., сосуда), горлышко
Хабырыыс бытыылка хабарҕатыттан үүттээх чэйи иһэ-иһэ, хаппыт лэппиэскэни мотуйара. И. Гоголев
Бэнсиин бааҕа хабарҕата быыһылаан тэстэр гына хайаҕастанан, хомуру барбыт. П. Аввакумов
4. көсп. Туох эмэ кыарыыр, синньиир өттө. ☉ Узкая часть какой-л. местности
Сис тыа ити синньиир хабарҕата, кэрийдэххэ, бараммат элбэх быһытынан бүөлэммит. Н. Борисов
Кини сотору кэминэн, сүөһү оһоҕоһун курдук, үрүйэ хабарҕатын өксөйөн истэ. «ХС»
♦ Муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан көр муора
Биирдэм бас билиинэн тутулуктаах үйэҕэ ким уодаһыннаах өйдөөх муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан буолан олорор. Суорун Омоллоон
Өлүөскэ уолаттары кытта куодарыһан, күн көрүн көрүлээн, муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан буолбахтыыр. П. Аввакумов. Хабарҕата (бэлэһэ) хайдарынан (хайдыаҕынан) — олус улаханнык, күүһүн муҥунан (хол., хаһыытаа). ☉ Во всё горло, во всю глотку (напр., орать)
Күннэри-түүннэри хабарҕабыт хайдарынан үөгүлүүрбүт иһин, оҕом соһуйумтаҕай буолан хаалла. И. Гоголев
Чөмпүйүөн уол хабарҕата хайдарынан хаһыытыы-хаһыытыы, түөһүн тоҥсуммут. «ХС»
Нууччалар күүлэйдээтэхтэринэ хабарҕалара хайдарынан ыллыыр идэлээхтэр. С. Курилов (тылб.). Хабарҕатын тыгар — кими эмэ арыгылата ыҥырар; кими эмэ арыгылатар. ☉ Призывать кого-л. к совместной выпивке; предлагать кому-л. выпить спиртное (букв. щелкает по горлу)
Арамаанап суоппар аттыгар тиийэн Ньыыпантап Ньыыкан ньылбыйа былаастаан, Хабарҕатын тыкта, хараҕын хамнатта. Р. Баҕатаайыскай
«Хайа, доҕоор, бачча сурахтаах-садьыктаах таҥаһы “сууйбаппыт” дуо?» — киһитэ хабарҕатын тыкта. Софр. Данилов. Хабарҕатыттан хап (ыл) кэпс. — сүгүн саҥардыбакка, быһа түһэ олор. ☉ Перебивать кого-л., прерывать чью-л. речь (букв. брать кого-л. за горло)
Хайа, мантан антах хабахха тыыннарыыһыгын, хабарҕабыттан хаба олорууһугун дии. И. Никифоров
Киһини хабарҕатыттан ылан түһэн, төрүт саҥардыбаттар, кэбис, итинэн бүтэбин. М. Доҕордуурап
◊ Кылдьыы (хабарҕа) симэх көр симэх
Былыргы кыыс бөҕөхтөөх, ытарҕалаах, хабарҕа симэхтээх буолар. Багдарыын Сүлбэ
Урут сахаларга моойго кэтиллэр киэргэл киэҥник тарҕаммыт: хабарҕа симэҕэ, моой симэҕэ, бөҕөх. ЗФМ ЮИЯ. Хабарҕа муннук — ампаар дьиэ эркинин мастарын төбөлөрө бэйэ-бэйэлэрин үрдүлэригэр туора аасыһан, чорбоһон туралларын курдук моонньоон түһэриллибит муннук. ☉ Закладка угловой части стены поперечными брёвнами с выступом, поперечный угол
Ампаар хабарҕа муннугар сөрүөстэн туран, Маайыс эһэтин кэнниттэн одуулаһан хаалар. Амма Аччыгыйа
Хабарҕа муннуктаах мал ампаарын оҥкучаҕа сууллан, дьөлөрүйэн көстөр. М. Доҕордуурап
Ити кэнниттэн хабарҕа муннуктаах ампаары киирэн көрдүлэр. М. Попов. Хабарҕа (от, тараах) ойуу — иһит айаҕын бүүрүгэр, чороон атаҕар, кытыйа орто томтоҕоругар уо. д. а. оҥоһуллар киэргэл ойуу. ☉ Орнамент, который наносится по верхнему краю сосуда, на ножку чорона, на опояске деревянной чаши и т. д. Хабарҕа ойуу сорох информатордар этэллэринэн «от ойуу», «тараах ойуу» дэнэр. НБФ-МУу СОБ. Хабарҕа хобото түөлбэ. — киһи сэҥийэтин аннынан бөлтөйөн көстөр өҥүргэс болчуок. ☉ Кадык
Евгения хабарҕатын хоботун бөлтөтөн баран, суон үчүгэй куолаһынан ыллаан барбыта. «Чолбон». Хабарҕа ырыата — сорох түүрдэргэ норуот ырыатын биир ураты көрүҥэ: бэлэс төрдүнэн быһыта баттаан, куллурҕатан ыллааһын. ☉ Отличительная особенность традиционных песен некоторых тюркских народов, горловое пение
Маайыс хабарҕа ырыатын күөмэйин төрдүнэн курдурҕатан, күөрэччи ыллыыр. Амма Аччыгыйа
Дьэ эрэ, ноколоор! Хабарҕа ырыатыттан саҕалаан …… күрэстэһэн көрүөх эрэ. Д. Апросимов
Тувалар хабарҕаларын ырыатын сахалар олус кэрэхсээн истибиттэрэ. АҮ
ср. тюрк., монг. кабирга ‘ребро’