1) ладонь; оҕо ытыһа детская ладонь; үтүлүк ытыһа ладонь рукавицы; ытыс таһа тыльная сторона руки; ытыс хаптаҕайа поверхность ладони; ытыс кырыыта ребро ладони; чэрдээх ытыс а) мозолистая рука; б) перен. человек физического труда; 2) лапа; эһэ ытыһа лапа медведя; 3) перен. горсть; ытыс бурдук горсть муки; биир ытыс отон горсть ягод; биир ытыс одна горсть чего-л. (мера сыпучих тел) # салыҥнаах ытыс счастливая рука (букв. ладонь); түүлээх ытыскар түһэр = принять с распростёртыми объятиями (букв. опустить на мягкие ладони); ытыскар силлээ разг. поднатужиться, собрать все (свой) силы (для совершения чего-л.); ытыс-кын сотун = остаться ни с чём (букв. вытереть свою ладонь); ытыскын тоһуй = просить подаяние (букв. подставить свою ладонь); ытыс таһынар ыас хараҥа непроглядная тьма; ытыс таһыныыта аплодисменты; ытыс тэһэҕэс расточительный, мот; ытыһа кыһыйар у него руки чешутся (т. е. хочется подраться или заняться чём-л.; также является приметой к получению чего-л.); ытыс үрдүгэр түһэр = носить на руках (букв. принимать в объятия); ытыс саҕа мало, капельку, чуть-чуть (букв. с ладонь); ытыһын далыгар в его силах, в его возможностях (сделать что-л.).

I брать что-л. горстью; иккитэ ытыс = дважды зачерпнуть горстью (обычно что-л. сыпучее) # хаары (күлү) ытыс = остаться ни с чём.
II совм.-взаимн. от ыт = перестреливаться.

сов. 1. что (взять) харбаан ыл, ытыһан ыл; захватить горсть орехов эриэхэни ытыһан ыл; 2. кого-что (взять с собой) ыл, илдьэ бар; захватить с собой бумаги кумааҕыта илдьэ бар; 3. кого-что (овладеть) былдьаа, былдьаан ыл; захватить власть былааһы былдьаа; 4. кого (увлечь) тардан ыл, умсугут; его захватило чтение кинини ааҕыы ум-сугутта; 5. кого-что, разг. (застать, застигнуть) баттаа, баттас; я его захватил дома мин кинини дьиэтигэр баттастым; захватить врасплох соһуччу баттаа; 6. что (занять, заполнить) ыл, былдьаа; вода захватила много домов уу элбэх дьиэни былдьаата; # дух захватило тыыммын кыайан ылбат буола түстүм, тыыным бобулунна (хол. наһаа түргэн хамсааһынтан).

сыһ.
1. Туох эмэ көбдөркөйгө батыллар гына, тимирчи киирэр гына. ☉ Глубоко погружаясь во что-л. вязкое, рыхлое
Кини кэпсээри гыннар эрэ хомурах хаарга батыччы олорон кэбиһээччи. И. Никифоров
Оҕо кумаҕы батыччы үктээн оонньоон барда. «ХС»
2. Ытыһыҥ муҥунан толору; ытыскынан саба. ☉ В полную горсть; всей ладонью
[Микиитэ] өрө тарбачыһан эрэрэ да, биирдэ өйдөнөн кэлбитэ, кытыыга тахсан кумаҕы батыччы харбаан сытар эбит. Амма Аччыгыйа
Тимка кэллэ, кинигэ үрдүгэр икки илиитин батыччы ууран тайанан кэбистэ. П. Аввакумов
3. Халыҥнык, өлгөмнүк (түс • хаар туһунан). ☉ Обильно, образуя сугробы (выпадать – о снеге)
Сэтинньи ортото этэ. Хаар батыччы түспүтэ. И. Федосеев
Балаҕан ыйын эргэтигэр ардаабыта, аҕыйах хонукка тоҥорбута уонна алтынньы саҥатыгар кыстык хаар батыччы түспүтэ. «Кыым»
Сымнаҕас, халыҥ хаар туундара иэнин тухары батыччы түспүт. В. Титов

нареч. 1) аккуратно, оЛрятно; оту чөмүччү уур = складывать сено аккуратно (в копну); 2) всё, целиком; маны чөмүччү ыл возьми это целиком; 3) горстью, ковшиком (напр. держать); ытыскын чөмүччү тут= держать ладони ковшиком.

1. аат.
2. Биирдэ көөнньөрөр чэй. ☉ Порция чая для одной заварки
   Үс-түөрт бытыылка арыгыны, аҕыйах баайыы сэбирдэх табаҕы, кутуунан үллэстэргэ кээмэйдээх кирпииччэ чэйи …… боччунан, Байаҕантай кыыһа айаҥҥа турбута. П. Филиппов
3. т.-х. Оҕуруокка, бааһынаҕа, ходуһаҕа ууну куттаран ньүөлсүтүү, сиигирдии. ☉ Полив, орошение огорода, пашни, луга
   Манна оҕуруокка мэхэниичэскэйдик уу кутуу үчүгэй уопута баар. П. Егоров
4. эргэр. Бытархай эттиктэр кээмэйдэрэ, биирдэ ытыһан ылыы (хол., туораах бурдугу суорунаҕа кутаары). ☉ Горсть как единица меры (напр., зерна при помоле на жерновах)
   Хачыгыр аҥаар илиитинэн чабычахтаах бурдугун сиксийэн көрбүтэ: алта уон биэс кутуу бурдук баар эбит. Эрилик Эристиин
5. эргэр. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ: буруйу оҥорууну эбэтэр саакка киллэрбити толуйар иһин бэриллэр төлөбүр. ☉ В дореволюционное время: плата за нанесенный материальный или моральный урон. Хайа, доҕоор, Мин кутуу кутаары гынабын. Миигиттэн төһө көрдүүр Киһи олороруҥ буолуой? Саха фольк.
6. эргэр. Ууллубут металы пуормаҕа, халыыпка түһэрии (туох эмэ оҥоһугу ылаары). ☉ Отливка, литье расплавленного металла в форму (для получения какого-л. изделия). Көмүс кутуута уустук үлэ, уус эрэ барыта сатаабат
7. даҕ. суолт.
8. Ханнык эмэ металтан кутан оҥоһуллубут. ☉ Литой (из какого-л. металла)
   Абааһы бухатыырын Тоҕус хос кутуу куйаҕын Тоҕута сынньан …… Ким биһигини Киһи-Сүөһү оҥоруой?!! П. Ойуунускай
9. Буору, кумаҕы, үнтүркэй тааһы кутан томтотуулаах (үксүн суол туһунан). ☉ Засыпанный землей, песком, гравием (обычно о дороге). Кутуу суол бүтэрин кытта массыынабытыттан түһэн сатыы бардыбыт. Хорсуттар с.
10. Биир күөлтэн атын күөлгэ илдьэн кутан үөскэтиллибит (балык, үксүн собо туһунан). ☉ Разведенный путем переноса из одного озера в другое (о рыбе, в основном о карасях)
    Биһиги түбэбитигэр кэпсээҥҥэ киирэр бөдөҥ соболоох улуу күөл суох. Уонна көрөр-истэр, кутуу балыгы үөскэтэр киһи суох буоллаҕына, дьара күөллэр балыктара имири эстиэхтэрэ. «Кыым»

аат.
1. Сахаҕа уста кээмэйэ: киһи сутуруктуу туппут ытыһын кэтитэ. ☉ Якутская мера длины: расстояние, равное высоте кулака. Биир тутум
□ Толооҥҥо тутум саҕа дохсун бөҕө баар үһү (тааб.: дулҕа)
— Ылыҥ тэҥнэһиҥ, пахай, бүтүн биир тутумунан намыһаххын. Э. Соколов
Маннык эмис тайаҕы мин сааспар көрө илигим, биир тутум тастаах этэ. И. Бочкарёв
Быа көттөҕүнэ бэйэтиттэн тутум үрдүгү таарыйбакка ааһара. А. Данилов
2. Киһи сутуругун кыаҕар батаран бобо тутара. ☉ Маленькая связка чего-л. (напр., сена), умещающаяся в кулаке, пучок. Биир тутум луугу хомуйдум
□ Ийэлэрэ бу сайын эмиэ [ытырыык оту] үргээн тутум гына баайа-баайа, тыал ардах охсор сиригэр ыйаталаабыта
Доҕордоһуу т. Үүнээйи биир тутум сүүмэҕин ылан илиинэн эрийдэххэ сиигэ 70-75 бырыһыан буоллаҕына, уу бычыгыраан тахсар. САБСБ
♦ Тутум атах кэпс. — аһара кылгас атахтаах. ☉ Имеющий очень короткие ноги, коротконогий (букв. нога (длиною) в кулак)
Бааллар манна: Күрэҥ баархат эһэлэр, Күндү түүлээх саһыллар, Тутум атах сиэгэннэр, Куобахчааннар да бааллар. А. Абаҕыыныскай
[Киппирийээн] былыргы тутум атахтаах араҕас сандалыга саха аһын эгэлгэтин тартарбыт. Л. Попов. Тутум үрдүк (ордук) — ырааҕынан ордук, үчүгэй. ☉ Намного, гораздо лучше
Киһиттэн үчүгэй уол, үгүстэртэн тутум үрдүк киһи. Н. Лугинов
[Солко:] Салайааччылар хайаан даҕаны биһигиттэн тутум ордук дьон буолуохтаахтар. С. Ефремов. Тутум үрдээтэ — улахан ситиһииттэн олус үөр; туругур. ☉ Сильно радоваться по поводу какого-л. успеха; торжествовать, ликовать
Көрдөхтөрүнэ, киһилэрэ тутум үрдээбит, сирэйдиин-харахтыын сырдаабыт. Г. Угаров
Ийэлээх аҕата хаһан да үөрбэтэх үөрүүлэрин үөрэн, кыыстарын толору дьолун көрөн, тутум үрдээтилэр. АДП КБ
Түптэ тутум үөһүгэр түс көр түптэ. Биһиги, кырдьыгы кистээбэккэ эттэххэ, кэргэнэ ыҥыттаран, түптэ тутум үөһэ түһэн киирдэҕэ дии олоробут. А. Бродников
ср. др.-тюрк. тутум ‘горсть, пригорошня’, уйг. тутам ‘пучок, прядь, пук; количество чего-л., которое можно захватить горстью’, тат. тотам ‘пук, пучок, клок; мера длины, равная ширине ладони’

I
туохт. Тугу эмэ ытыскынан баһан, сомсон ыл. ☉ Брать что-л. горстью, загребать ладонью
Чигди кэтэҕэр ойон тахсан ыраас хаары ытыһан, сирэйин ньуххаммахтаата. Амма Аччыгыйа
Манчаары сундуугу соһон таһаарда, көмүс манньыаттары ытыһа-ытыһа, тиэргэҥҥэ тамнаата. И. Гоголев
Мин моонньоҕон ытыһан ылан, айахпар угабын, минньигэһиин! Далан
♦ Күлү ытыста (ытыһан хаалла) көр күл II
Байанай биэрдэҕинэ биэрэр, бүгүн киһилэрэ күлү ытыста. «ХС»
Хаары ытыс (ытыһан хаал) көр хаар. Малаанньа, хор, ол курдук хаары ытыһан турардаах. М. Попов. Хараҥаны харбаабыт, ыйдаҥаны ытыспыт көр хараҥа
2
Бултуу диэн ааттаан барбыта да, кэлин тиһэҕэр хараҥаны харбаабыта, ыйдаҥаны ытыспыта. «ХС»
ср. др.-тюрк. адут ‘горсть’
II
ыт I диэнтэн холб. туһ. Бэйэбит хаалан баран, бассабыыктары кытта ытыспытынан өлүөх кэриҥнээхпит. Күндэ
Сууккаттан ордук ытыһан, кыһыллар үрүҥнэри кыайдылар. Эрилик Эристиин
Маҥан сыыр оройугар туран оҕунан ытыспыттар. КМП ДьБ
III
аат.
1. Киһи илиитин салбаҕын (бэгэччэгиттэн тарбахтарын төбөтүгэр диэри) ис өттө. ☉ Внутренняя сторона кисти руки человека, ладонь от запястья до кончиков пальцев
Кыыс ытыстарын холбооттоон иэдэһин анныгар угаттаан, утуйардыы оҥостубут. Амма Аччыгыйа
Биир оҕо икки ытыһыгар бырыыны харбаан таҕыста. М. Доҕордуурап
Хатыылаах ытыстаах, модороон тарбахтардаах эрээри, били киһибит мин илиибин бэркэ сэрэнэн тутта. А. Кондратьев
2. кэпс. Кыыл, сорох харамай илин атахтарын хаптаҕайа. ☉ Стопа передних ног некоторых животных, лапа
Эһэ икки ытыһа сарбас, бэлэһэ кытар гынарга дылы гынна. Суорун Омоллоон
Ол аата кыыл сыгынньах ытыстааҕа, оттон саарба ытыһа түүлээх. «ХС»
Баҕа илин атаҕар окумал, хары уонна ытыс диэннэри араартыыллар. ББЕ З
△ Үтүлүк көхсүттэн атын, ис өттө. ☉ Ладонь рукавицы
Тыс үтүлүк ытыһа ньымса, сарыы буолар, иһэ куобах. НБФ-МУу СОБ
Сарыы ытыстаах бэдэр тириититтэн аттарыллыбыт хара саһыл бүүрүктээх истээх үтүлүктээх. ААН ТИиК
3. Холбоччу туппут ытыска кутан ылар саҕа туох эмэ кэриҥэ, кээмэйэ. ☉ Мера, количество чего-л. сыпучего, помещающееся в ладонь, горсть
[Хараанай:] Бурдуккутун кэмчилээҥ, биир эрэ ытыһы кутаарыҥ. И. Гоголев
Хас биирдии хортуоппуйун лууҥкатын түгэҕэр биирдии ытыс мээккэ хара буору куппут. Суорун Омоллоон
Ытыс дьэдьэни билигин оҥоойугар куттаҕына, бытарыс гына түһүөҕэ. В. Протодьяконов
△ Туох эмэ ытыс кэтитин саҕа кээмэйэ. ☉ Мера, размер чего-л. с ладонь
Ытыс кэтиттээх өрбөх быаны икки уһугуттан холбуу баайыллар. «ББ»
Дьахтар киэргэл соно кыһыл сукуна, тулата ытыс кэтиттээх буобура кытыылаах. УАЯ А
♦ Илииҥ (ытыһыҥ) үрдүгэр (илиигэр) түһэр көр илии
Сүллэһини кэлээтин кытта ытыс үөһэ түһэрбиттэрэ, көрсүһүү, араатардатыы бөҕөтө. П. Аввакумов
Тыа дьоно барахсаттар, баалларынан-суохтарынан, ытыстарын үрдүгэр түһэрэн, туох да наһаа үчүгэйдик көрсөллөрө. ӨӨ ДДьДТ
Илиитин (тарбаҕын, ытыһын) иминэн көр илии. Хараҥаҕа ытыһын иминэн аан холуодатыттан тутуһан, тахсан барда. «Чолбон»
Илиитин (ытыһын) сотунна (соттон хаалла) көр илии. Үгүс ыал сүөһүтүттэн ытыһын соттон хаалар буолла. Болот Боотур
Дьон ытыстарын соттон, төннөллөрө чугаһаабытын кэннэ, киэһэлик сыарҕа табалаах киһи тоҕойтон тахсан кэлбитэ. Далан
Холкуос киинигэр Үүттүүргэ киирэн хонон, ас-үөл көрдөһөн, ытыһын соттон тахсыбыта. Н. Босиков
Илиитэ (ытыһа) тэһэҕэс — тэһэҕэс илии (ытыс) диэн курдук (көр илии). «Ытыспыт тэһэҕэс, тыспыт кылгас дьоммут буолбат дуо?» — диэтэ бааҕынас куолаһынан Байбал. И. Эртюков
Илиитэ (ытыһа) уот тымтан (аһыйан) хаалла көр илии. Кини эмискэ ытыһа уот аһыйан хаалла. М. Чооруоһап
Кыһыл ытыһынан — 1) көр кыһыл. Дьэкиимкэ аҕата баарына үбү-аһы күдэҥҥэ көтүтүөххэ дылы этэ, тиэйэрэ-таһара, сороҕор кыһыл ытыһынан да дьиэтин булара. А. Софронов
Булчут ааттаах киһи кыһыл ытыспынан кэлэрим сүрэ бэрт, кыбыстабын. В. Протодьяконов
Олох биэтэгэр тахсыыга эн кыһыл ытыскынан буолуоҥ, оттон кинилэр олус хараммыт буолуохтара. Далан; 2) кэпс. — туох да сэбэ-сэбиргэлэ суох, илиинэн эрэ. ☉ Без оружия, орудия, голыми руками
Эһэни кытта хайдах кыһыл ытыскынан киирсиэххиний? СТКБТ
Мэхэньисээссийэтэ суох кыһыл ытыһынан баһар кытаанах. «Кыым»
Мин да ытыспар тураах сыптарыйыа көр мин. Чэ, бу барыта ааһыа буоллаҕа, мин да ытыспар тураах сыптарыйыа. «ХС»
Салыҥнаах ытыс көр салыҥнаах. Миитэрэйи салыҥнаах ытыс, үтүө булчут буоларыгар алҕаабыттара. Амма Аччыгыйа
Дьөгүөрдээн салыҥнаах ытыс диэтэҕиҥ, муҥхаҕа быйыл эмиэ күннүүрэ буолуо. Күрүлгэн
Сутуругар сокуон- наах, ытыһыгар ыйаахтаах көр сокуон. Уол сутуругар сокуоннаах, ытыһыгар ыйаахтаах киһи буолан биэрдэ. Сыа- лаах ытыстаах көр сыа. Күтүөт дьоно сыалаах ытыстаах барахсаттар эбит. Күрүлгэн
Таас ытыс, хаппыт тарбах көр таас I. Таас ытыс, хаппыт тарбах диэн итинниги этэн эрдэхтэрэ. Тимир илии (ытыс) көр тимир II. Таанньа туох буолан тимир ытыһын аһан, ыһыктаары гынар бэйэтэй? М. Попов
Түүлээх ытыс — 1) көр түүлээх. Кини дьоҥҥо олус амарах сыһыаннаах, ону тэҥинэн бэринньэҥ, түүлээх ытыс эбитэ үһү. «Чолбон»; 2) олус ымсыы, иҥсэлээх; кэччэгэй. ☉ Жадный, алчный, жмот, скряга (букв. мохнатая лапа)
Болот дьиҥнээх түүлээх ытыска түбэстэ, аһын-үөлүн хатыы, күлүүскэ тута сылдьарын ааһан, барытын кэмнии, мээрэйдии сылдьар тойон эбит. Н. Заболоцкай
Дьэкиим батталлаах баайдартан саамай кэччэгэйдэрэ уонна ымсыылара, дьиҥнээх түүлээх ытыс эбит. «Чолбон». Түүлээх ытыскар түһэр — кими эмэ олус күндүлээн-маанылаан көрүс. ☉ Встречать кого-л. с распростёртыми объятиями (букв. опустить на пушистые ладони). Ыҥырыылаах ыалдьыты түүлэх ытыстарыгар түһэрэн көрсүбүттэрэ. Тэһэҕэс илии (ытыс) көр илии. Ээ, ол киһини аныаха диэри билбэккин дуо, тэһэҕэс ытыс диэн кини буоллаҕа дии. Ыйааҕа ытыһыгар көр ыйаах. Ол дьон ыйаахтара ытыстарыгар сурахтааҕа. Ытыс <да> са- ҕа — кып-кыра, дуона суох кээмэйдээх, иэннээх. ☉ Очень маленький, незначительный по размеру, площади, с ладонь
Халлааҥҥа ытыс да саҕа былыт көстүбэт, салгын хамсаабат чуумпута. Н. Якутскай
Бүк тутуллубут ытыс саҕа кумааҕыны арыйан, суругун көрүтэлээтэ. Болот Боотур
Сааһым түөрт уонум буолла, ол тухары нэһилиэкпиттэн ытыс да саҕа сири ыла иликпин. М. Доҕордуурап
Ытыскар (ытыс үөһэ, ытыс үрдүгэр) түһэр көр үөһэ I. Маладьыастарыҥ, атыҥырыы көрсүбэтилэр, ытыс үөһэ түһэрэн күндүлээтилэр-маанылаатылар. Р. Баҕатаайыскай
Киэһэ тыйаатырга оҕолор ытыс үрдүгэр түһэрэн, үөрэн аҕай көрүстүлэр. Н. Лугинов
Ытыска уур — 1) <ыраас> мууска уур диэн курдук (көр муус). Эһиги иннигитигэр мин ырылхай чахчылары аҕалан, ытыскытыгар ууран биэриим. Далан
Н.П. Турахов суруга сахалар айылҕаларын баайын-дуолун чинчийбиттэрин-билбиттэрин, туһаҕа таһаарбыттарын ытыска ууран биэрэр. Багдарыын Сүлбэ; 2) кэпс. — хайдах баарынан, аһаҕастык кэпсээ, эт. ☉ Выложить всё до мелочей, ничего не тая, открыто, начистоту
Кини истиҥ дьүөгэтигэр сүрэҕин кистэлэҥин, ыраас тапталын ытыска ууран биэрэрэ. Күндэ. Ытыска уурбут курдук (ытыска уурбуттуу) калька. — уун-утары олус чуолкайдык, ырылыччы (көһүн). ☉ Как на ладони, совершенно отчётливо, чётко, ясно (быть видимым)
Ол тумул чабырҕайыттан алааһа ытыска уурбуттуу көстөр. С. Никифоров
Халампааһынан көрдөххө уҥуоргу кытыл ытыска уурбут курдук көстөрө. ССС
Анныбар чугас инники кирбии окуопалара ытыска уурбут курдук көстөллөр. СҮК
Ытыскын тоһуй көр тоһуй. Бу үлүгэр уйгу күөхтэн, көөнньөрбө отун оҕотун булуммакка, ытыс тоһуйа сырыттахпытый. У. Нуолур
Сааһыары эмиэ атын оройуоннарга ытыстарын тоһуйбутунан умналаһа сүүрэллэригэр тиийиэхтэрэ. Софр. Данилов
Ытыс салааһы- на — илии салааһына диэн курдук (көр илии). Оҕонньор былыргы чээрэтэ, ытыһын салааһына, илиитин эрчимэ баар эбит. КН ПБ
Ытыс таһынар <ыас> хараҥа көр таһын II. Суоппуйа туран чүмэчини саба үрэн кэбистэ, ытыс таһынар ыас хараҥа буолла. Д. Таас
Ол ыкса күһүн, ытыс таһынар ыас хараҥалар түһэр буолтарын кэннэ этэ. И. Эртюков
Адьас аттыгар да турар киһини көрбөккүн, ытыс таһынар ыас хараҥа диэн манныгы этэн эрдэхтэрэ. Георг. Васильев. Ытыс тоһуйааччы көр тоһуйааччы. Билигин олох уларыйан, ытыс тоһуйааччылар баар буоллулар. Ытыс (ытыһыҥ) үрдүгэр илдьэ сырыт — кими эмэ атыттартан ойуччу үчүгэйдик тут. ☉ соотв. носить на руках кого-л.
Онон оскуола дириэктэрэ Иван Семёнович кинини ытыһын үрдүгэр илдьэ сылдьар. Т. Находкина
Эр киһи дьахтары ытыһын үрдүгэр илдьэ сылдьыахтаах буоллаҕа. «Чолбон»
Итинник ытыс үрдүгэр илдьэ сылдьары киһи эрэ барыта тулуйбат быһыылаах. ВВ ТТ. Ытыс үрдүгэр сылдьар — атыттартан ойуччу тутуллар, мааныга-далбарга сылдьар (киһи). ☉ соотв. его на руках носят
Сахалыы билэ охсон, нэһилиэккэ барытыгар ытыс үрдүгэр сылдьар. Далан
Идэлээх киһи ханна да күндү, ытыс үрдүгэр сылдьар. А. Сыромятникова
Кинилэр оҕолоро ханна баҕарар ыҥырыыга, ытыс үрдүгэр сылдьар үлэһит дьон. «ХС». Ытыһа куура сылдьар кэпс. — туох эмэ бааргыттан мэлий, туга да суох хаал. ☉ Лишаться чего-л., остаться с пустыми руками
Иҥсэлээх атыыһыт түүлээҕи кини аҕатыттан босхону эрэ үрдүнэн ылара, сэбиэскэй былаас буолан, билигин ытыһа куура сылдьар. М. Соров
Ытыһа кыһыйар — илиитэ кыһыйар (кычыгыланар) диэн курдук (көр илии). Ити санаа Чыычааҕы тэһитэ кэйиэлээбитэ, ытыһа кыһыйбыта, таһырдьа ыстанан хаалыан баҕарбыта. И. Гоголев
Ыраатта хара үлэни суохтаан, Ытыспыт биһиэнэ кыһыйбыта. С. Тимофеев
Ытыһа кытарда көр кытар I. Ааныс ытан холонобун диэн, куһуттан соҕотохто ытыһа кытаран хаалбыта. А. Неустроева
Сыыһа ытан кэбиһэн, ытыһа кытарда. Күрүлгэн. Ытыһа уот тымтан (аһыйан) хаалла — илиитэ (ытыһа) уот тымтан (аһыйан) хаалла диэн курдук (көр илии). Ытыһым иһиттэн ханна барыай (барар үһү) сэнээн. — [кинини] мин бас билэбин, талбыппынан дьаһайабын диэн этии. ☉ Никуда не денется, он в моей власти
Оҕонньор иэдэс биэрэн баран: «Кини баҕас мин ытыһым иһиттэн ханна барар үһү». П. Ойуунускай. Ытыһын далыгар — кини холун, кыаҕын иһинэн, кыаллыан сөп. ☉ В его силах, в его возможностях (сделать что-л.)
Ол баҕас кыаллар суол, этэргэ дылы, ытыһыҥ далыгар буоллаҕа. НАГ ЯРФС II
Оҕуруоту көрүү-харайыы ытыһым далыгар баар дьарык буоллаҕа дии. Күрүлгэн
Ытыһын иһигэр баар — илиитин иһигэр баар (илиитигэр киирдэ) диэн курдук (көр илии). Хайа, били, сокуон мин ытыһым иһигэр баар диирэ кэм да хаала илик ини? Н. Неустроев
«Лоҥкууда инники сайдар кэскилэ биһиги ытыспыт иһигэр баар», — диэтэ Ананий. М. Доҕордуурап. Ытыһын нэлэс гыннарар — ол кэннэ туох да суох диэн этии. ☉ соотв. разводить руками, недоумевать
«Мантан антах сүрүн ходуһабыт, бурдукпут сирэ наар ууга буолуо», — диэт, кини ытыһын нэлэс гыннарда. М. Доҕордуурап
«Суоҕу хантан баар гыныахпытый?» — диэн баран, Белкин икки ытыһын нэлэс гыннарар. «ХС»
«Хайа, сыбаайба буоларын эппэккэҕин, таах, бэлэҕэ суох кэлбиппит дуу?» — диэн ытыһын нэлэс гыннарар. У. Захарова
Ытыһыҥ иһигэр эргит — илииҥ иһигэр эргит диэн курдук (көр илии). Айылҕаны оҕус курдук муннуттан сиэтиэх, алаадьы курдук ытыстарын иһигэр эргитиэх буоллулар. М. Доҕордуурап
Гари ытыһын иһигэр эргитэр биир эрэллээх киһилээх эбит. Н. Абыйчанин
◊ Баппаҕай (ытыс) сүгэтэ көр сүгэ
Уол ытыһын сүгэтинэн тайана түстэ. Куораан далай ытыс көр куораан. Анараа киһи икки куораан далай ытыһынан чарапчыланан көрдө. Ньургун Боотур
Ньыгыл борбуйдаах, оҕуруктаах куораан далай ытыстаах …… киһи буолан биэрдэ. Саха фольк. Куораан далай ытыһынан куоластары хомуйан, курулаан истэ хамбаайын. И. Чаҕылҕан. Куорай да- лаан ытыс (илии) көр куорай. Куорай далаан ытыстаахтар да ханна барыахтарай. Ытыс көхсө — ытыс тарбахтары кытта тас өттө. ☉ Тыльная сторона ладони
Тогойкин …… ордубут эти ытыһын көхсүнэн халбарыччы тарыйан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Күһэҥэх ытыһын көхсүнэн хараҕын соттубута. Далан
Хабылыгы ытыс көхсүгэр түһэрэн баран, өрө эһээт, хабан ылыллар. Хомус Уйбаан
Ытыс таһыныы көр таһыныы I. Дакылааччыт ытыс таһыныыта бүтэрин күүтэ таарыйа, ачыкытын устан соттор. Н. Якутскай
Ыллаан бүппүтүн кэннэ, дьэ, ыһыыхаһыы, ытыс таһыныы бөҕө буолаллар. ОоТС
Ытыс тилэҕэ көр тилэх. Уолаттар «һуу» гына үөһэ тыыннылар, ытыстарын тилэҕинэн көлөһүннэрин ньиккэриннилэр. Р. Баҕатаайыскай
Ол үрдүгэр мундуну кутан баран, биир тэҥ гына ытыс тилэҕинэн нарылаан кэбиһиллэр. Хомус Уйбаан
Ыалдьыт таба тыһа курумутугар иҥмит хаары ытыһын тилэхтэринэн имэрийэн сотто. С. Маисов
Ытыс тиҥилэҕэ — ытыс тилэҕэ диэн курдук (көр тилэх). Кини иҥнэри түһэн олорон, бэркэ сэрэнэн ытыһын тиҥилэҕин имэрийдэ. Эрилик Эристиин
Ытыс тыаһа — ытыс таһыныы диэн курдук. Кыыс ыллаан бүтээтин кытта, ытыс тыаһа өрө хабыллыбыта. И. Гоголев
Араатар тыл этэн бүтэрин саҕана, тыһыынчанан норуот ытыһын тыаһа өрө ньиргийэ түһэр. Эрилик Эристиин
Ытыс тыаһа намыраабакка өрө оргуйа олорор. «ХС». Ытыс хаптаҕайа — ытыс тарбахтары кытта тэниччи көнөтүк тутуллубут ис өттө. ☉ Поверхность ладони
Дьахтар ытыһын хаптаҕайынан суорҕан кытыытын имэрийдэ. Софр. Данилов
Үүйэ Арыйааны ытыһын хаптаҕайынан иэдэскэ сырбаппытын бэйэтэ да өйдөөбөккө хаалла. Л. Попов
Тириини адьас хаба ортотунан ытыс хаптаҕайынан сэрэнэн остуолга кутаччы баттаныллар. ЧАИ СБМИ. Ытыс хаптаҕайын саҕа — улахана суох, кыра кээмэйдээх. ☉ Небольшой, размером с ладонь
Алаастар саҕаларыгар, тыалар быыстарыгар саһа сытар ытыс хаптаҕайын саҕа сонуоктар кууран барбыттара. А. Бэрияк. Огдооччуйа ытыс хаптаҕайын саҕа хатан хаалбыт икки чаччаа сыыһын аҕалан уол иннигэр ууран биэрдэ. Н. Заболоцкай. Ытыһа кыһыйар кэпс. — туох эрэ үчүгэй биккэ (хол., элбэх харчыланарга) сыһыаннаан этэллэр. ☉ Хорошая примета (напр., к деньгам — букв. ладони чешутся)
Түптүр Хара түргэнник манньыат үрдүгэр саба түһэр: «Ол иһин ытыһым түгэҕэ кыһыйбыта ээ». Суорун Омоллоон
ср. тув. адыш ‘ладонь’