I 1) уст. рел. грех || грешно; таҥараҕа аньыы грех перед богом; ыар аньыы тяжкий грех; дьиэҕэ иһиирэр аньыы свистеть в доме грешно; сымыйалыыр аньыы врать грешно; аньыыны саҥарыма так не говори—грешно; аньыыга киир = а) впасть в грех, согрешить; б) перен. делать что-л., участвовать в чём-л. (хотя бы в самой малой степени); 2) вина, проступок; аньыым суох (это) не моя вина; я в этом не виноват # аньыыбын тугу кистиэмий ! что греха таить!; аньыыгын эт = а) клясться, божиться; уверять в чём-л.; б) исповедоваться; аньыы иннигэр ни за что; аньыыта таайар (или тардар ) он расплачивается, он несёт наказание за свой прежние грехи; аньыыта туолуо наступит час расплаты, придёт конец его злодеяниям; аньыы этии исповедь.
II межд. выражает испуг, изумление, осуждение, запрещение ой, о; аньыы , саҥарыма ! ой, так не говори!; аньыы даҕаны! модальное словосочет. грех-то какой!; грешно же!; аньыы эбээт ! а) о, какой грех!; б) о, какой ужас!

("й" носовой) уст. рел. считать что-л. грешным; бояться греха.

I
сыһ., кэпс. Үтүмэн үгүстүк, киһи сөҕүөн курдук элбэхтик. ☉ Изобильно, обильно. Быйыл бу бааһынаҕа бурдук айыылаахтык үүммүт
II
сыһ. («й» мурун дорҕ.)
1. Айыыны-буруйу оҥорордуу, айыыга киирэрдии; сиэри-майгыны, итэҕэлгэ олоҕурбут бобуулары кэһэрдии. ☉ Греховно, грешно (говорить, поступать)
Айыылаахтык оҥостунар киһи. ПЭК СЯЯ
2. Ыардык, хараҥатык, дьулааннаахтык (буруйу оҥоруу). ☉ Тяжело, страшно (о совершенных преступлениях).

1) уст. сотворенный, созданный; таҥараттан айыылаах созданный богом; итэҕэс айыылаах недолговечный; 2) годный, готовый, могущий; үлэлиэххэ айыылаах могущий работать; барыахха айыылаах готовый ехать; кэлэр айыылаах буоллахпына если я смогу прийти # туох айыылаах ... что за...; туох айыылаах куһаҕан суолуй ! что за скверная дорога!
("й" носовой)
грешный, греховный || грешник; сүтүктээх сүүс айыылаах погов. у потерявшего сто грехов (т. к. т подозревает многих).

саҥа алл., сыһыан холб. Этиллибит уонна этиллэр санааны абааһы көрөн утаран, сэмэлээн «сиэргэ баппат, айыылаах» диэн сөбүлээбэт сыһыаннаһыыны көрдөрөр. ☉ Выражает отрицательное эмоциональное отношение к высказываемой мысли как предосудительной, грешной (соотв. да что ты, грех какой, грешно ведь, господи)
«Күтүр, айыы даҕаны, киһи өлбүтүгэр тугу үөрдэҥий?» — диэн ийэм мөхпүтэ. Н. Заболоцкай
Айыы даҕаны, сатана кыыһа ону-маны санаатым ээ... Л. Попов
Айыы даҕаны, кэбис, маннык буолбатын. Бэйэ тыыныгар бэйэ өстүйүө суохтаах. «ХС»
△ Сорох этиилэргэ саҥа аллайыы суолтата лаппа күүһүрэр. ☉ В некоторых контекстах имеет более яркий междометный оттенок
«Айыы даҕаны!» — Харытыана эмээхсин хаһыыра түһэр. Н. Якутскай
Айыы даҕаны! Куттаныам суоҕа. Ыга тутуом. Хайа өлүүтэй, биир ньылбаны кыайан туппатамый! Н. Заболоцкай

даҕ.
1. Кир биһиллибит, киртийбит, ырааһа суох. ☉ Грязный, запачканный, нечистый
[Уот Уһутаакы] Тоҕус илии кирдээх Тордохтоох ньоло хара ньуурдаах. П. Ойуунускай
Абдуркулла хара лаҕыыр кирдээх кыра куулу уолун иннигэр быраҕан биэрдэ. Эрилик Эристиин
Муоста кирдээх. Күндэ
2. Бороҥ өлбөөркөй, будулхай (өҥ туһунан). ☉ Мутный (по цвету)
Бу уу кирдээх. — [Халлаан] хараара лүҥкүрбүт кирдээх өҥнөөх. И. Гоголев
3. көсп. Куһаҕан, чиэһинэйэ суох, сиэри-майгыны утарар, быртах. ☉ Плохой, дурной, нечестный, безнравственный, грязный
Сыыһа саҥаны саҥарда, Кирдээх тылы киллэрдэ. С. Зверев
Ыпаачый уоруйах кирдээх дьайыгар ылларан …… хаайыыга олоро сырытта. М. Доҕордуурап
Кирдээх, чиэһинэйэ суох дьоннор …… аһары сытыы-хотуу, чабыламмыт буолааччылар. ПБН ОПТ
♦ Кирдээх атаххынан (тилэххинэн) тэбис — кими, тугу эмэ улаханнык атаҕастаа, алдьат-кээһэт. ☉ Унижать, подвергать поруганию кого-л., разрушать что-л. (букв. топтать грязными ногами)
Сардаана ыраас таптала, сырдык ыра санаата содур киһи кирдээх атаҕынан тэпсиллибитэ. С. Никифоров
[Гитлер сэриигэ] Омук-омук Куораттарын, Хонууларын Кирдээх тилэҕинэн Тэпсибит. А. Абаҕыыныскай. Кирдээх илиигин ук (уктар) — кимтэн, туохтан эмэ тугу эмэ уор. ☉ Обкрадывать кого-что-л. (букв. запускать куда-л. грязные руки)
[Маайыс:] Эн тоҕо холкуос үбүгэр кини кирдээх илиитин уктараҕын? С. Ефремов. Кирдээх илиилээх — уорар үгэстээх; аньыылаах. ☉ Имеющий привычку воровать; грешный (букв. с грязными руками)
[Дойдубут] Кэрэтин ыһыаҕар Киллэримэҥ бука диэн Кирдээх илиилээҕи. С. Данилов. Кирдээх киһи — өлбүттээх кэргэнтэн сылдьар киһи. ☉ Человек, в семье которого кто-л. умер. Кирдээх киһи муҥхаҕа сырыттаҕына, балык булда ханнан хаалыан сөп үһү. Кирдээх суоллаах — куһаҕан, омсо-лоох, түктэри майгылаах-сигилилээх. ☉ Скверного поведения, порочный, безнравственный. Бу киһи кирдээх суоллаах