аат. Улахан, бүтэҥи быыстала суох тыас-уус. ☉ Непрерывный громкий, гулкий шум
Дүбдүр-дабдыр, Дүрбүөн-дарбаан Тирилиитарылыы Тигинии түстэ. П. Ойуунускай
Дүҥүр тыаһа симэлийдэ, Дүрбүөндарбаан мэлийдэ. В. Лебедев (тылб.)

тыаһы үт. туохт. Тохтоло суох биир күдьүс «тир-тир-тир» диэн олус күүскэ тыаһаа. ☉ Издавать, производить очень громкий, равномерный, дребезжащий звук, тарахтеть
Дүбдүр-дабдыр, Дүрбүөн-дарбаан Тирилии-тарылыы, Тигинии түстэ. П. Ойуунускай
Кыра сэлиэнньэ иһигэр эргэ тыраахтар тыаһа тирилээн-тарылаан ыраахтан иһиллэрэ. «Кыым»
Эбиэттэн киэһэ бөртөлүөт дьэ тирилээн-тарылаан кэллэ. СЮ ЫБ

аат. Былыт уута хойдон аллара таммалаан түһүүтэ, ардах. ☉ Дождь
Самыыр ыаҕастаах уунан кутар. Н. Якутскай
Хата, доҕоор, самыырбыт наһаалаата, сириҥ бадараан буолан эрэр. П. Егоров
◊ Быыһы самыыр — муора быыһыта диэн курдук (көр быыһы). Дабдыр самыыр — бөдөҥ таммахтардаах самыыр. ☉ Дождь с крупными каплями
Дабдыр самыыр таммалаата. «ХС». Ибир самыыр — бытархай таммахтарынан түһэр ардах. ☉ Мелкий дождь
Ибир самыыр ибирдээтэ, Сайын кэлэн илгэлээтэ. «ХС». Муустаах самыыр — киһи сирэйин быһа биэрэр муус кыырпахтаах самыыр. ☉ Дождь со льдом, град (не круглый, оскольчатый). Толон са- мыыр — тобурахтаах самыыр. ☉ Град; дождь и град. Хаар быыстаах са- мыыр — хаардаах самыыр. ☉ Дождь со снегом. Хаар быыстаах самыыр түһэн куобахтыырга эрэйдээх буолла. Хара самыыр — хаар булкааһа суох самыыр. ☉ Дождь без примеси снега
Хара самыыр кэнниттэн Халыҥ буор кырсыттан Хатан хагдарыйбыт Хампа сэбирдэх таҕыста. А. Софронов
Этиҥ этэр, чаҕылҕан чаҕылыйар. Хара самыыр харса суох суккуйар. И. Алексеев. Этиҥнээх самыыр — этиҥнээх ардах диэн курдук (көр ардах)
др.-тюрк., тюрк. йамҕур, дьаҥмыр

I
тыаһы үт. т. Бытааннык доргуйан (хол., сир анныттан) эбэтэр ыраахтан оргууй ньириһийэн (хол., этиҥ этэригэр) иһиллэр биирдэм тыас. ☉ Подражание звуку, напоминающему медленно нарастающий или отдалённый раскат грома
Ньир-ньир саҥалаах бөрө лахаахай баар үһү (тааб.: тойон ыҥырыа). Онно-манна саалар тыастара «тиҥ», «ньир» гыналлара улам аҕыйаан барар. П. Тобуруокап
Ньир-ньир Этиҥ эппэхтээтэ Дабдыр-дабдыр Самыыр таммалаата. ТТИГ КХКК
◊ <Ньирилиир> ньир муос саа нор. айымнь. — муоһунан чиҥэтиллибит улахан ох саа. ☉ Самый крупный лук с роговыми накладками. Майаҕатта ньир муос саатын туппутунан супту хааман суодайан иһэр эбит. Саха сэһ
1977
Ньирилиир ньир муос Ньимирики саанан Ньимсиритэ нэмирийтэлээбит Бэргэн ытааччы. Р. Баҕатаайыскай
II
ньир бааччы — 1) толору, барыта бары ситэри-хотору; хотуулаах (хол., үлэ). ☉ Состоятельный, с полным достатком (о человеке); успешный, плодотворный (напр., о работе)
Атын ыаллар дьиэлэрэ өрүү ньир бааччы, оҕоуруу саҥата, дьон-сэргэ сэһэргэһиитэ. Болот Боотур
Эйэ дэмнээх, ичигэс олохтоох ньир бааччы ыал. Софр. Данилов
Ньир бааччы, хотуулаах үлэ кэнниттэн киһи ордук астына сынньанар. Н. Лугинов; 2) саарбаҕа, халбаҥа суох бигэтик; олохтоохтук. ☉ Твёрдо, без колебаний и сомнений (действовать); в достатке, благополучно (жить)
Эр киһилии ньир бааччы кытаанахтык туттунуохха. Н. Лугинов
Оо, аҕалаах-ийэлээх, оҕолоох, эйэлээхтик ньир бааччы олорор ыалы көрүөххэ үчүгэй даҕаны буоллаҕа. С. Никифоров
Сүөкүччэ туспа дьиэлэнэн-уоттанан ньир бааччы олоруон кэмэ суох баҕарар. П. Аввакумов; ньир бараан — үчүгэй тэрээһиннээх, киһи кута-сүрэ тохтуур (дьиэтэ). ☉ Хорошо сработанный, добротный, уютный (дом, очаг)
Буокай оҕонньор ураһата сылаас, ньир бараан. А. Софронов
Элбэх кэргэннээх ньир бараан ыал олорор диэх курдук. В. Протодьяконов
Ньир бараан сэлиэнньэ буолан көһүннэ. «ХС»; ньир курдук — бигэ, үчүгэй тэриллиилээх. ☉ Крепкий, прочный, основательный (напр., о семье)
Дьыллар көннөхтөрүнэ, баҕар, кимнээҕэр ньир курдук ыал буолан барыахтара этэ. Болот Боотур

туохт.
1. Ханна эмэ ордук табыллан, сөбүлээн олор, олохсуй. ☉ Облюбовать что-л., привязаться к чему-л. (напр., к месту для жительства)
Дьон арыычча түбүлээн олохсуйбут сирэ Абый күөлэ эбит. Д. Кривошапкин
Кинилэр аан маҥнай Бүлүү кураанах таас кытылыгар, эһэ-бөрө түбүлээбит тайҕатын быыһыгар, сөмөлүөтүнэн кэлэн түспүттэрэ. «ХС»
△ Элбэхтэ түһэн хон. ☉ Выбирать что-л. в качестве места временной остановки
Жирковтар — ыалдьыт, хоноһо үгүстүк түбүлүүр ыала. «ХС»
2. сөбүлээб. Ханна эмэ кэлэн бул, буулаа. ☉ Привязываться, приставать к кому-л., досаждая чем-л., создавая неудобства, притесняя
«Өрө көрөн сордоох уол түбүлээтэ», — диэн Хобочук иҥиэттибитэ. П. Аввакумов
Тиэтэйиэххэ, эмиэ ыҥырыллыбатах ыалдьыттар түбүлүөхтэрин сөп. Софр. Данилов
[Артём:] Бу ньиэмэс ыттара түбүлээбиттэриттэн ыла этим сааһын устун тымныы чиэрбэ кииртин курдук буоллум. В. Протодьяконов
3. көсп. Тиийэн кэл, буол (хол., түүн). ☉ Неминуемо наступать, устанавливаться (напр., о ночи)
Түүнү-күнү быстарбакка, Түбүк-табык түбүлээтэ, Дүрбүөндарбаан буолла, Дүбдүр-дабдыр турда. П. Ойуунускай
Сир түллэн, түҥнэри эргийэн, Түлүк түүн түбүлээн кэлбитэ. Күннүк Уурастыырап
Аны убаһалары араарыы уонна кинилэри көрүү-харайыы бодьууһа түбүлээтэ. В. Протодьяконов
ср. монг. төвөглөг ‘создавать хлопоты, беспокоить кого-л., причинять неприятности’