күбүргээ диэнтэн дьаһ
туһ. Симэхсин эмээхсин Көстүбэт өлүү дьайын Көхсүн хараҕынан Күрдьэҕинэн күбүргэппит. П. Ойуунускай
Дагдаҕар Баатырдаах Чогдоон Бөҕө хаһыылара, көҥдөй маһы охсон күбүргүтэллэрэ тыа баһынан эҥсиллэн, ырааттар ыраатан киирэн бара турбута. Далан

көр күлтэгэр
1.
Күнү бүөлүүр Күлтэгир көҕүстээх, Дагдаҕар таһаалаах, Дараҕар сарыннаах Киһи аҕай оҕото Кэлгиллэн турар эбит. ТТИГ КХКК
Чочумча буолаат, улахан миискэни ыгыччы эт буһан бидилийдэ, күлтэгир сылабаар оргуйан үрүҥ паарынан ыһыахтанна. «Кыым»

ньахчай диэнтэн көстө түһүү. Дагдаҕар Баатыр кинини ньахчас гыныар диэри, санныга сырбаппыта, ол аата иҥээҥнэспит быһыыта этэ уонна күлэн сатарыппыта. Далан
Уол ньахчас гына түстэ. Суорун Омоллоон
Кэннигэр турар саллааттара, куттанан, ньахчас гынан биэрдилэр. А. Сыромятникова

хобурҕаа диэнтэн дьаһ
туһ. Халдьаайы тыа диэкиттэн Дагдаҕар Баатырдаах, тыа баһа сатарыйыар диэри көҥдөй тиити охсон хобурҕата-хобурҕата, хаһыытыыр саҥалара иһиллибитэ. Далан
Инчэҕэй суолга аттар туйахтарын хобурҕатан …… субуһа турдулар. Л. Толстой (тылб.)

арый диэнтэн тиэт
көрүҥ. Кыладыапсык, ааҕан ботугураамахтаан баран, синньигэс кинигэтин арыйбахтаан көрдө. А. Софронов
Иванов сүр тиэтэлинэн арыйбахтаан иһэн, утары ууналыы сытар Фокиҥҥа биэрэ оҕуста. Амма Аччыгыйа
Кэтит, дагдаҕар сарыннаах эт лахса киһи, халыҥ уопсай тэтэрээт лиистэрин арыйбахтаата, итиэннэ наадалааҕын дьэ булан, саҥарбытынан барда. С. Никифоров

сыһ. Тыастаахтык (муннунан салгыны күүскэ тыынан таһаарарга). ☉ Шумно (о выдыхании воздуха через ноздри)
Ол күтүр Муус Байҕал ортотугар бууһурҕаччы тыыннаҕына, манна туманнаах тымныы түһэр дэһэллэр. Н. Якутскай
Дагдаҕар Баатыр, Чогдоон атын сиэтэн истэҕинэ, балачча өр бууһурҕаччы тыына-тыына тугу да саҥарбакка, тэһиини былдьаһа испитэ. Далан

даллаҕар кулгаах - даллайбыт быһыылаах, кэтит, улахан кулгаах. ☉ Большие, оттопыренные уши
[Болот] даллаҕар кулгааҕын [тайах мас] сиирэ-халты солоон санныгар кэлэн сырбатта. Н. Заболоцкай
[Тайах] Даллаҕар кулгаах, Дыабаҕар атах, Дагдаҕар арҕас. С. Васильев; кулгаах даллаҕара анат. - кулгаах тас өттө. ☉ Ушная раковина
[Үүтүнэн иитээччилэр тыаһы үчүгэйдик истэллэригэр] кулгаахтарын даллаҕара көмөлөһөр. ББЕ З
[Ымынах быта] кулгаах даллаҕарын ис өттүгэр үөскээччи. БПМ КИиКСЫа

аат., эргэр. Биир төрүттээх, удьуор дьон. ☉ Сородич (человек одного с кем-л. рода, племени)
Бу хайа дьуортугун билбэтим? Суорун Омоллоон
«Ким диэн дьуортугунуй? Аман өскүн амалый!» - Дагдаҕар [Баатыр] суостаахтык күргүйдээбитэ. Далан
«Хайа үөдэн, наар мин иннибин быһа түһэн хаалбыт дьуортуларый бу?!»- диэн кыбдьырыммыта Миитэрээс. П. Аввакумов
п.-монг. дьиҕарту

туохт. Төбөҕүн аллара ныкыччы тутун. ☉ Втянуть голову в плечи (о человеке), вобрать шею в себя (о п т и ц е)
Эрдэлиир сөҕөн саҥа аллайбытынан …… төбөтүн лыкытта, уоһун ньи миччи тутунна. Амма Аччыгыйа
Ар баҕастаах киһи моонньун лыкыппыта, өлөрдүү куттанан Дагдаҕар Баатыр иннигэр тобуктуу түспүтэ. Далан
Күүтэр этэ күөх түүҥҥэ Туман түһэн суулуурун, Чыычаах моонньун лыкытан Сэбирдэххэ нуктуурун. Д. Васильев

наахара (хаанын) хаан нан (киллэр) — олус кыыһыр-абар, өһөспүт, өһүөннээхтик быыппаһыр. ☉ Край не озлобиться, разгневаться, стать злобно-упрямым (букв. кровь у него стала такая (чёрная), как у нахаринских я к у т о в )
Наахара хаанын хааннанан, …… си ри саары дьүһүннэнэн, …… тыл этэ олордо. ПЭК ОНЛЯ II
Наахара хааннанна, Чаҕаан дьүһүннэннэ, Хаана хамсаата. П. Ойуунускай
[ Дагдаҕар Баатыр:] Утар сар баар буоллаҕына умсарсыахпыт, өһүөннүүр баар буоллаҕына өлөр сүөхпүт, наахара хаанын хааннаныахпыт, өксүк сирэйин сирэйдэниэхпит. Далан
Кинилэр өссө Томороону бил бэттэр. Сабардамнары кытта күрсэр-харсар санааны ылынан, наахара хааммын киллэрэн сылдьабын. Болот Боотур