даҕ., кэпс. Көтөх, эмиһэ суох. ☉ Худой, жилистый (о скоте)
Кыбыдал куҥа суох сүөһү. ПЭК СЯЯ
Кытыйанан эрэ эттээх, Кыбыдал куҥнаах …… Кыталык далаҕаҕа Кытардаҕа диэн Кыыһырыыһы быһыылаах. Өксөкүлээх Өлөксөй

туохт., кур. Суох буол, букатын сүт. ☉ Исчезать, пропадать
Бардамнаама, далаҕа! Мантан бара тур! Бахтай! Суорун Омоллоон
Хаһан эмэ көҥүл олох күөрэйиэ, баттыгастаах ыраахтааҕы бахтайыа. Н.Якутскай. Үчүгэйтэн-үтүөттэн үтүрүллэн Бары мөкү бахтайда. Улуро Адо (тылб.)

I 1) шалун, баловник || шаловливый, баловной; шальной; мэник уол мальчик-шалун, шаловливый мальчик; 2) дурак, глупец || дурной, глупый; далай мэник далаҕа непроходимый дурак.
II частица разг. выражает постоянное длительное действие часто, много; ытырдар мэник буоллум я начал часто чихать; күлэр мэник буолбут кыыс хохотушка; ср. мээрик .

туохт. Сэҥээр, болҕомтоҕор ыл; кыһалын (үксүн буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Обратить внимание на кого-что-л., считаться с кем-чем-л. (обычно употр. в отриц. ф.)
Киһи кэллэ диэн кэпсэппэтэ, аналлааҕым кэллэ диэн ахсарбата, ити далаҕа эйиэхэ анала суох эбит. П. Ойуунускай
Ваня аанньа ахсарбакка, табахтыы, киирэтахса сырытта. Амма Аччыгыйа
Мин ити атахтарынан быстыбыт сүөһүлэри, төһө да таһаҕасчыт буолбуттарын иһин, соччо ахсарбаппын ээ. Эрилик Эристиин

I
хаптаҥнаа диэнтэн холб. туһ. Ити билигин мин үрдүбэр чохчоҥнооччулар сотору миэхэ ньылаҥнаан, атаҕым тумсугар хаптаҥнаһыахтара. Софр. Данилов
Былыр киһи тэҥинэн эрдэххэ, наадаларыгар хаптаҥнаһаллара бэрдэ. Н. Лугинов
Ол аайы куттах ууга хаптаҥнас буолан истэ. Н. Заболоцкай. Буурҕа бөҕө түстэ, буор бөҕө будулуйда, мас-от бииргэм хаптаҥнас буолла. Уот ч.
II
даҕ. Кимиэхэ эмэ илин-кэлин түһэр, ньылаҥныыр идэлээх. ☉ Угодливый, льстивый, подобострастный
Тээллэриис, урукку бырааба дьиэтигэр чугаһаат, уларыйда, хаптаҥнас, ньылаарыҥнас. И. Гоголев
Дантес эрэ эйигин ыппатаҕа, Ыппыта эйигин кистии-уора Бардам ыраахтааҕы далаҕа, Ыппыттара бары хаптаҥнас кулуттара. «Кыым»

туохт. («й» мурун дорҕ.)
1. Дьону кыбыһыннарар, өһүргэтэр гына толоостук, эмискэ тыл ыһыгын; этиллиэ суоҕу этэн кэбис. ☉ Сказать что-л. не к месту, брякнуть
Харытыана соһуйбут курдук: «Һуу, ыйыппытыҥ буоллар тахсыам этэ», — диэтэ уонна саатта даҕаны, кыбыһынна даҕаны: «Тоҕо бу айылаах айахтаттамый?» — дии санаата. П. Ойуунускай
[Сырбай:] Айдааны таһаарымаары, кистээн олорбутум, сүбэлэһэн баран, миэ-рэ ылаары, ону бу уол айахтатан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Улуу эмээхсин аатын алҕас айахтатан кэбистим дуу. Чэ, ол эрээри миигин, кыра киһини, муодалаабат ини. И. Гоголев
2. кэпс. Сымыйанан-кырдьыгынан элбэхтик саҥар, лахсый. ☉ Разглагольствовать, болтать (перемешивая ложь и правду)
Поль Робсон курдук бүтүн аан дойду үрдүнэн биллэр дьону Линч суутунан өлөрөргө соруналлар. Уонна Америкаҕа «демократия» дии-дии айахтаталлар. Н. Габышев
Кимнээхтэринханныктарын эппэттэр, ааттарынсуолларын айахтаппаттар. И. Данилов
3. кэпс. Саҥаҕын кыан, ону-маны, буолары-буолбаты саҥарыма (үксүгэр соруйар, дьаһайар киэпкэ тут-лар). ☉ Молчать, держать язык за зубами (обычно употр. в повелительной ф.)
[Муустаах муора — Өлүөнэҕэ:] Айахтат, акаары кыыс! Аламай күнү кытта Аалса сытар андаҕардаах Ааттаах байҕал Аччаан эрэрэ буолуо диэн, Аҕалан испит Акаары далаҕаный!.. Өксөкүлээх Өлөксөй
— Бу хотун миигин сүгүн тыыннар эрэ, — Гаврил боруосканы сыҥсыйа-сыҥсыйа муннун аалла. — Хата, арыгы иһээри гынным. — Айахтат, кэм кини арыгыта, айаҕа. М. Доҕордуурап

1. даҕ.
2. Туһааннаах, ханна эрэ тус аадырыстаммыт. ☉ Предназначенный, адресованный кому-чему-л.
   Чох буоллаҕына уу тиһэх суолунан аналлаах сиригэр тиийбит курдук бэлиэтэнэн хаалар. Амма Аччыгыйа
   Мантан бу туус улахан баарсаларга кутуллан, Бүлүү өрүһүнэн, Ленанан уһаарыллан, аналлаах сиригэр тиийэр. И. Данилов
   Хабырылла Ыстаарыһап отделениетын оҕолорун аналлаах сирдэригэр суһаллык тиийэргэ үөрэтэ сылдьара. Н. Якутскай
3. Кимиэхэ, туохха эмэ тус анаммыт, өлүүлэммит. ☉ Выделенный, предназначенный для кого-чего-л.
   Эмээхсиҥҥэ аналлаах арыыны ыйааһыныттан арыый ордор гына тоҥорон аҕалаллар эбит. Амма Аччыгыйа
   — Оттон бу туохха аналлаах хоһуй? — Миэлиҥсэ туруораары. М. Доҕордуурап
4. Туохха эмэ анабыллаах, чуо туһааннаах. ☉ Специальный, предназначенный исключительно для чего-л.
   Кини санаатыгар, учуутал үлэтин кистэлэҥин аналлаах педагогическай институкка үөрэммит киһи баһылыан сөп. Софр. Данилов
   Остуол икки өттүгэр киһи олороругар аналлаах модороон лааппылар [ууруллубуттар]. Далан
5. аат суолт., эргэр. Кимиэхэ эмэ кэргэн буолар төлкөлөөх, ыйаахтаах киһи. ☉ Человек, которому предопределено судьбой стать женой или мужем кого-л.
   Киһи кэллэ диэн кэпсэппэтэ, аналлааҕым кэллэ диэн ахсарбата, ити далаҕа эйиэхэ анала суох эбит. П. Ойуунускай
   Хаһан мин оҕом, аналлааҕын кытта холбоһон, ити курдук үөрэ-көтө сылдьар. С. Ефремов

туохт.
1. Кими эмэ туох да олоҕо суох улаханнык хомот, өһүргэт. ☉ Обижать, оскорблять кого-л. без каких-л. на то оснований
Бу, Мачайар Баһылай, эн миигин атаҕастыырыҥ итиччэ дуу, хайдаҕый? Саха фольк. Ити далга баппатах далаҕа, ити дьиэҕэ баппатах дьэллик, ити аартыкка баппатах акаары эйигин атаҕастаата. П. Ойуунускай
Кинини [Карандышевы] бары атаҕастыыллар, күлүү-элэк оҥостоллор, дьэ онтон эмискэ бу киһиэхэ куорат бастыҥ кырасаабыссата Лариса эргэ тахсарга сөбүлэнэр. Софр. Данилов
△ Аанньа ахтыма, ахсарыма. ☉ Не уделять должного внимания, пренебрегать кем-чем-л. «Кэбис, инньэ диэмэ, мин эйигин дьиэҕэр тиийэ тиэрдиэхтээхпин
Эписиэр чиэһин атаҕастаама», — диэбитэ Ганс. Суорун Омоллоон
2. Кими эмэ сэнээҥҥин үүр-түрүй, кырбаа. ☉ Пренебрегая кем-л., унижать, наносить побои, избивать
Эн ойоҕум эрэ диэн кырбыырыҥ, атаҕастыырыҥ сатаммат. А. Софронов
«Хомсомуолтан бөх буолан илбиллибит дьиккэр киһини атаҕастыыр», — дии-дии хараҕа кылахыс гынна, уоһа сөтөрүйдэ. П. Ойуунускай
Ол күтүр, дьахтар сэбиэтин хотуна Маайа: «Эриҥ олус атаҕастыыр буоллаҕына, арахсан хаал ээ», — диэбитэ чахчы. Амма Аччыгыйа
△ Кими эмэ баттаа-үктээ, көлөһүннээ. ☉ Обижать, оскорблять, угнетать кого-л.
Киһини киһиэхэ холуйбаттара, атаҕастыыллара, киһини үөн курдук саныыллара бэрт ээ. А. Софронов
Эн, тоойуом, ити тылыгар боротокуол оҥордоргун үчүгэй буолуо этэ. Куруук ити курдук миигин атаҕастыыр, ыт курдук саныыр. Н. Неустроев
«Дьадаҥылар, хамначчыттар, эһиги бэйэҕит былааскыт, эһигини ким баттыырын, атаҕастыырын эһиги бэйэҕит билэҕит»,— диир боломуочунай. Күндэ

1. аат. Мэник-тэник быһыы, тыл-өс, хаадьы; оонньоон эбэтэр соруйан тугу эмэ тиэрэ оҥоруу. ☉ Шалость, шутка, проделка, проказа
   Мэнигэ бэрдиттэн Мэлээйкэ диэн хос ааттаммыт Проня Захаров …… үгүс араас дьээбэлэри, баракаастары оҥорорун ааҕан сиппэккин. Г. Колесов
   Эдэрбиттэн кытаанахтык ииппиттэрэ, ол-бу марайсарай дьээбэни сөбүлээбэт дьахтарбын. Н. Габышев
   Биирдэ кини ол-бу дьээбэтэ аһары баран, ыраахтааҕы кинини ыҥыртаран ылан: «Аны эн мин сирбэр үктэнимэ!» - диэн үүрэн таһаарбыт. ҮҮА
2. даҕ. суолт.
3. Тута-бааччы өйдөммөт, киһи дьиибэргиир. ☉ Вызывающий удивление, непонятный, необычный
   Уолаттар дьэ кинини ыйан-хайан көрдүлэр. Эҥин араас дьээбэ боппуруостары да биэртэлээтилэр. Софр. Данилов
   Миичэкэ да өйдөөҕүн өйдөөх этэ да, дьээбэ кыдьыкка булларбыт киһи этэ. А. Сыромятникова. Аан тутааҕын үрүҥ кумааҕы салпыакканан тутан баран аһар дьээбэ киһи диэтэҕин. Ыҥырар ы
4. Оонньоон эбэтэр соруйан (хос толкуйдаах, түгэх санаалаах буолан) атыннык, тиэрэ оҥорорун, тыллаһарын сөбүлүүр (киһи). ☉ Ведущий себя или говорящий с вывертами, шиворот-навыворот (в шутку или специально, умышленно)
   [Бүөччээн оҕонньор] далаҕа, сааһын тухары дьээбэ, үөннээх бэлэс миигин, күн судаар …… итэҕэллээх кулутун үөҕэн үөттэ. П. Ойуунускай
   Сеня, дьээбэ муҥутаан, Айаан суоҕар Мишаны сууст [уура]. Н. Лугинов
   ◊ Дьээбэ хаата кэпс. - дьээбэнихообону сөбүлүүр, куруук дьээбэни оҥоро уонна дьээбэтик тыллаһа сылдьар киһи. ☉ Мастер на проказы, проделки, шутки, охотник до них, шутник, проказник
   Ылдьаа ол иһин, эдэр уонна дьээбэ хаата киһи быһыытынан «туохтааһыны» этиитин ахсын туттара. «ХС»

I
1. аат.
1. Өлбүт киһи. ☉ Труп (человека)
Хабырыыс уонна Ширшов милииссийэ өлүктэрин көтөҕөн оскуолаттан таһаараллар. Н. Якутскай
Хаан билик буолбут убайын өлүгүн көрөөт, Өрүүнэ уйулҕата көппүт. И. Федосеев
2. Охтубут, өлбүт сүөһү, кыыл. ☉ Падаль, павшая скотина, дохлое животное
Өлүгү үтэлэммит, Хохтуга хоһулайбыт, Собулҕаҕа суудайбыт, Харыҥы хабыалаабыт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Соҕуруу-хоту суксулдьуйар, Собулҕа, өлүк сойуолаһар, Хааҥҥа, бөлүөххэ хамаҕа Хамныыр оботтоох далаҕа [суор]. Болот Боотур
3. көсп. Ыалдьан, кырбанан о. д. а. үтүөрбэт гына эмсэҕэлээбит, эчэйбит, мөлтөөбүт киһи. ☉ Увечный, калека
Мин буоллаҕына, бу быһыта сынньыллан-сынньыллан киһи аатыттан аастым, киһи өлүгэ буолан хааллым. Эрилик Эристиин
Ылдьаам тыыннаах өлүккэ кубулуйбута. «ХС»
2. даҕ. суолт. Улугурбут, өлбөөрбүт көрүҥнээх (сирэй туһунан). ☉ Тусклый, серый, безжизненный (о лице)
Өлүөрсүтүөр бэйэтэ Өлүк дьүһүннэннэ, Уохтаах-күүстээх бэйэтэ Удьук-садьык буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Миитэрэй өлүк сирэйдээх араҥ дьахтар тахсан турарыттан соһуйдаҕа буолуо. Амма Аччыгыйа
♦ Өлүк сүрэх кэпс. – күөх көппө, сүрэҕэ суох. ☉ Неисправимый лентяй. Өлүк сүрэхтээх киһи эбиккин
◊ Өлүк көтөх эргэр. – кимтэн эмэ бэйэтэ өлбүт сүөһү этин ыл уонна тугунан эмэ ону төлөө. ☉ Принимать от кого-л. часть павшей или добитой скотины, оплачивая чем-л.
др.-тюрк. өлүх, уйг. өлүк, тув. өлүг
II
аат. Халлаан уһуннук ардаҕа суох былытырыыта. ☉ Устойчивая облачность без дождя
Өлүгүн ыраастаан [ардах] түһүөҕэ. ПЭК СЯЯ