Якутские буквы:

Якутский → Русский

далла

далла ураһа уст. разновидность урасы (см. ураһа ).

дал

загон (для скота); сүөһү далга аһыыр скот кормят в загоне # хараҕым дала поле зрения.

Якутский → Якутский

далла

  1. аат. Ол-бу көтөрү үргүтэргэ аналлаах киһи даллаҥныы турарын курдук оҥоһук; чуучала. Чучело для отпугивания птиц, пугало. Оҕуруот таһыгар далла туруорбуттар
  2. даҕ. суолт. Кэтит, улахан. Широкий, большой
    Сүөһү үүрээччилэр далла отууларыттан таҕыстылар. И. Никифоров
    Далла сыарҕа соһоммун Доруобуйабын сиэппэппин. «Саха с.». [Хотой] далла кынатын салгыныттан куттаммыт чубуку оҕото букатын өлбүтүнэн ааҕынан тураахтыыра. А. Кривошапкин (тылб.)
    Далла мэндэйии - ох саанан сыал ытарга күрэхтэһии. Состязание в стрельбе из лука
    Эмээхсин саҥа ситэн эрэр Суор Бугдук диэн уолугар далла мэндэйиигэ Тыгын уолаттара бары кыайтарбыттар. БИГ ӨҮөС
    Биһиги эһигини көрсүспүччэ, күрэхтэһии тэрийэргэ ыҥырабыт: күөн көрсүһүүгэ, далла мэндэйиигэ. И. Данилов. Тэҥн. дал ытыһыы. Далла мэндэтиһии эргэр. - былыр икки бэргэн ытааччы бэйэ-бэйэлэрин ытыһыылара. В старину: стрельба двух метких стрелков из лука друг в друга
    Далла мэндэтиһиигэ биирдии эрэ оҕунан ытыһаллар, син аһарсаллар. Саха сэһ. I
    Далла ураһа көр ураһа. Далла ураһа дьиэлэниҥ, Холумтана суох отууланыҥ. Д. Говоров
    Далла ураһаттан Кучайа кыыс тахсан көрөн-истэн тырыбынайда. ИН ХБ

дал

аат.
1. Хотон таһыгар сүөһүнү хаайан аһатар бүтэй. Загон (для скота)
Биир далга сүүс сүөһү хаайыллыбыт үһү (тааб.: суот). [Оноҕочоон Чоохоон] үс атыыр үөрүн аҕалан далга хаайталаан кэбиһэр. Саха фольк. Далларын кэтэҕинээҕи ойуурга Лэглээриннэр солооһун таһаарыммыттара. Амма Аччыгыйа
2. эргэр. Оҕунан ытарга аналлаах сыал. Цель для стрельбы из лука
Бастаан Дыгын Баай көрдөһүүтүнэн кураахтаах саанан сыал (дал) ытыһыыта буолар. Саха сэһ. I. [Тыгын тойон] куолутунан холоһон дал ытыалаһыннарар. БСИ ЛНКИСО
Илии дала көр илии
Өс киирбэх, киһи тылын быһа гыммат дьону Абыраамап адьас илиитин далыгар киллэрбит. Л. Попов
[Аар Тойон - Чаараҕа:] Эн оҕоҥ бэрт, ийэҥ-аҕаҥ, эбэҥэһэҥ илиилэрин далларыттан тахса иликкин. Софр. Данилов
[Петр абата көхсүгэр кыынньа истэ:] Кинини [Машаны] баҕас илиим далыгар киллэрээ инибин. М. Доҕордуурап
Харах дала көр харах. Харах дала кыараҕас эргимтэтин иһигэр сыһыылар, тыалар субу нэлэһэн көстөллөрө. М. Ефимов
[Ороспуойдар Мичили] харахтарын далыттан таһаарбакка кэтиир-маныыр быһыылаахтар. Г. Колесов
«Көрсүһүөхпүт» [Т. Сметанин айымньыта] - кириитикэ хараҕын далыгар киирэ илик айымньы. КНЗ ТС
Дал ытыах (сир) - сир ырааҕын кэриҥэ (ох саа тэбиитэ сир). Приблизительное расстояние выстрела из лука
Сылгыны дал ытыах бадаҕаттан көрбүтүм. ПЭК СЯЯ. Дал ытыһыы эргэр. - тугу эмэ оҕунан таба ытарга куоталаһыы. Соревнование по стрельбе из лука
Кураахтаах саанан дал ытыһыыта буолар. Саха сэһ. I. Тэҥн. далла мэндэйии
монг. дал

Русский → Якутский

дал

гл,сов
биэрдэ

Якутский → Английский

дал

n. cattle-pen, corral


Еще переводы:

пугало

пугало (Русский → Якутский)

с. 1. далла, чуучала (оҕоруоттан, садтан көтөрү үргүтэр он-оһук); 2. перен. куттабыл.

чучело

чучело (Русский → Якутский)

с. 1. (животного, птицы) чуучала (мончуук); 2. (пугало) чуучала, далла; огородное чучело оҕоруот даллата; 3. (о человеке) чуучала (киргэ-хорго буккуллубут, куһаҕан таҥастаах киһи).

чарчыма

чарчыма (Якутский → Якутский)

даҕ., фольк. Кытаанах (туйах туһунан). Крепкий, твёрдый (о копыте коня)
Ат түөрт хаардаах бугул саҕа чарчыма таас туйаҕынан сытар ынах ханнын саҕа хара тааһы логлу тэбэн кэбистэ. Ньургун Боотур
Чарчыма туйахтаах, Таҥхаҕар быһыылаах Табыйар хара аттаах Далла хара бухатыыр Тахсыан сөптөөх этэ. Күннүк Уурастыырап

бысхай

бысхай (Якутский → Якутский)

дьүһ. туохт.
1. Толуу эттээх-хааннаах, этиргэн буол (киһи туһунан). Быть, казаться полным (о человеке)
Далла уола, ортоҕунан томтойбуккун, кытыыгынан бысхайбыккын, иһитиҥ туолбут, сэтиҥ-сэлээниҥ сиппит эбит. М. Доҕордуурап
Эдьиийэ оччолорго саҥа эт тутан бысхайбыт, сүүрбэтин ситэ туола илик кыыс этэ. Н. Босиков
2. Туохха эмэ (кытылга, хааҕа о. д. а.) аһара туолан таһымныах, тохтуох курдук буолан көһүн (үксүгэр уу, туох эмэ убаҕас туһунан). Быть, казаться переливающимся через край (обычно о жидкости)
Ала соболоох күөлүн оннун киэлитэ бысхайа туолан, долгуна күлүмүрдүү оонньуу олороро. М. Доҕордуурап
Быһыкка кустуу киириэх. Саҥа күөлгэ уу бөҕө киирэн бысхайбыт. Н. Заболоцкай. Ынах ыанньыйа бысхайда. Ыҥыранан лыҥкынатта: «Ыы, ыы оҕус!» Н. Босиков

ураһа

ураһа (Якутский → Якутский)

аат. Былыргы сахалар сайыҥҥы, оттон көс олохтоох дьон көтүрэн көһөрө сылдьар үөһээ өттүнэн суптугур быһыылаах, дьардьамата ураҕас мастарынан оҥоһуллубут, тугунан эмэ (хол., тириинэн) бүрүллүбүт дьиэлэрэ. Старинное стационарное летнее жилище якутов и переносное — кочевых народов в виде высокого конического шалаша из наклонно поставленных длинных жердей, плотно обтянутых чем-л. (напр., пластинами берёсты или шкурами), ураса
Кыыс ураһа иһигэр Хара саһыл бэргэһэни Уолугар анаан тигэр. И. Гоголев
Аныгы бөһүөлэктэргэ аны бэл буор балаҕан аҕыйах, ураһа диэн кэлиэ дуо. Тордох да көстүбэт. Н. Габышев
Тумара ортотунааҕы үрдүк тиит арыыга хаарбах ураһа турар. И. Данилов
Ураһа — ураты быһыылаах, көстүүлээх сахалыы архитектура пааматынньыга. В. Протодьяконов
Буор ураһа — буор сыбахтаах ураһа. Ураса, крытая, обложенная землёй, земляная ураса
Буор ураһалар өссө да үрэх быыстарыгар, өрүс тумулларыгар манабыл буолан тураллар, быстах хонон ааһарга, сайын олорон балыктыырга. Н. Габышев
Буор ураһа, анааран көрдөххө, бука, Египет пирамидаларыттан даҕаны аҕа ини! «ХС». Далла ураһа — кыра кээмэйдээх ураһа. Малая ураса
Толоон хотугу өттүгэр Тоҕус моҕол дьиэ буруота Унаарыйан көһүннэ, Аҕыс далла ураһа Сандаарыйан көһүннэ. Ньургун Боотур
Моҕол ураһа диэни баай ыал туруорунара үһү, далла ураһа диэни дьадаҥы ыал оҥостунара үһү. Багдарыын Сүлбэ
Моҕол ураһа көр моҕол. Былыргы саха моҕол ураһаҕа таҥараны ахтар, алгыс-арчы этэр дьиэтэ буолар. П. Ойуунускай
Мусуой биир сонун кэрэхсэнэр тутуутунан саха моҕол ураһата буолар. «Чолбон». Сандама ураһа — иһирдьэ киирдэххэ олус сырдык ураһа. Ураса, очень светлая внутри
Былыр уон ахсыс үйэҕэ …… Кутуйах кинээс сүүрбэ биэс оронноох аарыма улахан сандама ураһалааҕа үһү. «ХС». Сарыы ураһа — сарыы тириинэн бүрүллүбүт ураһа. Ураса, обтянутая ровдугой. [Дыгын баай] төннөрүгэр, сарыы дуу, туос дуу ураһаларын Бэрт Хара диэки өттүн хаалларан, аҥаар өттүн тоҕо тардан өрүскэ көһөллөр. Саха фольк. Тордох ураһа — ыыһаммыт сарыынан бүрүллүбүт ураһа. Ураса, покрытая прокопчённой на дыму ровдугой
Уйаара-кэйээрэ биллибэт туундара устун тордох ураһанан дьон көһө сылдьара. Н. Якутскай. Туос ураһа — саха былыр сайын олорорго туоһунан эркиннээн оҥостор ураһата. Берестяная ураса. Эллэй Боотур туостаан, туос ураһаны туруорар
Саха фольк. Маар халдьаайытыгар туос ураһа туналыйан турар. Л. Попов. Ураһалыы анньыы (сиик) — ураһа курдук быһыылаах ойууну таһаарар сиик. Конусообразный шов
Үчүгэй талахтаах, кыллаах иһити иитин ураһалыы эбэтэр иилэҕэс анньыы диэн сиигинэн тигэллэр. АЕЕ ӨҮОБ
Иилэ тардыы, ураһалыы сииктэринэн күндүгэ-мааныга туттуллар иһиттэри тигэллэр. ПСН УТС. Хатырык ураһа — мас хатырыгынан бүрүллүбүт ураһа. Ураса, покрытая древесной корой
[Тарабыыкын] сайылыкка таҕыстаҕына, хатырык, туос ураһалары туруортаан, хамначчыттарын туспа олордор. Л. Попов. Ходьол ураһа — орто кээмэйдээх ураһа. Средняя по величине ураса
Балаҕан иннигэр …… хоспох, эргэ ходьол ураһа, үүт астыыр кыра дьиэ эҥин баар. «ХС»
ср. турк. орача ‘небольшая юрта’, бур. урса ‘чум, шалаш, конусообразный шалаш’

тыҥырахтаах

тыҥырахтаах (Якутский → Якутский)

аат суолт.
1. Сиэмэх кыыл. Хищный зверь
Ноо, бу хайа мүччү туттунар бүүрүгүн туох сытыы тыҥырахтааҕа тырыта тардыбытай? Амма Аччыгыйа
Атыырдаах тыһы анды төбөтүн тыҥырахтаахха тыыттарбакка, түүтүн-өҥүн алдьаппакка, бэркэ харыстаан хатарбытын …… булан таһаарда. Н. Босиков. [Оҕото] сытыйдаҕына [эһэ] сохсону үрэйэн, абыычайын быһыытынан, тыҥырахтаахха тыыттарбат айылгылаах буолан, аны синим биир диэбиттии, оҕотун бэйэтэ сиэн баран тэскилиир. А. Пахомов
2. түөлбэ. Бөрө. Волк. Табаларбытын тыҥырахтаах тардыбыт
Тыҥырахтаах көтөр көр көтөр
[Чыркымай:] Биһигини [кус оҕолорун] эһэр кэриэтэ бултаабыттарын кэннэ аны тыҥырахтаах көтөрдөр буулаабыттара. Р. Кулаковскай
Олохсуйан бултуур дьон, тыҥырахтаах көтөр, суор эбэтэр атын сиэмэх кыыл булан сиэҕэ диэн куттаммат буоллахтарына, кылаҕа киирбит кииһи хапкаанынан эмиэ бултууллар. Я. Семёнов
Тыҥырахтаах көтөрү өлөрөр аньыы. Тэрис
Тыҥырахтаах кыыл — тыҥырахтаах көтөр диэн курдук. Онуоха туох баар оҕо барыта, тыҥырахтаах кыылтан үргүбүт көтөр үөрүн курдук, дьиэҕэ тигинэһэн киирдилэр. Бэс Дьарааһын
Далла атын үрдүгэр тыҥырахтаах кыыл курдук хатана түстэ. М. Доҕордуурап
Ол муҥнаахтар [кутуйахтар] күнүс, тыҥырахтаах кыыллартан куттанан, күн сырдыгар бэрт сэдэхтик тахсааччылар. Р. Кулаковскай

най

най (Якутский → Якутский)

даҕ., эргэр.
1. Кэдэрги майгылаах, сүрэҕэ суох, сыылба. Тяжёлый на подъём, медлительный, ленивый
Тымныы күн чэбдик дьолун Үлэһит эрэ билэр, Сыылба, сыппах, най дьону Ытарчалыы ыга ылар. С. Данилов
Ийэлэр кэннилэриттэн саҥата суох ытааннар, санньыар хара таҥас кэтэн, най күлүктэр хаамсаллар. И. Гоголев
2. Олус кэтит, дараҕар. Ши рокий
Сүкпэккэ-көтөхпөккө най долбуур, таассуорун сарыннарбыт куҥ буола ууллубуттара. Д. Апросимов
Най бар — кимҥэ, туохха эмэ сэлээннээн ыһыктынан кэбис, туохха да кыһаммат буол. Стать равнодушным ко всему, безответственным (всё взваливая на кого-л.)
Маннык кытаанах кэмҥэ най барбыттара абакката бэрт эбээт. В. Протодьяконов
Биһиги билигин олох тупсубутунан, ас-таҥас дэлэйбитинэн сибээстээн алыс най баран эрэрбит мэлдьэҕэ суох. Тумарча
Биригээдэ дьоно най барбыттар. «Кыым». Най барыы — сэлээннээн ыһыктынан кэбиһии, туохха да кыһаммат буолуу, найылааһын. Равнодушие к чему-л., самоустранение от чего-л. (напр., от работы), безответственность, бездействие
Оҕобут улаатта — бэйэтин олоҕун бэйэтэ быһаарыннын диэн най барыы …… табыллыбат. ОАП ИиЭУО
Оройуоннарга туох да үлэ барбатаҕа сэмэлэниэх тустаах. Бу оройуоннарга наһаа най барыы тахсыбыт. «Кыым». Най хара фольк. – олус хара, ыас хара. Чёрный как сажа, чёрный-пречёрный
Арҕааттан най хара этиҥ былыта халлааны хараҥарда халыйан таҕыста. Т. Сметанин
Өрдөөҕүттэн өртөммөтөх Үрүйэ дулҕатын сиэлин курдук Най хара баттаҕа Лаҥхара хаппыт. С. Васильев. Далла ураһа саҕа най хара буруолаах Суостуганнаах аан уххан Аал уотум иччитэ. С. Д адаскинов

туол

туол (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Киминэн, тугунан эмэ сөп буолар гына киэптэн, симилин. Становиться полным, наполняться кемчем-л.
Отонноотоххо оҥоойук туолар (өс хоһ.). Үрэхтэр сүүртүлэр — Толооннор туоллулар. Болот Боотур
Күнүскү ыам буолан, тиэргэн туолан, тигинээнтаҥынаан турар. М. Доҕордуурап
2. Тугунан эмэ (тыаһынан, сытынан, тылынан-өһүнэн о. д. а.) бүүс-бүтүннүү тунулун, сабардан. Становиться насыщенным, пропитанным чем-л., наполняться чем-л. (шумом, запахом, слухами и т. д.)
Айылҕа, этиҥнээх ардахтан уоскуйан, Арамаат сытынан туолбута. Күннүк Уурастыырап
Түөлбэ киэҥ сайылык Өссө тупсан Оҕо саҥатынан туолар, Дьон ырыатынан ньиргийэр. С. Васильев
[Сандаарка:] Нэһилиэк иһэ туолбут дии: Сандаарка Сарапыанаҕа Барахсаанап сыбыытаабыт үһү диэн. С. Ефремов
3. Ханнык эмэ иэйиигэ бүүс-бүтүннүү ыллар. Быть полностью охваченным, объятым каким-л. чувством
Оҕотун дьон хайгыырыттан Хабырыыс ийэтин сүрэҕэ үөрүүнэн туолар. Н. Якутскай
Имэҥинэн туоллахха, Илбиһирэн турдахха, Киһи тугу кыайбат буолуой, Кимтэн-туохтан тутуллуой?! Күннүк Уурастыырап
Уоскуйан испит Маша сүрэҕэ эмиэ сорунан-муҥунан туолан кэллэ. М. Доҕордуурап
4. Олоххо киир, ситиһилин (санаа, былаан, сорудах о. д. а. туһунан). Становиться реальным, осуществляться, выполняться (о желании, плане, задании и т. д.)
Бөлүһүөктэр эппиттэрэ хаһан да сыыһа буолбат, туолан иһэр. П. Ойуунускай
Кыһыныгар …… араас былаан, соҕотуопка туолумаары ыксатар. Амма Аччыгыйа
Итэҕэй — туолуоҕа ырабыт, Мин сиэним, эн ону көрүөҕүҥ. С. Данилов
Түүл эрэ барыта туолбат. Н. Лугинов
5. Төһө эрэ кэмҥэ-кэрдиигэ, болдьоххо кэл, төһө эрэ кэмнээх, саастаах буол. Достигать предела, истекать (о сроке); исполняться (о возрасте)
Сүүрбэ биир сааспын туоларбар, …… мин байыаннай оскуоланы туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитим. Н. Якутскай
Үс сыла туолла эрэйи-муҥу көрбүтүм. Н. Заболоцкай
Тоҕус чаас туолла да бэрэдэбиэс маҕаһыынын аһан быстыбата. В. Ойуурускай
6. кэпс., сөбүлээб. Туох эмэ олус дэлэйигэр сылдьан, сөп буол, аһара байтот. Получать что-л. в избытке, сверх меры, пресыщаться чем-л. (напр., богатством)
Бэйэм аспар туолан бараннар, көрүөхтэрин-харайыахтарын билиминэ ампаарбын алдьаттахтара! Эрилик Эристиин
[Остуорас Охоноос] сопхуос аһыгар туолан-туолан, төбөтүнэн тыыммыта дьэ бэрт этэ. «ХС»
Айыыта <харата> туолар көр айыы III
Ардыгар саныыгын, быһатын эттэххэ, «Айыым бу туоллаҕа». С. Васильев
Аҥаарыйа туол көр аҥаарыйа. Аҕыс уон сааспын Аҥаарыйа туоламмын, …… Өлөр күнүм бүрүүкээн Олордоҕум үһү, оҕолоор! С. Зверев
Иһитэ туолбат көр иһит III. Икки атах туохха даҕаны иһитэ туолбат, баҕата хаммат диэн бар дьон сөпкө да этэллэр эбит. Күннүк Уурастыырап
Иһитэ туолбут көр иһит III. Далла уола ортоҕунан томтойбуккун, кытыыгынан басхайбыккын, иһитиҥ туолбут, сэтиҥ-сэлээниҥ сиппит эбит. М. Доҕордуурап
Кудуга туолбат көр кудук II. Кудуга туолбатах, Кулахайа хараабатах …… Ньүкэн Буурай удьуордаах …… хотуннаахтар эбит. П. Ойуунускай
Кытыйата туолла көр кытыйа. Киэҥ көҕүс дьэ кыараҕастыйда, кытыйа дьэ туолла. Амма Аччыгыйа
Маҕалайа (маҥалайа) туолбат (хаммат) көр маҕалай (маҥалай). Буор маҕалайдара туолбат Дуулаҕа дохсун бурсуйдар Үөр бөрөлүү үмүөрүстүлэр, Сырҕан эһэлии сырыстылар. С. Зверев
Сэт-сэлээн сиппит, <сэмэ-суҥха туолбут> көр сэт-сэлээн. [Нүһэр Дархан:] Эмэгэт илэ саҥарда. Сэтим-сэлээним туолара чугаһаабытын биттэннэҕэ дуу? И. Гоголев. Төбөтө (баһын иһэ) туолла — туох эмэ санааҕа-онооҕо ылларда. соотв. голова распухла от дум (букв. голова переполнилась)
Даша төбөтө араас санааларынан туолан, дьиэтигэр элэстэнэн кэллэ. М. Доҕордуурап
Араас ынырыктаах санааларынан кини баһын иһэ туола истэ. «ХС»
Үтэһэтэ туолла көр үтэһэ. Үтэһэтэ туолбатах үтүмэн үтүргэни кэлин тиһэх дьүүллээччи …… кэлэригэр сөп буолла! Суорун Омоллоон
[Вася — Владикка:] Үтэһэҥ дьэ туолла ини. Э. Соколов
Хараҕа туолар көр харах. Уол оҕо хараҕа буур тайахха туолар (өс хоһ.). Бу даҕаны биир киһи хараҕа туолар түүлээҕэ, ама да, кини баайын иһин. Н. Якутскай
Хараҕа туолбат көр харах. Баайга баҕалара хаммакка, харчыга харахтара туолбатах баайдар, күөх истэр, аан алдьархайы оҥорторбут эбиттэр. П. Ойуунускай
Эчи, кинилэр обургулар харахтара туолбатын эриэхсит! Н. Якутскай
Туолбут ый — үүнэн төгүрүччү толору буолбут ый. Полная луна
Ситэ туола илик кэлтэгэй ый, ханньастыгас сирэйдии малайан, туман быыһынан өлбөөдүйэн турара. Эрилик Эристиин
Туолбут ый тыа быыһыгар ыйаммыт курдук санньыйбыт. А. Фёдоров. Үөһэ туолар — арыылаах, аһыы аһы олус элбэҕи сиэн, айаҕар ап-аһыы амтан кэлэр, хотуолуур, иһэ ыалдьар. Испытывать недомогание, связанное с застоем желчи
[Маайа:] Ольга, торбос өлүүтэ элбээри гынна. Дьахталлар, туой үөһэ туолан өлөр дииллэр. С. Ефремов
[Кинээс] үөһэ туолбут уонна төбөтүн хаана ыкпыт. Л. Толстой (тылб.)
др.-тюрк., тюрк. тол

үлүн

үлүн (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Өрө көппөйөн, бүлтэйэ улаатан, томтойон таҕыс. Округло выпячиваться, надуваться, раздуваться
«Үксү үрбэккэ олор, эмээхсин!» — Сыллай Луха кыһыл сирэйэ үллэ түһээт, бардьыгынаан тоҕо барда. Амма Аччыгыйа
Көлөпүнэ [киһи аата] ыга кыыһырбыт, …… тымырдара лоппоһо үллүбүттэр. Н. Заболоцкай
Никифоров кинээс көй уоруктара харааран, үллэн көһүннүлэр. М. Доҕордуурап
Ырбаахыта, салгын киирэн, хабах курдук үллэн баран, төттөрү сосуһа сатыырга дылы эбит. М. Чооруоһап
2. Өрө дэбилийэн, үтэн таҕыс, эбиллэн кэл (хол., өрүс уутун этэргэ). Подниматься, переполняться (напр., об уровне речной воды)
Онуоха далла ураһа саҕа уу өрө үллэн таҕыста да, уҥуоргу очуос таас хайалар төбөлөрүн үрүт өттүнэн өрө ыһан күдээриттэ. Ньургун Боотур
Ойууру туоруурбутун кытта быһыт субу үллэ түстэ. Амма Аччыгыйа
Муора бэйэтэ туспа сокуоннаах: алта чаас устатыгар уута үллэр, эмиэ итиччэ кэмҥэ уостар. «ХС»
Өрө бурҕайан, мөлбөйөн таҕыс (буруо, туман туһунан). Подниматься клубами, клубиться (о дыме, тумане)
Хойуу буруо үллэн тахса-тахса, солооһуну үрдүнэн тэнийэн, үрэх диэки аллараа тунаара уһунна. М. Доҕордуурап
Чай кумахтаах хомоттон Туман үллэр киэһэ аайы. И. Гоголев
Күөлтэн уу сиигэ паар буолан үллэн олордо. «ХС»
3. көсп. Элбээ, дэлэй, өлгөм буол. Множиться, увеличиваться в числе, быть обильным
Үүппүт, арыыбыт Үллэн барда, Эппит, сыабыт Эбиллэн истэ. Саха нар. ыр. III
Ыаллар бары сайылыкка көспүттэр. Бастакы улуу тунах, үүт быйаҥа үлүннэ. М. Доҕордуурап
Үрэх алаас кытыыта Үтүмэн күөҕүнэн үллүөҕэ. С. Васильев
4. көсп. Кэҥээ, улаат, хаҥаа. Становиться больше, увеличиваться, раздуваться (напр., о количестве)
Аны кыһыҥҥа диэри ити ыстараабыҥ пиэнньэтэ үллэн, төһө-төһө буолуоҕун билэҕин дуо? Күндэ
Эмээхсин үллэн тахса турар сэһэнин кытта сэргэ бу аһылыгын эгэлгэтэ элбэҕин! Э. Соколов
Госагропром салайар аппараата олус үлүннэ. «Кыым»
Иһэ үллэр (тымныйар, буһар) көр ис IV
Киитилэр түөкүн Сэбиэскэй былаас Силигилээн тупсубутун Истэн, иһэ үллэн, …… Кыыһыра санаан Хабырытта олорбута. Саха нар. ыр. III
Өндөрөй оҕонньор улам-улам иһэ үллэн барда. П. Ойуунускай
Иһэ үлүннэҕинэ көр ис IV. Чиэһинэйдээн [түүлээххин] судаарыстыбаҕа туттардаххына, иһэ үлүннэҕинэ аҕыс уон солкуобайга барыаҕа. В. Миронов. Төбөтө үллэр — тугу да быһаарар, толкуйдуур кыаҕа суох буолар. соотв. голова пухнет
Суруктары барытын төбөм үллүөр диэри ааҕан, түүн биир чааска дьиэбэр утуйа барбытым. В. Протодьяконов
Арыпыана төбөтө үллэн хаалыар диэри суулаах саахарын көрдүү сатаата. Н. Заболоцкай
Үллэ (үллэччи) кыыһыр көр кыыһыр. Биир киэһэ Арҕас ордуутугар кэлбитэ эмээхсинэ үллэ кыыһыран тоһуйда. Н. Лугинов
Кини быраатыгар күнүүлээн хайдах буолуон билбэккэ, үллэ кыыһырда. У. Ойуур. Үллэн олорор кэпс. — олус элбэх кэпсэтии-ипсэтии, айдаан, күүгээн буолар. Стоит большой шум, гвалт; ходят пересуды, досужие разговоры, сплетни
Сыгынньахтана туран иһиттэҕинэ, куукуна дьон саҥатынан үллэн олорор. Н. Лугинов
«Мандаарап туһунан кэпсээн күүгүнэс, бырабылыанньа үрдүнэн үллэн олорор», — Аргылов таһы сымыйалаан тыаһатта. В. Протодьяконов
Үрэх күөллэрэ …… мороду омуннаахтык, бокуойа суох хойуутук уруттуурунан үллэн олороро. «ХС»
Үллэр үйэтигэр (үйэтин тухары) көр үйэ. Бу букатын саллар сааһын, үллэр үйэтин тухары биир алтан харчылааҕы эргинэн эбиммэтэх, сымыыттааҕар бүтэй, балыктааҕар кэлэҕэй, киһи киэнэ муҥутуур кэнэнэ оҕонньор! Амма Аччыгыйа
Кини саллар сааһыгар, үллэр үйэтигэр кыһыл оҕо минньигэс сытын-сымарын сүрэҕэр иҥэрэн эт-хаан астынар дьолун билбэтэх киһи. П. Аввакумов. Үллэр үөһэ фольк., поэт. — улахан өрүс сүрүн үөһүн саамай ортото. Стремнина фарватера большой реки
Үс үллэр үөстээх Өлүөнэ өрүстэн ордук Өҥнөөх-тоттоох Өрүс баарын өйдөөбөппүн. Саха фольк. Нохоо, эн тускунан сүрдээх-кэптээх сурахтар Бу эбэ хотун үллэр үөһүнэн Сарт кыыл буолан Сабырыйа көтөр буолбуттара ыраатта. И. Гоголев
Өлүөнэ эбэм үс үллэр үөһүнэн Үрүҥ сиэллэринэн өрүкүһэн, Кылбаһа сырсаллар маҥан муус аттар, Туйахтарын тыаһа бытарыттар. Л. Попов. Үллэ түс — эмискэ өрө оргуйа, кыынньа түс (туох эмэ саҥа-иҥэ, тыас-уус туһунан). Взорваться (от ярости, возмущения); разорвать тишину, вскипеть (о шуме-гаме, голосах)
Онно [оҕо охтубутугар] Саргы, урут этиһии диэни билбэт бэйэтэ, тыллаах ахан дьахтар курдук, эмискэ үллэ түспүтэ. Н. Лугинов
«Хантан биллиҥ, эйиэхэ араадьыйалаатылар?» — Даарыйа үллэ түстэ. А. Сыромятникова
Саала иһэ кыайыылааҕы эҕэрдэлиир хаһыынан үллэ түстэ. «ХС». Үллэ уой сүөл., сөбүлээб. — олус, аһара уой. Разжиреть, растолстеть
Биир Үөксүкү үөн курдук үллэ уойарыгар, хаһата хаҥыырыгар Сүүс Айаал кулут буолаллар. Суорун Омоллоон
Соҕотох оҕобун үлэҕэ умса анньан баран, бэйэм манна үллэ уойан олоруом үһү дуо? М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. үлэн ‘подниматься’, хак. үл ‘бежать через край (о жидкости)’

баппыыска

баппыыска (Якутский → Русский)

уст. подписка, обязательство; баппыыска биэрдим я дал подписку, письменное обязательство.