дама (в танце).

карт, пики || пиковый; эбиэннээх хотуна пиковая дама.

прил. карт, эбиэннээх; пиковая дама эбиэннээх хотуна; # пиковое положение күчүмэҕэй балаһыанньа.

1) уст. госпожа; эдэр хотун молодая госпожа; кыыс хотун барышня; 2) свекровь; 3) супруга, жена; дьиэлээх хотун хозяйка дома; хотун ойох фольк. хозяйка-жена; 4) карт, дама; эбиэн хотуна пиковая дама # сир ийэ хотун мать-земля.

аат.
1. Дьахтарга эрин ийэтэ. ☉ Мать мужа, свекровь
Итирик киирэн кэллэхпинэ, Катя олус соһуйуо, мөҕөрө да буолуо. Катя диэн ити хотунум аата. Амма Аччыгыйа
[Нөнүөһэ:] Саҥа кийиит ааттаах дьахтар эрин куота, хаһан да билбэтэх-көрбөтөх тойонугар, хотунугар тиийэн кэлэрэ сүрэ бэрт дии? С. Ефремов
2. Дьиэлээх дьахтар, ыал ийэтэ. ☉ Хозяйка дома, супруга, жена хозяина
Дьиэ хотуна Ылдьаана мылтаҕар сирэйдээх, былҕайбыт суон дьахтар. Н. Якутскай. Былыргы ас эгэлгэ үчүгэйин тардан кээспиттэр, дьиэлээх хотун бокуойа суох чэй кутар аакка барбыт. Саха фольк.
3. эргэр. Былыргы саха үҥэр-сүктэр үрдүк айыыта, таҥарата. ☉ Высшее божество, дух, которому поклонялись древние якуты, богиня
Дьиэ, буо… Тоҕус халлаан үөһээ өттүгэр, аҕыс халлаан анараа өттүгэр олорор Үрүҥ Аар тойон, Үрүҥ Арылы хотун икки, мин этэр тылбын өйдүөн истэн олоруҥ! Саха фольк. [Аан Далбар:] Айыы дьоно, күөх сай үгэнин саҕана Хааны тоҕор хараҥа айыы, Аан дойду иччитин Аан Чэлбэй хотуну Хомотумаҥ, кэлэтимэҥ! И. Гоголев
4. эргэр. Былыргы баай тойон ойоҕо, баай дьахтар. ☉ Жена богача, властителя, господина, госпожа
Сарсыарда туран [булчут кулуба ойоҕор:] хотуҥҥа «сон иһэ төрүттэн» диэн биэс кыһыл саһылы кэһии биэрэр. М. Доҕордуурап
[Огдоос:] Хотунум үтүө санаата киирдэҕинэ, күҥҥэ биирдэ эмэтэ тартарар [табаҕы]. А. Софронов
5. кэпс., хаарты. Хаарты оонньуутугар таҥастаах дьахтар. ☉ Игральная карта с изображением женщины, дама. Эбиэн хотуна
6. кэпс., харыс т. Өрүһү, күөлү, сири-дойдуну ытыктаан этэргэ туттуллар. ☉ Почтительное название рек, озёр, местностей, госпожа
Дьэргэлгэн төлөнө күөх долгуннаах, Сайсары хотун Чочур Мурааныгар Сибэкки тутуурдаах буоларым. Күннүк Уурастыырап
Мин, мөлбөһүйэр сүүрүктээх Бүлүү эбэ хотун бүөбэйдээн ииппит оҕото, олоҕум, оҕом олоҕо бу мантан саҕаламмытын ордук астына саныыбын. С. Федотов
◊ Дьиэлээх хотун — ыал ийэтэ, дьиэ хаһаайката ☉ Хозяйка дома, супруга, жена хозяина
Дьиэлээх хотун Ылдьаана, мылтаҕар сирэйдээх, былҕайбыт суон дьахтар. Н. Якутскай. Ас эгэлгэ үчүгэйин тардан кээспиттэр, дьиэлээх хотун бокуойа суох чэй кутар аакка барбыт. Саха фольк.
ср. др.-тюрк. хатун ‘госпожа, женщина знатного происхождения’

I 1) кровь || кровяной; кровавый; хаан эргийиитэ кровообращение ; хаан барыыта кровотечение; хаан баттааһына а) кровяное давление; б) разг. гипертония; хаан туруута кровоподтёк; хаан өҥө (или өҥ) кровавый цвет; хаан кыһыл кроваво-красный; хаан тохтуута кровопролитие; 2) перен. кровь, близкое кровное родство || кровный; кровнородственный; биир хаан дьон они одной крови; хаан уруу а) кровное родство; б) кровный родственник; хаан тардар (или тамайар) кровь говорит в ком-л. (о проявлении чувства кровного родства); хаан хаантан хаалыа (или көтүө) дуо? разве кровь отстанет от крови? (говорится о человеке, унаследовавшем отрицательные черты характера отца, матери или какого-л. родственника); 3) цвет лица; хаана нууччалыы у него русское лицо; хаана ыраас у него лицо светлое, он светлолиц; 4) перен. разг. нрав, характер; кини хаана итинник у него такой характер; 5) кровяная колбаса # күүстээх (или тоҥ, уордаах) хааҥҥын көрдөр = разг. сердиться на кого-л.; раздражённо реагировать на чьи-л. слова или поступки; кыыс хаана киирбит к ней вернулась девичья кровь (говорят о женщине, когда она выглядит гораздо моложе своих лет); кыыһырар хаана суох киһи или кыыһырар хаан диэн суох киһитэ разг. он никогда не сердится, всё переносит (букв. у него нет сердитой крови); өйдөөх хаан разг. а) здравый ум; б) внимательность; өйдөөх хааҥҥын киллэрэн олорон суруй пиши внимательно; хаана алдьаммыт разг. у него кровь испорчена (говорится о человеке, имеющем какую-л. тяжёлую душевную травму и болезненно переносящем всё, что напоминает ему об этом); хаан аҥардаах смешанной породы, полукровка (о животном); хаана-баапа суох хаалыма разг. ответить каким-л. образом на обиду, в какой-то мере отомстить обидчику; хаана буһан (или хойдон) разг. в гневе, в ярости; хаан олбохтоох кровавый (запятнавший себя кровью многих жертв); хаан оонньооһуна а) нездоровый румянец; хаана сирэйигэр оонньуур эбит у него нездоровый румянец; б) аффект; хаан өстөөх кровный враг; хаан өстөһүү кровная вражда; хаан хааҥҥа кровь за кровь; хаанын кэс = проливать чью-л. кровь, убивать кого-л.; булт хаанын кэспит эрэ киһи разг. дичи он убивал премного; хаанынан ытаа = плакать кровавыми слезами; плакать по утраченному; хаанын уулаа = пить чью-л. кровь (т. е. жестоко эксплуатировать); хааҥҥа суун = обагрить себя кровью; хааҥҥын тох = проливать свою кровь за кого-что-л.; хааҥҥын хамсат = краснеть (от стыда, волнения и т. п.).
II частица усил. выражает усиление признака предмета, часто с почтительно-восторженным оттенком: кыһалҕа хаан үөрэттэҕэ нужда-матушка научила; тойон хаан киһи почтённый внушительный человек; хотун хаан дьахтар солидная важная дама; эдэригэр уола хаан этэ он в молодости был славным малым; сор хааммын сордоото он меня изрядно измучил.