прил. карт, эбиэннээх; пиковая дама эбиэннээх хотуна; # пиковое положение күчүмэҕэй балаһыанньа.

мн. (ед. пика ж.) карт, эбиэн, эбиэннээх.

ж. 1. даама, дьахтар; 2. (в танцах) даама; 3. карт, хотун; пиковая дама эбиэннээх хотуна.

өҕүллэҥнээ диэнтэн дьаһ
туһ. Эбиэннээх хотуна хааһын тэрбэс гыннарда, өттүгүн өҕүллэҥнэттэ. Үйэлээх сааһыгар хамыһаардары эрэ кытта бодоруспут курдук тутунна. И. Гоголев
Моҕойдор сиринэн эттэрин өҕүллэҥнэтэн сыҕарыйаллар. ББЕ З
Сыалыһар кутуругун аргыый өҕүллэҥнэтэр, мөхсө сатыыр. А. Чехов (тылб.)

аат. Сүүрбэ биэстээх-алталаах толуу көрүҥнээх дьахтар. ☉ Осанистая полногрудая женщина двадцати пяти-двадцати шести лет
Айгыр-дьаралык хатыммыт, Куо-мэтэкэ хотуммут, Күн-күбэй хотун ийэбит диэн …… аатырдыбыттара. Өксөкүлээх Өлөксөй
Утуйар хостон Чуохаан кыыһа — Эбиэннээх хотуна диэн ааттаах куо-мэтэкэ курбачыйан таҕыста. И. Гоголев

эс I диэнтэн атын
туһ. Туора хаартыга тууһурдан, Туруудалаах олоҕун тулхадытаҕын, Эбиэннээх хаартыга эрчийэн, Элбэх эбээһин эстэрэҕин. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эстэрбиттэр, сир биирдэ ньирилии түспүт, киэҥ көҕүс иһиттэн тахсар ынчык иһиллэргэ дылы буолбута. А. Фёдоров
◊ Эстэр гаас — водород уонна кислород дэлби тэбэр булкаастара. ☉ Взрывчатая смесь водорода и кислорода, гремучий газ.

хаарты.
1. аат. Хаарты улууһа, ромбалыы быһыылаах кыһыл харахтаах хаарты. ☉ Бубны (карточная масть). Буугунайынан түс. Алта харах буугунай
2. даҕ. суолт. Ромбалыы быһыылаах кыһыл харахтардаах (хаарты). ☉ Бубновый. Буугунай тойоно. Буугунай тууһа
□ Буугунай хаартыны булларан, Булбутун эрэ булкуйтараҕын; Чиэрбэ хаартыны дьиибэлэттэрэн, Чиэһин-маанытын киртитэҕин. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аптаах баҕа диэн, буугунай тууһун курдук кып-кыһыл түөстээх, тыс үтүлүк саҕа, туос ала буолар. Күннүк Уурастыырап. Тэҥн. туора, чиэрбэ, эбиэн (эбиэннээх)

аат.
1. полит. Биир санаалаах, уопсай көрүүлээх дьон туох эмэ сыалы толорорго түмсүбүт бөлөҕө. ☉ Партия (политическая организация)
Мин баартыйаҕа киирээри оҥостон сылдьабын. —Күүс үлэнэн Өссө өрө күүрүөхпүт, Баартыйаны Бары тула түмсүөхпүт. Күннүк Уурастыырап. Россия судаарыстыбатын Дууматыгар «Бүттүүн Россия» баартыйатыттан баһыйар элбэх депутат талылынна. «Саха с.»
2. Кыра бөлөх, этэрээт (хол., сир баайын хостуур). ☉ Группа лиц, имеющая какую-л. общую цель, отряд (напр., геолого-разведочный)
Амакинка эспэдииссийэҕэ сир баайын көрдүүр баартыйа начаалынньыга. —Кыһынын таах олороллор, сайын ортотуттан күһүҥҥү өттүгэр тиигээн диэн кыыл табаны баартыйанан сылдьан бултууллар. А. Софронов
Мааҕын сүрүн баартыйаны кытта көрсүһэргэ үлэспит сирдэригэр тиэтэйдилэр. П. Филиппов
3. муус. Элбэх куоластаах муусука айымньытын биир ырыаһыт эбэтэр муусукаһыт толорор чааһа. ☉ Партия (часть многоголосного музыкального произведения, исполняемая одним певцом или одним инструментом). «Эбиэннээх Хотуна» операҕа Лиза баартыйата. Скрипкаҕа оонньооччулар баартыйалара
4. саахымат. Биир оонньуу. ☉ Партия (игра в шахматы, шашки). Кини бастакы баартыйатын кыраһыабайдык сүүйэн баран, иккиһигэр тэҥнэһэн хаалла

I
аат. Уҥуоҕа суох уһун синньигэс эттээх, сыыллан сыҕарыйар үөн. ☉ Червь
Ардах чиэрбэтэ мэлдьитин кэриэтэ сир кырсын анныгар буорга олорор. И. Сосин
Ордук элбэхтик хаппыыста силиһин сиир сахсырҕа чиэрбэтэ буулаабыта. ФНС ХО
Куобах тыҥатыгар бөкүнүк чиэрбэ икки көрүҥэ үөскүүр. ПМВ ССК
◊ Тиэрбэстээх чиэрбэлэр көр тиэрбэс
Моллюскалар тиэрбэстээх чиэрбэлэртэн үөскээбиттэрин эмбриология дааннайдара туоһулууллар. ББЕ З
II
1. аат., хаарты. Хаарты улууһа: уһуктаах төбөлөөх сүрэх курдук быһыылаах кыһыл харахтаах хаарты. ☉ Черви (карточная масть)
Муннуктарыгар чиэрбэ хараҕа ойуулаах сиэрэй сукуна чаппараахтаах. В. Протодьяконов
«Һа, туус куоһур бэйэтинэн кэллэ, сүүс биир», — диэт, Ипатий туус чиэрбэни нэлэс гыннарда. М. Доҕордуурап
Никифоров кинээс хаана оонньоото, сирэйигэр чиэрбэ хаарты ойуутун курдук кыһыл мэҥнэр өтөн таҕыстылар. «ХС»
2. даҕ. суолт. Уһуктаах төбөлөөх сүрэх курдук быһыылаах кыһыл харахтардаах (хаарты). ☉ Червонный, червовый (масть в картах)
Куочай саппыйаттан хас эмэ хос тэрэпиискэ, кумааҕы суулаах хаартыны таһааран бараһыайдыыр, ырытар, онтон чиэрбэ тойонун Ууска ылан биэрэр. Суорун Омоллоон
[Кыыс] хараҕа хайдаҕа көстүбэт — чиэрбэ тууһугар маарынныыр хара таастаах ачыкылаах. Софр. Данилов
Буугунай дуу, чиэрбэ дуу тойонун талан ылан, торуонньа ууран баран, үс бырыыта бырыылыаҕыҥ. Дьолбут к. Тэҥн. буугунай, туора, эбиэн (эбиэннээх)

1. даҕ. Туох да үчүгэйэ суох, ханнык эмэ ирдэбилгэ сөп түбэспэт, быстар мөлтөх. ☉ Плохой, худой
   Сип-сибилигин кэлиэҕэ, Мэхээскэ ити уолун үҥсэ баарта. Дьэ, куһаҕан инилээх буолан, ааранан биһиги да кутталбытыгар өлө сыстыбыт. П. Ойуунускай
   Куһаҕан дьыллартан, кураантан арахсан, ходуһа муҥутуу көҕөрдө. Күннүк Уурастыырап
   Саха уола куһаҕан сааһыт дуо? Суох! Т. Сметанин
2. аат суолт.
3. Туох эмэ саамай мөлтөҕө, үчүгэйэ суоҕа, ханнык эмэ ирдэбилгэ кыайан сөп түбэспэтэ. ☉ Что-л. плохое, дурное
   Куһаҕан сымыйа буолбат (өс ном.). Куһаҕантан киһи да күлэр (өс ном.). Дьиҥэр, үчүгэй куһаҕаннааҕар быдан күүстээх эбээт, уһугар тиийэн кини хайаан да баһыйар. Амма Аччыгыйа
   Икки сүүс сэттэ уонча ыал үс сүүс күрүө сири, өссө этиэххэ наада, ходуһа саамай куһаҕанын бас билэллэр. М. Доҕордуурап
4. көсп. Кир-хах, бөх-сыыс. ☉ Грязь, нечистоты
   Кулугур кулгаахтаах Кулут уол оҥостуом, Куһаҕаммын ыраастатыам, Күөрт ыт оҥоруом, Күөдэлитэ сүүрдүөм. П. Ойуунускай
   ♦ Куһаҕан биккэ дылы — куһаҕаны эрдэттэн биллэрэр бэлиэҕэ дылы. ☉ Подобно дурному знаку, дурной примете
   Макаар түннүккэ тиийдэ. Сибиинньэни көрдө. «Аата баҕайы куһаҕан биккэ дылы көһүннэҕэ». Суорун Омоллоон. Куһаҕан битим тардар — куһаҕан буоларын бэлиэтиир миэстэтэ (этэ) тардар. ☉ Предчувствовать дурное, плохое (букв. у меня дергается то место, которое предзнаменует дурное)
   Бэрт куһаҕан битим тардар. П. Ойуунускай
   Туох түбүлээри гыннаҕай, Аргыылап кэлин күннэргэ наар куһаҕан битэ тардан таҕыста. Софр. Данилов. Куһаҕан буолбут харыс т. — өлбүт диэн таайтаран этии. ☉ Он скончался (букв. он стал плохим)
   «Тыый, куһаҕан буолбут дуо?!» — дьиэлээх эмээхсин, тутан турар сыпсытын мүччү тутан кэбистэ. Болот Боотур
   Саҥа былаас туһа диэн охсуспут, кыргыспыт, сүүрбүт-көппүт биллэр-көстөр дьон эмиэ куһаҕан буолбут сурахтара сир-буор аннынан тарҕаналлара. В. Гольдеров. Куһаҕан эркиннээх — кими эмэ куһаҕаҥҥа тэбэр кыахтаах, сабыдыаллаах. ☉ Влияющий с плохой стороны, оказывающий дурное, плохое влияние
   Норуот мунньахтара эһиэхэ, тойотторго, кырдьык да, куһаҕан эркиннээх буолуохтара. Амма Аччыгыйа
   ◊ Куһаҕан тыын — абааһы аймаҕа. ☉ Злой дух
   [Дьарааһын:] Дьэ, буоллаҕа. Абааһы да ханна барыай. Куһаҕан тыын киһини булара бэрт дөбөҥ. Н. Неустроев
   Бу буоллаҕына (алта харах эбиэннээҕи ылар) абааһы өҥөйөн көрбүт эбит. Онон куһаҕан тыын түһэн баран, бу этэҥҥэ тахсан барда. Суорун Омоллоон. Куһаҕан ыарыы — венерическэй ыарыы (үксүгэр бөрөлөйү этэллэр). ☉ Сифилис (букв. дурная болезнь)
   Оннооҕор, бэл эн-мин дэспит, Уруккута, истиҥ дьоно, Сырҕан баастаах, ханнык эрэ, Сыстыганнаах куһаҕан Ыарыы буолбут киһитин, Ырааҕынан тумналлара. Күннүк Уурастыырап