двоюродные или троюродные братья или сестры.

I родственники по мужской линии через женитьбу детей, братьев или сестер: кырдьаҕас түҥүр дед мужа дочери или сестры; истиҥ түҥүр а) сват (отец жены сына); б) отец жены брата; тастыҥ түҥүр отец мужа племянницы или сестры; ту-ҥүр уол двоюродный племянник жены сына или мужа дочери.
II см. дүҥүр .

аат.
1. Бииргэ төрөөбүт эбэтэр чугас уруулуу эр дьонтон балыс саастаахтара. ☉ Младший брат (родной, двоюродный и т. д.)
Учукаас оҕонньор төрөппүт уола Хабырыыс, ону кытта быраатын уола Иисээн буоланнар, бэрт булчут дьон. А. Софронов
Бүгүн Ромаҥҥа улахан үөрүү: тастыҥ быраата Миимэй хоно кэллэ. Ф. Софронов
Быраатым хаалларбыт кэриэһэ Сүрэхпэр иҥмитэ, Быһылаан охсуһуу уотугар Күүрдэр күүс буолбута. А. Абаҕыыныскай. Тэҥн. ини
2. Бииргэ төрөөбүт убай уола. ☉ Племянник (сын старшего родного брата)
Былыр Доодороптор түөрт быраат кэм дьылынан арыттаан олбу-солбу кинээс, кулуба буолан испиттэрэ, эн бырааттарыҥ, убайыҥ Өргөстөй уолаттара, үһүөн биир кэмҥэ «систээтилэр». Эрилик Эристиин. Тэҥн. сиэн
3. Саҥарааччыны кытта биир уопсай өйдөөх-санаалаах, балаһыанньалаах, усулуобуйалаах киһи (дьон). ☉ Товарищ, единомышленник, собрат
Ленин тыыннаах, Бары дойдулардааҕы Баттаммыт бырааттары Кини ыҥырар баррикадаҕа. А. Абаҕыыныскай
Кыра дьадаҥы бырааттар, Кыттыһаахтаан тураммыт Кырааһынай былааска Күүстэ-көмөтө салҕыаҕыҥ! Саха фольк. Хандалы тимир бытарыйыа, Хараҥа хаайыы да сиҥниэ, Күн көҥүлэ илэ кэлиэ Бырааккыт батас туттарыа. А. Пушкин (тылб.)
4. эргэр., истор. Сэбиэскэй былаас бастакы сылларыгар Саха сиригэр өрөбөлүүссүйэни утары саалаах-сэптээх өрө тура сылдьыбыт дьон бэйэ-бэйэлэрин ааттаһар тыллара. ☉ Так называли друг друга белобандиты (белогвардейцы) в Якутии в первые годы советской власти
Бу Олоохоп быраат былаас илиититтэн мүччү туттаран сырдык тыынын тэскилэтэ сылдьар. Болот Боотур
[Спиридон:] Бу биһиги дойдуну ити бырааттарбыт диэн ааттанааччы бандьыыттар булбуттара ыраатта. С. Ефремов
Хайа, үчүгэйдик өйдөөн иһит: «Сарсын түүн бырааттар кэлэн көрүлээн тахсыаххыт үһү», — диэн этээр. Н. Якутскай. Тэҥн. бандьыыт
5. Кимиэхэ эмэ доҕордуу, чугастыы сыһыаны көрдөрөргө этиллэр тыл. ☉ Фамильярное или дружеское обращение к кому-л. [Кулуба:] Оо, Сэмэн Сэмэнэбис! Дорообо, быраат! Н
Неустроев. Биһиэхэ, революционердарга, дьахтар диэн, дьэ, быраат, чахчы норуот опиума буолар. М. Шолохов (тылб.)

аат.
1. Бииргэ төрөөбүт оҕолорго уонна биир эбэ-эһэ удьуордарын оҕолоругар аҕа саастаах уол. ☉ Старший родной и старший двоюродный (или троюродный) брат
Үс убайым биир күн аармыйаҕа барбыттара. Амма Аччыгыйа
Маны көрөн убайа балтыгар сүүрэн кэлэн: «Туох буоллуҥ?» — диир. Суорун Омоллоон
Ол иннигэр кинини убайа хас да хонук устата үөрэппитэ. Н. Якутскай
2. Чугас аймаххыттан (ийэ аймаҕыттан ураты) бэйэҕиттэн аҕа саастаах, аҕаҕыттан балыс эр киһи. ☉ Старший родственник по линии отца (моложе отца)
Убайа оҕонньор: «Хайа, доҕоор, тугу биллиҥ-көрдүҥ? Сэбиэккэ туох сонун баарый?» — диэтэ. П. Ойуунускай
Аҕыйах хонуктааҕыта бу улууска сэрииттэн кэлбит киһи — Кэнтэй диэн мин ырааҕынан убайым баар. Эрилик Эристиин
Аҕаларбыт, убайдарбыт ыраах фроҥҥа өстөөхтүүн кыргыһаллара. Ч. Айтматов (тылб.)
3. Дьоһун билиилээх, итэҕэллээх, дурда-хахха буолар киһини ытыгылаан ааттааһын. ☉ Почтенный, заслуживающий уважения человек, а также обращение к нему. Эн миигин сибилигин өлөрбүтүҥ, таһыйбытыҥ да иннигэр убайым Ньургун Боотур обургу — ир суолбун ирдиэҕэ, тор суолбун тордуоҕа, мин кэппин бэйэҕэр кэтэрдиэҕэ. Ньургун Боотур
Олох туһугар турунан Охсуһууга сылдьаҥҥын Охтубакка кэлбиккин Уруйунан көрсөбүт, Ойуунускай убайбыт... Амма Аччыгыйа
Тойон убайыам, Лампа бухатыыр! Мин, Маһарах кэлэн, өлөр тыын көмүскэлиттэн аккын илдьэ бардым. Эрилик Эристиин
4. кэпс. Сахалар бэйэлэрин икки ардыларыгар нууччаны ааттыыр тыллара (нууччаларга тэҥнээтэххэ, аҕыйах ахсааннаахтарын быһыытынан). ☉ Старший брат — так якуты между собой называют русских, выражая таким образом отношение малочисленного народа к более крупному по аналогии «младший к старшему»
Өлөртөн өрүһүйбүт Нуучча убайыгар Үйэлэртэн үйэлэргэ Саха махтаныаҕа! Эллэй
«Тыый, доҕор, оттон биһиги нууччалары убайдар диир буолбаппыт дуо?» — киһим мин диэкки бэркиһээбиттии көрдө. И. Данилов
Убайдар тугу сатаабатахтара, кыайбатахтара баарай! В. Яковлев
◊ Убайдаатар убайым үрд. — ураты күндү, чугастык саныыр, эрэнэр киһим диэн аҕа саастаах ытыгылыыр киһигэр туһаайан этии. ☉ Обращение к старшему по возрасту, выражающее особо почтительное отношение
Убайдаатар убайым, Уордайбыккын уҕарыт! Аҕалаатар аҕам, Абарбыккын аралдьыт! П. Ойуунускай
Ол да иһин бүгүн убайдаатар убайым, атастаатар атаһым, олоххо, үлэҕэ үөрэппит Василий Афанасьевич Даниловка барҕа махтал истиҥ тылларын этэр иэстээхпин. «Кыым»
ср. тур. аби, тат. абай ‘старший брат’, тюрк. абай ‘отец’, тув. увай ‘обращение к старшей сестре’

I
аат. Күтүөккэ кэргэнин төрөппүттэрэ, бииргэ төрөөбүттэриттэн, чугас урууларыттан уонна тастыҥ даҕаны аймахтарыттан биирдэстэрэ (э. ахс. кыҥаттар, тард. аат. кынна, кылына). ☉ Кто-л. из родственников, кровной родни жены по отношению к мужу
Эн кыҥаттаргар …… аанньа сылгы төрөөбүтүн өйдөөбөппүн. Амма Аччыгыйа
Едлин сотору кылын буолуохтаах аҕабыыкка өрө-сала көппүтэ. Эрилик Эристиин
Ханна да быкпакка, кимиэхэ да биллибэккэ, кыннын аахха саһан сыппыта үһү. А. Бэрияк
Костя кылына оҕонньор умайбыт дьиэтин өрөмүөннээн, истиэнэтин сорох мастарын …… уларыталаан, муостатын олорчу саҥардан, дьиэ дьиэнэн оҥордо. С. Никифоров
◊ Аҕа кылын — 1) күтүөккэ кэргэнин аҕата. ☉ Отец жены, тесть
Аҕыйах хонуктааҕыта аҕа кылыным Киил оҕонньор чаас кэриҥэ мөҕөн «лигийдэ». Н. Лугинов
[Суоппар Укулаанапка:] Эйигин [массыынаны] көрдөппүтэ дииллэр дии. Даача туттар үһүгүн дуу? Аҕа кылыныҥ Суордаайап массыналары ыларга кыһанан-мүһэнэн биэрдэ. В. Протодьяконов; 2) кийииккэ кэргэнин бииргэ төрөөбүт эбэтэр тастыҥ убайа, абаҕата. ☉ Родной или двоюродный старший брат или дядя мужа
[Дьэбдьиэ] сүөһүтүнаһын даҕаны кыайан ииттиэ суох. Хата, аҕа кылына аах икки сүөһүнү босхо иитэннэр, ааспыт кыһын ынахтарын барытын сыл таһаарбыта. Болот Боотур. Тойчи эргэ таҕыстаҕын утаа аҕа кылынын аахха атыыһыт кэлбитэ. Уот. ч. Аҕас кылын — 1) күтүөккэ кэргэнин бииргэ төрөөбүт эбэтэр тастыҥ аҕаһа (эдьиийэ). ☉ Родная или двоюродная старшая сестра жены. Аҕас кынным уолун батыһан, Москваҕа тиийэн олорор; 2) кийииккэ эрин аҕатын аҕа саастаах аймахтара: төрөөбүт уонна тастыҥ эдьиийэ, саҥаһа. ☉ Старшие родственницы мужа: тетка, родная или двоюродная сестра. Альбина аҕас кынныттан элбэх оҕо баар буолуохтааҕа да, оччо уруурҕаспат этилэр. Аччыгый (балыс) кылын — кийииккэ эрин балта. ☉ Младшая сестра мужа. Хара сиэбэккэ кураҥхадыйан олордоҕуна, аччыгый кынна Маайаҕа куул собону ыытан абыраабыта. Ийэ кылын — 1) күтүөккэ кэргэнин ийэтэ. ☉ Мать жены, теща
Эн үчүгэй кийииккэ тиийэн ийэ кылын буол. Оттон биһиги Василий Михайлович ийэтин ылыах. Далан
Ордук Сургууһут Соппуруон уонна урукку бирикээсчик Микиэйэп ийэ кынна Мааппа эмээхсин сөбүлээбэт этилэр. Д. Таас
Ийэ кынным күтүөтэ «уордаран ыалдьарыттан» туһунан суол санааҕа түстэ. С. Федотов; 2) кэпс. көннөрү кэпсэтиигэ күтүөккэ кэргэнин дьахтар өттүнэн аҕа саастаах аймахтарын: эбэтин, эдьиийин (көр аҕас кылын), аҕатын, ийэтин эдьиийдэрин, балтыларын; абаҕатын, убайын, таайын кэргэннэрин (көр тастыҥ ийэ кылын) — эмиэ ааттыыллар. ☉ В просторечии может обозначать: бабушку жены, старшую сестру жены, тетку жены, жену родного или двоюродного брата жены, жену родного дяди жены
Ханныгын да иһин тастыҥ ийэ кылыным буоллаҕыҥ гынан баран, бүгүн куһаҕан тыллаах-өстөөх кэлбиккин. С. Курилов (тылб.). Кырдьаҕас аҕа кылын — кийииккэ эрин абаҕата эбэтэр бииргэ төрөөбүт убайдарыттан саамай аҕа саастаахтара. ☉ Дядя или самый старший из родных братьев мужа
Манчаары ийэтэ «Ол эрээри, дьиҥ-чахчы быстаран, өлөрхаалар күммэр, кырдьаҕас аҕа кынным Баһылай Слободчиков оҕонньор көрөн олорон, ама өлөрөр үһүө, баран тылланнахпына, көмөлөһөө ини», — диирэ, ол курдук эрэнэрэ. МНН. Сиэн кылын — күтүөккэ кэргэнин убайын эбэтэр сурдьун оҕото (үксүн уол оҕо туһунан). ☉ Сын старшего или младшего брата жены
[Дарыбыан Ганяҕа (кэргэнин тастыҥ сиэнигэр):] Сиэн кылын да буолларгын, эдэриҥ быһыытынан, сатаатар, бэлэм маһы уокка быраҕыа эбиккин. Н. Туобулаахап. Тастыҥ ийэ кылын — күтүөккэ кэргэнин абаҕатын, таайын ойоҕо. ☉ Жена родного дяди супруги. Тастыҥ ийэ кылыным сэттэ оҕолоох тулаайах хаалбыта. Тастыҥ кылын — күтүөккэ кэргэнин аҕатын, эһэтин бииргэ төрөө-бүт, тастыҥ даҕаны убайдара, бырааттара. ☉ Родные, двоюродные братья отца и дедушки жены. Тастыҥ кылыным оҕолоро хоно кэлбиттэрин билбэккэ гына сыстым. Уол (оҕо) кылын — күтүөккэ кэргэнин сурдьа. ☉ Младший родной брат жены
Мин уол кылыным бэрт тэтиэнэх киһи эбит.  [Марья Дмитриевна:] Эн [Пьер] ол уол кылыҥҥын мин ааппыттан Москваттан барарыгар, мин икки харахпар көстүбэтигэр бирикээстээ диэн көрдөстө. Л. Толстой (тылб.). Эбэ кылын — эр киһиэхэ кэргэнин эбэтэ, хос эбэтэ. ☉ Бабушка, прабабушка жены. Эбэ кылыммыт сиэннэрин көрөөрү, сотору-сотору кэлэр. Эһэ кылын — эр киһиэхэ кэргэнин эһэтэ, хос эһэтэ. ☉ Дед, прадед жены. Эһэ кылына былыргыга улахан баай киһи эбитэ үһү
ср. тюрк. кадын, каҕын, кайин ‘тесть’
II
аат. Дохсун майгы, быһыы. ☉ Суровость, строгость
Кылына бэрт. ПЭК СЯЯ
Ат таныытыттан сииктээх күдэн бурҕачыйан, тымныы кылынын кытта хатыһан, сыр-сыр гынар. Л. Габышев
ср. др.-тюрк. хылыҕ ‘поведение, характер, нрав; основные свойства, сущность, природа’, тув. хылых ‘вспылчивость, запальчивость, раздражительность’