дёготь; дьүөкэт хара чёрный как дёготь.

ж. сүүрдүү; выгонка дёгтя дьүөкэт сүүрдүүтэ.

несов. 1. кого-что үүр; гнать коров на пастбище ынахтары мэччирэҥҥэ үүр; 2. кого (погонять) айаннат, сүүрт; гнать лошадей во весь опор аттаргын туох баалларынан сүүрт; 3. кого-что (быстро ехать) сүүрт; гнать машину массыынаны сүүрт; 4. кого (выгонять) үүрэн ыыт, үүрэн таһаар; 5. кого (преследовать) туруор, эккирэт; гнать зверя кыылы туруор; 6. что (добывать перегонкой) сүүрт; гнать дёготь дьуекэттэ сүүрт.

аат. Мас сымалата, дьүөкэт. ☉ Смола, дёготь
Туох эрэ чөчүө курдук хара, куһаҕан баҕайы сыттаах эми, суунар мыыланы хаалларбыт. Болот Боотур
Хатыҥ уутун чөчүөтэ Харах уутун санаппыта. Р. Баҕатаайыскай
Чуучалаҕа анаан уон түөрт көтөр арааһын, түөрт тыыннаах харамайы, …… хас даҕаны удьурҕайы, икки хатыҥ чөчүөтүн мусуойбутугар аҕаламмыт үлэ-хамнас элбии түстэ. ҮөАЧҮ

древесная смола; дабархай сыта запах смолы; киниттэн дьүлэй дабархай сүүрдүөҥ суоҕа из него не выгонишь ни смолы, ни дёгтя (соотв. от него, как от козла молока).

ж. ньуоска, хамыйах; # ложка дёгтя в бочке мёда погов. ньуоска дьүөкэт буочука мүөтү сутуйар; через час по чайной ложке погов. хоно-хоно холоон (кэмчитик, наһаа бытааннык).

сов. что 1. оҕунуохтаа, сот, сыбаа; смазать колёса дёгтем көлөһелөрү дьүөкэтинэн оҕунуохтаа; 2. (стереть, размазать) ньаҕайдаа, сот; 3. перен. разг. (лишить чёткости) ньылҕарытан кэбис, муннар, сымнат; смазать вопрос боппуруоһу ньылҕарытан кэбис.

прил. 1. хара; чёрная краска хара кырааска; 2. (тёмный) хап-хара, хараҥа; наливали чай, чёрный как дёготь дьүөкэт курдук хап-хара чэйи куталлара; 3. (не главный) хара, кэтэх; чёрный ход хара аан; 4. (о труде и т. п.) хара, мара; чёрная работа хара үлэ, мара үлэ; 5. перен. (отрицательный, плохой) хараҥа, куһаҕан; 6. перен. (мрачный) хараҥа, ыар; чёрные мысли хараҥа санаалар; чёрные дни ыар күннэр; 7. перен. (преступный, злой) хараҥа, хара дьайдаах; чёрные силы реакции реакция хараҥа күүстэрэ; чёрное дело поджигателей войны сэриини күө-дьүтээччилэр хара дьайдаах дьыалалара; # чёрные металлы хара металлар; чёрная металлургия хара металлургия; чёрный пар с. х. хара паар; чёрный лес сэбирдэхтээх тыа; чёрная биржа хара биржа; на чёрный день быстарар күҥҥэр; чёрным по белому маҥаҥҥа харанан, сыалаах үтэһэнэн суруйбут курдук.

I
аат. Маһы, торфаны, таас чоҕу бүтэйдии күҥкүтэн ылыллар харатыҥы дьүһүннээх, сыттаах сымала курдук убаҕас (үксүн тэлиэгэ көлүөһэтин аалсар сирин оҕунуохтуурга туттуллар). ☉ Деготь
Кини [хатыҥ] силиһин, мутугун уонна туоһун бүтэйдии күҥкүтэн буһаран, уксуснай кислотаны итиэннэ дьүөкэти эмиэ ылаллар. Суорун Омоллоон
Куһаҕан син биир дьүөкэт кэриэтэ. Дьүөкэт сыстыбыт сиригэр, төһө да сууйбутуҥ иһин, бээтинэ хайаан да хаалааччы. Софр. Данилов
Бэс дьүөкэтин быттыйыыны, кыһыылаах ымынаҕы, тирии араас ыарыыларын эмтииргэ олус биһирээн тутталлар. МАА ССКОЭҮү
II
аат., эргэр. Суол ханан барарын көрдөрөр бэлиэ, эркээйи. ☉ Дорожный знак (палка), указывающий направление пути
Үөһээттэн-алларааттан Үс дьүөкэттээх Сүҥкэн айан суола Түмүллэн түһэн барар Үрэҕэ буолан биэрдэ. Күннүк Уурастыырап. [Оҕо:] «Ийээ, аҕабыт баһа манна дьүөкэт буолан турдун, сөп дуо?» - диир да биир титириги хастаан баран, аҕатын баһын ыйаан кэбиһэр. Саха ост I. Тэҥн. дьуолка I
III
аат., фольк. Куһаҕан тыын, абааһы. ☉ Злой дух, черт
«Соҕуруу халлаан илэ илиэһэйэ, көстүбэт дьүөкэтэ уот холорук олбохтонон түһэн, үгэххитигэр сөрүөстэн, икки имэҥнээх хараҕын уоттара - оҕоҕут нохтолоох тойон болуо сүрэҕин быатыттан харбаабыттар», - диэн [ойуун] көрүү көрүүлэннэ. П. Ойуунускай
[Кырасыабай кыыһы] Ыксаласпыт эрэ киһи Быттах санааттан быралыйан Ыраас санааны ылынар, Дьүһүнүн эрэ көрбүт киһи Дьүөкэт үөрэҕиттэн төлөрүйэн Дьүүллээх өйүн түмүнэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
«Сүр кутун сүүдүтэн, Ийэ кутун эрчитэн туран, Сараһыҥҥа киллэриҥ, Дьүөкэккэ холбооҥ, Абааһыга уһуйа охсуҥ эрэ Бэрт түргэнник …… Уруу-тарыы хойутаата!» - диэтэ [абааһы уола]. Ньургун Боотур