м. 1. см. дед 1; 2. (обращение) эһээ, оҕонньоор, кырдаҕаас.

1) дед, дедушка; эһэм мой дед; хос эһэтэ его прадед; 2) медведь || медвежий; үрүҥ эһэ белый медведь; эһэ уордаах да арҕахха сытар погов. грозен медведь, да в берлоге лежит; эһэ баһа буолан олорор погов. он как медвежья голова (т. е. грозен, внушителен); 3) уст. почтительное обращение к духу огня: уот эһэм! господин мой огонь! # эһэ бараах турухтан (род кулика ).

наследовать, унаследовать; эһэтин майгытын удьуордаабыт он унаследовал характер деда.

I родственники по мужской линии через женитьбу детей, братьев или сестер: кырдьаҕас түҥүр дед мужа дочери или сестры; истиҥ түҥүр а) сват (отец жены сына); б) отец жены брата; тастыҥ түҥүр отец мужа племянницы или сестры; ту-ҥүр уол двоюродный племянник жены сына или мужа дочери.
II см. дүҥүр .

даҕ. Күүтүүлээх; күүттэриилээх, баҕарыылаах, күндү. ☉ Ожидаемый, долгожданный; желанный, дорогой
Кэтэһиилээх Дед Мороз бытыга туртайан киирэр. Суорун Омоллоон
Өр күүттэрбэккэ, кэтэһиилээх уолчаан Толя Токосов эмиэ көтөн түстэ. И. Данилов
Саха сирин кииниттэн кэлэр почта туохтан да күндү, кэтэһиилээх буолара. А. Сыромятникова
Сарсыарда долгуйуулаах, кэтэһиилээх кэмнэрэ дьэ кэллэ. В. Яковлев

побуд. от тойонноо = 1; түүл-гүн эһэҕэр тойоннот попроси своего деда растолковать твой сон.

1. даҕ., кэпс. Модьу-таҕа көрүҥнээх, илиитигэр күүстээх; кыайыгас, үлэни кыайар. ☉ Физически крепкий, здоровый; работящий
   Эһэм түөрт кырыылаах модьу харытын, баабый баппаҕайын имэрийэн көрөрүм, кини курдук күүстээх-күдэхтээх буолуохпун баҕарарым. В. Протодьяконов
   Көр эрэ, кыргыттаар, мин ийэм сүрдээх баабый дьахтар эбитэ үһү, кыыһырдаҕына, аҕабын орон анныгар симэн кэбиһэрэ үһү. А. Федоров. Глеб Васильевич бэйэтэ эмчит киһиэхэ букатын маарыннаабат, эсэһит, булчут курдук баабый, төрөл уолан этэ. Н. Габышев
2. аат суолт., көсп., поэт. Кыайыгас үлэһит, бухатыыр. ☉ Всемогущий, силач
   Бухатыыр тыраахтар, эн • үйэ баабыйа, Холкуоһуҥ олоҕун тутаҕын. Күннүк Уурастыырап
   ср. тюрк. баабай, бабай (звательная форма от общетюркского бааба, баба ‘отец, дед, старик’)

аат.
1. Таҥара дьиэтин үрдүк муосталаах улаҕа хоһо (ханастааһынан, таҥара мөссүөннэринэн саба ыйаммыт эркининэн) быыһаммыт улаҕа киэҥ хоһо. ☉ Алтарь
Евлампий Ананьевиһы таҥара дьиэтин аалтаарын анныгар хара сабыылаах остуолга сытыарбыттара. Л. Попов
Утары аалтаар курдук үрдэтии оҥоһуллубут этэ. Н. Якутскай
Кыһыл көмүс эрэдэһиннээх суон чүмэчилэри тула умайар чүмэчилэр уоттарынан аалтаар кыһыл көмүс эркинэ күлүмүрдүү турар. Л. Толстой (тылб.)
2. үрд., кин. Үрдүк идеал, сыал иһин бэйэни харыстаммат буолуу, бэйэни сиэртибэлэнии (хол., төрөөбүт дойду иһин; аалтаарыгар ф-ҕа тут-лар). ☉ Жертвенность (во имя высокой цели)
Кини [дед Артем] бэйэтин тыынын Аҕа дойду аалтаарыгар уурда. В. Протодьяконов
История бэйэтин ытык аалтаарыгар ити унньулҕаннаах улуу түөрт сыл [Аҕа дойду сэриитин] туһунан араас докумуоннары сурунна. С. Тарасов
Кини эмиэ революционнай охсуһуу үрдүк аалтаарыгар бэйэтин сырдык олоҕун сиэртибэлээбитэ. П. Филиппов
Бу уордьан [Норуоттар доҕордоһууларын уордьана] — Саха сирэ Сэбиэскэй Ийэ дойду аалтаарыгар киллэрбит баараҕай кылаатын бэлиэтэ. С. Данилов

I 1) приставать, причаливать; прибиваться; борокуот бириистэҥҥэ тигистэ пароход причалил к пристани; аал биэрэккэ тигистэ плот прибился к берегу; 2) доставаться, приходиться (на долю); биирдии булчукка уоннуу куобах тигистэ каждому охотнику досталось по десять зайцев; туохха эмэ тигистигит дуо ? что-нибудь вам досталось?; что-нибудь вы сумели добыть?; бу эпэбиттэн тиксибит саа это ружьё мне досталось от деда; наҕараадаҕа тигис= быть награждённым; 3) уст. причащаться; таҥараҕа тигис= причаститься; 4) перен. попадаться на чём-л., быть причастным к чему-л.; дьыалаҕа тигис= быть причастным к какому-л. делу; 5) перен. разг. собираться, сходиться (с разных сторон); дьон бөҕө тиксибит собралось очень много людей.
II совм. от тик = I; дьүөгэбэр сыбаайба таҥаһын тигистим я помогала подруге шить свадебный наряд.

I
аат. Күтүөккэ кэргэнин төрөппүттэрэ, бииргэ төрөөбүттэриттэн, чугас урууларыттан уонна тастыҥ даҕаны аймахтарыттан биирдэстэрэ (э. ахс. кыҥаттар, тард. аат. кынна, кылына). ☉ Кто-л. из родственников, кровной родни жены по отношению к мужу
Эн кыҥаттаргар …… аанньа сылгы төрөөбүтүн өйдөөбөппүн. Амма Аччыгыйа
Едлин сотору кылын буолуохтаах аҕабыыкка өрө-сала көппүтэ. Эрилик Эристиин
Ханна да быкпакка, кимиэхэ да биллибэккэ, кыннын аахха саһан сыппыта үһү. А. Бэрияк
Костя кылына оҕонньор умайбыт дьиэтин өрөмүөннээн, истиэнэтин сорох мастарын …… уларыталаан, муостатын олорчу саҥардан, дьиэ дьиэнэн оҥордо. С. Никифоров
◊ Аҕа кылын — 1) күтүөккэ кэргэнин аҕата. ☉ Отец жены, тесть
Аҕыйах хонуктааҕыта аҕа кылыным Киил оҕонньор чаас кэриҥэ мөҕөн «лигийдэ». Н. Лугинов
[Суоппар Укулаанапка:] Эйигин [массыынаны] көрдөппүтэ дииллэр дии. Даача туттар үһүгүн дуу? Аҕа кылыныҥ Суордаайап массыналары ыларга кыһанан-мүһэнэн биэрдэ. В. Протодьяконов; 2) кийииккэ кэргэнин бииргэ төрөөбүт эбэтэр тастыҥ убайа, абаҕата. ☉ Родной или двоюродный старший брат или дядя мужа
[Дьэбдьиэ] сүөһүтүнаһын даҕаны кыайан ииттиэ суох. Хата, аҕа кылына аах икки сүөһүнү босхо иитэннэр, ааспыт кыһын ынахтарын барытын сыл таһаарбыта. Болот Боотур. Тойчи эргэ таҕыстаҕын утаа аҕа кылынын аахха атыыһыт кэлбитэ. Уот. ч. Аҕас кылын — 1) күтүөккэ кэргэнин бииргэ төрөөбүт эбэтэр тастыҥ аҕаһа (эдьиийэ). ☉ Родная или двоюродная старшая сестра жены. Аҕас кынным уолун батыһан, Москваҕа тиийэн олорор; 2) кийииккэ эрин аҕатын аҕа саастаах аймахтара: төрөөбүт уонна тастыҥ эдьиийэ, саҥаһа. ☉ Старшие родственницы мужа: тетка, родная или двоюродная сестра. Альбина аҕас кынныттан элбэх оҕо баар буолуохтааҕа да, оччо уруурҕаспат этилэр. Аччыгый (балыс) кылын — кийииккэ эрин балта. ☉ Младшая сестра мужа. Хара сиэбэккэ кураҥхадыйан олордоҕуна, аччыгый кынна Маайаҕа куул собону ыытан абыраабыта. Ийэ кылын — 1) күтүөккэ кэргэнин ийэтэ. ☉ Мать жены, теща
Эн үчүгэй кийииккэ тиийэн ийэ кылын буол. Оттон биһиги Василий Михайлович ийэтин ылыах. Далан
Ордук Сургууһут Соппуруон уонна урукку бирикээсчик Микиэйэп ийэ кынна Мааппа эмээхсин сөбүлээбэт этилэр. Д. Таас
Ийэ кынным күтүөтэ «уордаран ыалдьарыттан» туһунан суол санааҕа түстэ. С. Федотов; 2) кэпс. көннөрү кэпсэтиигэ күтүөккэ кэргэнин дьахтар өттүнэн аҕа саастаах аймахтарын: эбэтин, эдьиийин (көр аҕас кылын), аҕатын, ийэтин эдьиийдэрин, балтыларын; абаҕатын, убайын, таайын кэргэннэрин (көр тастыҥ ийэ кылын) — эмиэ ааттыыллар. ☉ В просторечии может обозначать: бабушку жены, старшую сестру жены, тетку жены, жену родного или двоюродного брата жены, жену родного дяди жены
Ханныгын да иһин тастыҥ ийэ кылыным буоллаҕыҥ гынан баран, бүгүн куһаҕан тыллаах-өстөөх кэлбиккин. С. Курилов (тылб.). Кырдьаҕас аҕа кылын — кийииккэ эрин абаҕата эбэтэр бииргэ төрөөбүт убайдарыттан саамай аҕа саастаахтара. ☉ Дядя или самый старший из родных братьев мужа
Манчаары ийэтэ «Ол эрээри, дьиҥ-чахчы быстаран, өлөрхаалар күммэр, кырдьаҕас аҕа кынным Баһылай Слободчиков оҕонньор көрөн олорон, ама өлөрөр үһүө, баран тылланнахпына, көмөлөһөө ини», — диирэ, ол курдук эрэнэрэ. МНН. Сиэн кылын — күтүөккэ кэргэнин убайын эбэтэр сурдьун оҕото (үксүн уол оҕо туһунан). ☉ Сын старшего или младшего брата жены
[Дарыбыан Ганяҕа (кэргэнин тастыҥ сиэнигэр):] Сиэн кылын да буолларгын, эдэриҥ быһыытынан, сатаатар, бэлэм маһы уокка быраҕыа эбиккин. Н. Туобулаахап. Тастыҥ ийэ кылын — күтүөккэ кэргэнин абаҕатын, таайын ойоҕо. ☉ Жена родного дяди супруги. Тастыҥ ийэ кылыным сэттэ оҕолоох тулаайах хаалбыта. Тастыҥ кылын — күтүөккэ кэргэнин аҕатын, эһэтин бииргэ төрөө-бүт, тастыҥ даҕаны убайдара, бырааттара. ☉ Родные, двоюродные братья отца и дедушки жены. Тастыҥ кылыным оҕолоро хоно кэлбиттэрин билбэккэ гына сыстым. Уол (оҕо) кылын — күтүөккэ кэргэнин сурдьа. ☉ Младший родной брат жены
Мин уол кылыным бэрт тэтиэнэх киһи эбит.  [Марья Дмитриевна:] Эн [Пьер] ол уол кылыҥҥын мин ааппыттан Москваттан барарыгар, мин икки харахпар көстүбэтигэр бирикээстээ диэн көрдөстө. Л. Толстой (тылб.). Эбэ кылын — эр киһиэхэ кэргэнин эбэтэ, хос эбэтэ. ☉ Бабушка, прабабушка жены. Эбэ кылыммыт сиэннэрин көрөөрү, сотору-сотору кэлэр. Эһэ кылын — эр киһиэхэ кэргэнин эһэтэ, хос эһэтэ. ☉ Дед, прадед жены. Эһэ кылына былыргыга улахан баай киһи эбитэ үһү
ср. тюрк. кадын, каҕын, кайин ‘тесть’
II
аат. Дохсун майгы, быһыы. ☉ Суровость, строгость
Кылына бэрт. ПЭК СЯЯ
Ат таныытыттан сииктээх күдэн бурҕачыйан, тымныы кылынын кытта хатыһан, сыр-сыр гынар. Л. Габышев
ср. др.-тюрк. хылыҕ ‘поведение, характер, нрав; основные свойства, сущность, природа’, тув. хылых ‘вспылчивость, запальчивость, раздражительность’