I
аат. Күөлгэ үүнэр, оруосабай сибэккилээх, биэс-алта күөрчэх ытыгыныы олорбут сэбирдэхтээх уон-отут см уһуннаах элбэх сыллаах от. ☉ Водяное многолетнее растение, достигающее длины до десяти – тридцати сантиметров, с листьями по пять-шесть в мутовке, с розовыми цветками, уруть мутовчатая
Сайынын төрдүнэн уолар буолан, үрэхпит сүүрүгэ суох эбит. Харба от хото соҕус үүммүт. Н. Габышев
Тээллэрик харба отунан саба үүммүт ууга курданарыгар диэри кэһэн киирдэ. «ХС»
Былыык уонна харба от бааһынаҕа бэртээхэй уоҕурдуу буолаллар. А. Чехов (тылб.)
ср. алт. карма ‘зацелять, захватывать, ловить’
II
аат. Харамайдар ис уорганнарын холбуу аата (ис, куртах). ☉ Внутренности, желудок человека и животных.
ср. п.-монг. харбиҥ ‘отвислое брюхо’
III
аат. Ол-бу кыра, малсал, бөх-сах. ☉ Имущество, скарб, барахло. Оҕонньор утуйар таҥаһын, харбатын барытын хомуйан көһөн күккүрээн дьиэҕэ киирдэ
♦ Харбатын (харбатыгар) тэбинэр эргэр., түөлбэ. — көмүскэтэрдээҕэр эбэтэр туох эмэ тирэхтээҕэр эрэнэн, наһаа харса суохтук туттар. ☉ Проявлять большую смелость или дерзость, имея за спиной сильного защитника.

1. даҕ.
2. сөбүлээб. Кэрээнэ суох, сиэргэ баппат, толоос. ☉ Наглый, выходящий за рамки приличия
   [Наара Суох:] Мин ити бастаах ааттаахтар [баайдар] баламат майгыларын, ньүдьү-балай быһыыларын көрөкөрө испэр хачыгыраччы хабырынабын. И. Гоголев
   Ол кэм баламат балыырдара, Ол кэм хатааһыннаах хааччахтара – Ол күн уустуга суох ырыалара Тугунан эрэ эйигин умсугутан Өрүү ыҥыраллар. Ол өрдөөҕү хонуктарга. С. Данилов
   [Империализм] үлэһит дьон өйүөлэрин мэлиттэ, Аһаҕас сытар астары да илтэ. Маннык баламат барбыт ыттары Хантан булабыт сууттуур суттары. Л. Попов
3. көсп. Киһи сөҕөр, сөҕүмэр. ☉ Необычный, исключительный
   Аргыстайдар баламат барыыһы киллэрэллэрин, киэҥ сирдэринэн эргийэн-урбайан сылдьалларын истэр буолан испитим. И. Никифоров
   Сахалар бу улуу сирдэрэ Бу маннык баламат баайдааҕын, Бу маннык ураты таастааҕын Билбэтэх эбиттэр дииллэрэ – Дуол сыыһа. С. Данилов
4. Дохсун, хорсун, харса суох. ☉ Смелый, отважный, дерзкий
   Кини [өстөөххө] баламат артиллерийскай уоту аспыта. И. Федосеев
   Гавриил иһигэр олус кыһыйда, баламат санаата тиирэ киэптээтэ. А. Данилов
   Маннык үлэҕэ [«Евгений Онегины» тылбаастыырга] сорунар Баламат быһыы да буоллар, Сахаларга бааллар аан аспыт Өксөкүлээх, Соппуруонап Угуйар уоттаах тыллара. Дьуон Дьаҥылы
5. аат суолт. Сиэри таһынан хорсуна, харса суоҕа. ☉ Дерзость, наглость
   Оҕолор Юра баламатыттан саллан, бэркиһээн, учуутал уордайан, мөҥүөэтиэ диэн ах бара түстүлэр. Софр. Данилов
   Айдаар түргэн, күүстээх санаалаах, уопсайынан туохха барытыгар баламатынан, харса суоҕунан аатырар. Н. Лугинов
   Кыыс баламатыттан улаханнык саллаллар. Н. Габышев
   монг. балмад, п.-монг. баламут

1. даҕ. Харса-хабыра суох, толоос, дохсун (хол., майгы). ☉ Нахальный, наглый, дерзкий (напр., нрав)
   Баай бардам, тот дохсун (өс хоһ.). Бу бардам уол кэккэттэн урутаан бараары муҥнуур буоллаҕа. Кинини хайдах эмэ гынан ахсымнаабат гына иитиэххэ наада. Эрилик Эристиин
   Даарыйа да эмээхсин намылхай саҥатынан уолун бардам быһыытын намырата соруммата. Амма Аччыгыйа
   Тусахов уруккуттан даҕаны бардам майгытынан, хабыр быһыытынан сураҕырара. Софр. Данилов
2. аат суолт. Харса-хабыра суох буолуу, толоос быһыы. ☉ Наглость, дерзость, спесь
   Мин аҕам бардамын билбэккэ дылы Сырдык тыын көмүскэлигэр эргэ барбыт буруйдаах буоллаҕым. Эрилик Эристиин
   Норуот Тыгын бардамын, ордуоһун, баттыгаһын, аҥаардас сэриинэн, өлөрүүнэн-сүтэриинэн дьарыктаммытын сэмэлиир. Саха сэһ. I
   Бардамы бахтат, Дохсуну тохтот, Көлдьүнү күөй! Өксөкүлээх Өлөксөй
   Хара санаа Хаҥыл бардама, Харса суоҕа Хампарыйбыта. Күннүк Уурастыырап. Тэҥн. дохсун
   ср. монг. бардам ‘гордый, чванливый’
   ◊ Бардам баай – баай киһи тостутуора, толоостук быһыыланарын ойуулуур халбаҥнаабат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет, отражающий крутой, деспотичный нрав богатого человека (богача)
   Ол гынан баран Күр үп Күнүскү үлэттэн көстүбэт, Бардам баай Балыыра суох барҕарбат. А. Софронов
   Ол сирбит быйаҥын киниэхэ орооммут Күннэтэ оҕустуу көлүллэр этибит. Бардам баай ап-чарай илимэр иҥнэммит Бакаайы кэтэрбит, бакыйан иһэрбит. С. Васильев. Бардам тутуу Барылы кэскил Баай <байанай> барыылаах фольк. – булчуттары араҥаччылыыр Баай хара тыа иччитин хоһуйар эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет, используемый при описании лесного духа – щедрого покровителя охотников
   Бардам тутуу Барылы кэскил, Баай барыылаах Тойон эһэм, Истэ сэргэҕэлээ, Көрө бүдүлээ! Өксөкүлээх Өлөксөй
   Баай хара тыам иччитэ, Бардам тутуу, Барылы кэскил, Баай байанай тойон эһэм! Барар күнүм баһыйда Бастаах бэйэбин бакытан тураммын Эҕэрдэлээн эрэбин. А. Софронов
   Бардам тутуу, барылы кэскил Баай Барыылаах эһэҕит кэлэн турабын! Амма Аччыгыйа

туохт.
1. Булдунан дьарыктан, этин эбэтэр тириитин туһанаары кыылы, көтөрү эбэтэр балыгы айылҕаттан булан өлөр, туттар. ☉ Добывать диких зверей, птиц или рыбу с целью использования их мяса в пищу или ради меха, заниматься охотой, охотиться, ловить, промышлять
Икки күн сылдьан кыралаах улахан тайаҕы бултаатыбыт. Т. Сметанин
Община чилиэннэрэ бары бэйэлэрин сүөһүлэрин уопсай сиргэ мэччитэллэрэ, уопсай ойуурга бултууллара. КФП БАаДИ
Үгүс тайҕаны мин тыыран, Күннээх саһылы бултаатым. С. Данилов
Иэхэйбитиин, аҕабыт элбэх да балыгы бултаабыт. Н. Тарабукин (тылб.)
△ Тыыннааҕы тут, тыыннааҕы тутан аһылыктан (кыылы, көтөрү этэргэ). ☉ Добывать живность и питаться ею (о звере, птице)
Һуу-һаа бөҕөнү түһэрэн, Кулгаахтаах куобаҕы бултуур. Баал Хабырыыс
2. көсп., кэпс. Дьону (киһини) сонордоон туран булан дьакый, өлөр. ☉ Убивать, карать людей (человека), преследуя, выслеживая
Өйдүөххэ наада, кинилэр [бандьыыттар] биһигини кус оҕотун курдук бултууллар. Н. Заболоцкай
Бөрө куобахтары тутарыныы, баай уола Семен Илларионов дьадаҥылары бултуур диэн эйигин үөҕэр. М. Доҕордуурап
Окуопаттан быган сытан, биһиги кимэн киирэн иһэр чаастарбытын ытыалыыр ньиэмэстэри бултуубут. Т. Сметанин
◊ Мантан бултаан сэнээн. — бачча кыра (мөлтөх, куһаҕан) эрээри. ☉ Ироническое выражение досады на неподатливость или дерзость кого-чего-л. маленького, ничтожного: и этакий (и этакий злится). Мантан бултаан кыайтарымаары гынна