Якутские буквы:

Якутский → Русский

харба

бот. калужница болотная.

Якутский → Якутский

харба

I
аат. Күөлгэ үүнэр, оруосабай сибэккилээх, биэс-алта күөрчэх ытыгыныы олорбут сэбирдэхтээх уон-отут см уһуннаах элбэх сыллаах от. Водяное многолетнее растение, достигающее длины до десяти – тридцати сантиметров, с листьями по пять-шесть в мутовке, с розовыми цветками, уруть мутовчатая
Сайынын төрдүнэн уолар буолан, үрэхпит сүүрүгэ суох эбит. Харба от хото соҕус үүммүт. Н. Габышев
Тээллэрик харба отунан саба үүммүт ууга курданарыгар диэри кэһэн киирдэ. «ХС»
Былыык уонна харба от бааһынаҕа бэртээхэй уоҕурдуу буолаллар. А. Чехов (тылб.)
ср. алт. карма ‘зацелять, захватывать, ловить’
II
аат. Харамайдар ис уорганнарын холбуу аата (ис, куртах). Внутренности, желудок человека и животных.
ср. п.-монг. харбиҥ ‘отвислое брюхо’
III
аат. Ол-бу кыра, малсал, бөх-сах. Имущество, скарб, барахло. Оҕонньор утуйар таҥаһын, харбатын барытын хомуйан көһөн күккүрээн дьиэҕэ киирдэ
Харбатын (харбатыгар) тэбинэр эргэр., түөлбэ. — көмүскэтэрдээҕэр эбэтэр туох эмэ тирэхтээҕэр эрэнэн, наһаа харса суохтук туттар. Проявлять большую смелость или дерзость, имея за спиной сильного защитника.


Еще переводы:

иилиһин=

иилиһин= (Якутский → Русский)

1) спутываться, запутываться; илимҥэ харба иилистибит в сеть запутались водоросли; 2) вешаться, виснуть; моонньугар иилиһин= вешаться кому-л. на шею; оҕо ийэтигэр иилистэ түстэ ребёнок повис на матери.

буоссаа

буоссаа (Якутский → Якутский)

көр буорсаа
Тайаҕы сонно тута буоссаары, сототун харбанан көрбүтэ — быһаҕа суох буолан биэрбит. Күннүк Уурастыырап
Булчуттар [эһэни] өлөрдүбүт диир оннугар «буоссаатыбыт» дииллэр. Багдарыын Сүлбэ
Үөҕэрэ үгүс эбит. Быһатытын ыыттахпына: «Бу курдук муҥҥа булкуйуоҥ кэриэтэ, Бу түүн буоссаан хон». Өксөкүлээх Өлөксөй

ньукуччу

ньукуччу (Якутский → Якутский)

сыһ. Кумуччу (тутун). Съёжившись, съёживаясь
Чыычаах [оҕо аата] иһин түгэҕин харбанан, сибилигин аҕай муустаах ууга сыгынньахтыы сөтүөлээн тахсыбыт киһилии, ньукуччу туттан, сирэйэ көҕөрө өлөн, бабыгырыы-бабыгырыы олорбохтоото. И. Гоголев

харбан

харбан (Якутский → Якутский)

харбаа I диэнтэн бэй., атын
туһ. Киһи өйдөөн көөртө, дьиэтэ-уота харбаммыт, барыта ыраастанан, өтөххө соччо маарыннаабат буолбут. Н. Заболоцкай
Дьиэлэрэ кыараҕаһа, хараҥата, сыта-сымара ыарахана бэрт, харбамматаҕа өр буолбут. Күндэ
Курун харбанан көрбүтэ — өттүгэр бэстилиэтэ да, саабылата да мэлигир. С. Никифоров

харбат

харбат (Якутский → Якутский)

I
харбаа I диэнтэн дьаһ. туһ. Аҕата кыра Сэмэнчиги бугул түгэҕин харбата илдьэ барда. Волонтёр-оҕолорго сиппиир туттардылар уонна уулусса харбата ыыттылар
Сири-буору харбат көр сир-буор
Өй-санаа өттүнэн кими баҕарар эргитиэн, сири-буору харбатыан сөп. Оннук оҕуруктаах өйдөөх. Н. Лугинов
[Чоочо:] Тустар киһи көрдөөн бараннар, «Солобочукуоп кинээс, биир бэйэтин уйуттар оҕону булбат эрээригин, аар-саарга аатырбытыҥ дуо?» — диэн хомуруйан сири-буору харбаттылар. В. Протодьяконов
Хаары харбат көр хаар. Кусчуттар тиийиэхтээх сирдэригэр тиийэ охсубаккалар хойутаан хаары харбаттылар. Халты харбат көр халты. Эр тойоно көрбөтүгэр халты харбатан, Ылдьаана эдьиийигэр тугу эмэни биэрэн ыытаары дьулуста. Амма Аччыгыйа
Кини тиһэх күүһүн муҥунан халты харбатан тураат, быраатыгароҕотугар сүүрбүтэ. А. Сыромятникова
Сорох тутуллубута, сорох халты харбаппыта. И. Федосеев
II
харбаа II диэнтэн дьаһ
туһ. Бэйи, бүтүн ыалы, бачча сүөһүнү көһөрөр, сүүрүктээх үрэҕи харбатан туоратар — оҕо оонньуута буолбатах. Н. Заболоцкай
Константин Иванов үрэҕи өрө харбатан бардар барда. М. Доҕордуурап
Өрүстэри атынан, кыдьымах быыһынан, элбэхтэ харбатан туораабыта, муна, хоргуйа да сыспыта. «ХС»

захват

захват (Русский → Якутский)

харбатык (массыына чаастарын, ыарахан дэтээллэрин, соҕотуопкаларын о. д. а. кыраанынан көтөхтөрөргө ону саба хам харбатан ылар оноһук.)

иилиһин

иилиһин (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Арахсыбакка эриллэ, хатылла сырыт. Цепляться, прицепляться, вцепиться
Илимҥэ харба иилистибит.  Биэрэк хойуу иирэтигэр кэлэн иилистэн хааллыбыт. Н. Заболоцкай
Эһэ кылана-кылана, оҕолорун уҥа-хаҥас садьыйда, оттон анарааҥҥылар, ону истибэккэ, ойон тураат, эмиэ иилистэ түстүлэр. Т. Сметанин
Кини болуот охсон киирэн, тыытын кытыыга соһуо, илимин иилсибитин араартыа. И. Федосеев
2. Ыйанан хаал, ыйана түс. Повиснуть, вцепиться
Кэргэнэ Ньургуһун ону истээт, ытамньыйа-ытамньыйа Дьүкээбил илиитигэр иилистэ түһэр. Н. Якутскай
Ийэтэ эмээхсин кэлэн моонньугар иилистэ түстэ. П. Филиппов
3. көсп. Арахсыбакка салгымтыалаахтык ороос, мэһэйдэс. Навязчиво, назойливо вмешиваться во что-л. Бу кыыс хас саҥа ахсын иилистэ сылдьар буоллаҕа үһү, иирээри гыммыт дуу? А. Софронов

сыгынньахтыы

сыгынньахтыы (Якутский → Якутский)

сыһ.
1. Туох да таҥаһа суох. Голышом, нагишом
Ол курдук муҥнаан баран, …… ньиэмэс дьиккэрдэрэ ахсынньы тымныытыгар ис ырбаахынан сыгынньахтыы Зояны атын сиргэ илдьэ барбыттар. Амма Аччыгыйа
Чыычаах [оҕо аата] иһин түгэҕин харбанан, сибилигин аҕай муустаах ууга сыгынньахтыы сөтүөлээн тахсыбыт киһилии, …… бабыгырыы-бабыгырыы олорбохтоото. И. Гоголев
Күҥҥэ биирдэ эбэтэр иккитэ оҕону сыгынньахтыы икки-үс мүнүүтэ устата кырабаакка сытыарыллар. Дьиэ к.
2. кэпс. Хаата, кыына суох (хол., илдьэ сырыт — биилээх, уһуктаах сэби). Обнажённым, оголённым (напр., носить, держать — колюще-режущие предметы, оружие)
[Сэмэн] киэһэ дьиэтигэр маузерын уонна нагаанын сомуоктарын туруоран, сыгынньахтыы икки илиитигэр туппутунан таһырдьа тахсар. Н. Якутскай
Кинээс көхсүн иһэ, итии болгуолуу сирэлийэн, умайарга дылы буолла, куортугун сыгынньахтыы ылан килбэлдьиттэ. М. Доҕордуурап
Өстөөхтөрү үҥүүнэн сабыта тамнаан баран, легионердар батастарын сыгынньахтыы туппутунан киниэхэ утары сырсан киирэллэрэ. КФП БАаДИ

түһүлгэ

түһүлгэ (Якутский → Якутский)

аат.
1. Дьон тохтоон түһүүлэммит, быстах олохсуйбут сирэ. Место обитания, становище, стойбище
Отуу кэтэҕэр, хойуу талах хоту хонноҕор, элбэх дьон түһүлгэлэрэ кэрэлэнэн сытар. Р. Кулаковскай
Ол хочоҕо баһаам элбэх түһүлгэлэр бааллара. Эвен фольк. Аллараа Кураанах — өҥ буордаах, бараммат-хороммот барҕа баайдаах, дьоллоох түһүлгэ. «ХС»
2. Сиэри-туому толорон түөлбэлээн мустар, чэчир, салама киэргэтиилээх ыһыах ыһар сир. Место проведения якутского национального праздника ыһыах, украшенное зеленью и другими атрибутами, где проводится церемония кумысопития
Онтон ыла сайын кэлиитигэр кымыс көйөрөн, ас бэлэмнээн, түһүлгэ тэрийэн, үйэттэн үйэҕэ үгэһи тутуһан, сиэр силигин толорон, ыһыах ыһыллар буолбут эбит. Саха нар. ыр. II. Биир сайын Эллэй Боотур чэчир анньан, сиэлинэн, ситиинэн симээн, сэргэ туруортаан, түһүлгэ диэни оҥорон, онно сылгы, ынах кымыһын мунньан, Үөһээ бары айыыларын, сөһүргэстээн олорон уруй охсон, алгыыр
Саха фольк. Көр бөҕө көҕүлүттэн тутуллан, Оонньуу бөҕө оройуттан харбанан Түһүлгэ төрүттэннэ. С. Зверев
3. Дьон мустан тугу эмэ ыытар, күрэхтэһэр сирдэрэ. Место для проведения каких-л. мероприятий, спортивных соревнований
Успуорт дыбарыаһыгар көҥүл тустууга күрэхтэһии түһүлгэтэ. Н. Лугинов
Ат сүүрдүүтүн кэнниттэн оһуохай түһүлгэтэ саҕаламмыта. Ойуку
Үүнүү-күүрүү быйаҥын барҕардар, Үөрүү-көтүү халлаанын сырдатар Ас-чаллараҥ түһүлгэтин Аан бастаан тардабыт. С. Васильев
Ыраата сылдьаммын ахтабын — Ыһыахха түһүлгэ далбарын, Күөн көрсөн, бөҕөс дьон тустуутун, Күйгүөрэр оһуохай оонньуутун. И. Федосеев
Дьол (дьол-соргу) түһүлгэтэ – дьон түмсэр, үөрэр-көтөр, дьоллонор сирэ. Место, где люди радуются, веселятся, находят своё счастье
Дьол-соргу түһүлгэтин Чэйиҥ эрэ, тэнитиҥ! Баал Хабырыыс
Киэҥ Туймаада ийэ хотун Дьол түһүлгэтэ буоллун, Уот кураан, хамсык түспэтин, Дьоллоннун кыыһыҥуолуҥ. И. Эртюков
ср. тув. дүжүлге ‘престол’, туркм. дүшелге ‘стоянка, место стоянки’

көҕөр

көҕөр (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Күөх (от күөҕэ эбэтэр халлаан күөҕэ) дьүһүннэнэн көһүн, күөх дьүһүннээх буол. Зеленеть; окрашиваться в синий цвет, синеть, голубеть
Күөл мууһа күөх халлаан курдук көҕөрөн тунааран көстөр эбит. П. Ойуунускай
Налыы саҕатыгар тимир курууската көҕөрөн сытарын сулбу тардан ылла. Амма Аччыгыйа
Кинилэр иннилэригэр Өлүөнэ өрүс барахсан киэҥ нэлэмэн хочото көҕөрөн көстөр. Н. Якутскай
Дьэ онтон хонуу барыта көҕөрөр гына солко, хампа бөҕөнөн таҥныбыт дьон, дьиэ иһиттэн тоҕо анньан тахсаннар, аттарын миинитэлээбитинэн бардылар. Эрилик Эристиин
2. Тыллан күөх сэбирдэхтэн, мутукчалан, күөх үүнээйилэн. Покрываться молодой зеленью, распускаться (о листьях)
Хонуу көҕөрбүт. — От-мас саҥардыы көҕөрөн эрэр чаҕылхай күнэ этэ. Софр. Данилов
Мутукча көҕөрөн эрэр. П. Егоров
3. көсп. Сайдан, тупсан, чэлгийэн кэл. Развиваться, цвести, улучшаться, хорошеть
Арай кини эрэ [баттал] эһиннэҕинэ, хагдарыйбыт көҕөрүө, ааспыт тотуо, муҥ-сор уурайыа. Суорун Омоллоон
Саха эттэ: «Аал-дууптуу көҕөрүө Нуучча, саха дойдута». Ааспыты аһатыа, араҥы күүһүө Бу сир уолбат уйгута. Эллэй
Көрүллүө төһө көҕөрөн тахсаргын-тупсаргын. Болот Боотур
Көҕөрө (көҕөрчү) өл — улаханнык ыалдьан, куттанан, соһуйан, тоҥон көҕөрөн хаал. Посинеть, позеленеть (напр., от болезни, страха, холода)
Чыычаах [оҕо аата] иһин түгэҕин харбанан, …… ньукуччу туттан, сирэйэ көҕөрө өлөн, бабыгырыы-бабыгырыы олорбохтоото. И. Гоголев
Сирэйэ-хараҕа күөх даба таҥас өҥүн курдук көҕөрө өлөн хаалбыта. Д. Таас
Куриль уоска оҕустарбыттыы сымыһаҕын быһа ытырбытыгар уостара көҕөрө өлөн таҕыстылар. С. Курилов (тылб.). Көҕөрө сытыйбыт үөхс. — куһаҕан дьүһүннээх-бодолоох, таҥастаах-саптаах киһини сэнээн этии. соотв. чучело гороховое, мокрая курица
— Бу тугуой? — Арыы... — Мара таҥастаах аҕам дьахтар аан диэки чугуруҥнаата. — Көҕөрө сытыйбыт, сирэйиҥ сааппат дуо! Киэр гын! Күрдьүгүҥ бөҕүгэр үҥкүрүтэн аҕалбыккын буолбат дуо? Амма Аччыгыйа
Оо дьэ, өһөлдьүйэ сытыйан, киси да бөҕө! Үөрэнэ кэлэр ээ, көҕөрө сытыйбыт! Эн да үөрэхтэммитиҥ диэн, тьфу! Амма Аччыгыйа