побуд. от дибдигирээ = производить дробный стук, дробно стучать; муостаны дибдигирэт= стучать по полу.

несов. 1. (об пол, землю) дибдигирээ, тиҥилэхтээ, сири тэбиэлээ; 2. (при ходьбе, беге и т. п.) тоһугураа, тобугураа, табыгыраа.

аат., сэнээн. Ити киһи, ити олорор киһи. ☉ Тот самый человек, вот этот сидящий
[Сүөкүлэ:] Ити уол тойоммут дибдигирээн туран хомуттарбыта таҥараларбытын. Ити олоруохсут устуталаан ылан ханна бырахпыта буолла. А. Софронов
Сарсыныгар ити олоруохсут саллырҕайдаан кэллэ. Р. Кулаковскай

1. тэмтэрий диэнтэн дьаһ. туһ. Ньургун киһитин …… туорамаары илгиэлээн тэмтэритэн иһэн, умса садьыйан түһэрэр. Н. Лугинов
   [Ат:] Тирэхтээх сүһүөхпүн Тэмтэриппэтэххинэ, Тэбэр хара туйахпынан Тиэргэҥҥит ортотунан Дибдигириэх этим! С. Васильев
   Силлиэ күүһүрэн иһэр, ардах сабыта охсор, тыал киһини тэмтэритэр. ААС
2. көсп. Кими, тугу эмэ туох эмэ куһаҕан суолга тириэрт, содулга тэп. ☉ Приводить к нежелательным последствиям, неудачам, сбивать кого-что-л. с пути
   Олох очура онно-манна тэбэр, киһини тэмтэритэр. Н. Габышев
   Былырыын кэбиргэл дьыл кэлэн …… сылгыны тэмтэритэ сыспыта. Н. Борисов
   Үөрэххэ хаалыы оҕону тэмтэритэр, кэскилин сарбыйар. КНЗ ТС

туохт.
1. Суон буол, модьураа. ☉ Толстеть, полнеть; утолщаться
Степан Саввич сааһыгар холоотоххо сүрдээҕин кырдьыбыт, олус сонообут. Н. Лугинов
Кыһын кинилэр илиилэрэ-атахтара, истээх таҥас кэтэннэр, бэрэбинэ саҕа сонуур. Суорун Омоллоон
Хатыҥнар бэҕэһээҥҥилэринээҕэр өссө ордук сонообукка, баараҕадыйбыкка …… дылы буолан иһэллэр. А. Бэрияк
Тэллэгэр соломо сэлээппэлээх, соноон эрэр дьахтар уулуссаны ортотунан аа-дьуо хааман иһэр. Н. Габышев
2. Сөҥнүк иһиллэр буол (саҥаны этэргэ). ☉ Становиться басистым (о голосе)
Киһим адьас кыыһыран барда. Куолаһа соноон, күүһүрэн, бардьыгыныы быһыытыйда, тарбаҕын чочоҥноторо чаастатыйда. Софр. Данилов
Кинээс күөмэйэ соноон, үрдээн барда. М. Доҕордуурап
3. көсп., үрд. Улаат, сайын. ☉ Возрастать, развиваться, нарастать
Уйгу быйаҥ улааттын, Уруй-тускул соноотун. П. Ойуунускай
Дьоллоох таптал туругурдун, Дьоһун соргугут соноотун! Суорун Омоллоон
Өстөөх төттөрү охсуллан, Өрөгөй, соргу соноото. Күннүк Уурастыырап
♦ Борбуйа сонуур көр борбуй
Уол оҕо үстэ өлө сыһа-сыһа тиллэн борбуйа сонуур, кыната кытаатар баҕайы. В. Иванов
Сааҕа сонуур көр саах. Сиртэн көстүбэккэ сылдьан, мин бэлэммэр сааҕа сонуу-сонуу дибдигириир буоллаҕына, хайа, сатаан да ыал буолан олоруохпут суох дии. А. Софронов. Утар. синньээ

туохт.
1. Киһи билгэ уорганнарыгар дьай (тас өттүттэн). ☉ Ощущаться, чувствоваться
Күөһүм чаана таныыбын кычыгылатта, миин амтана айахпар билиннэ. Т. Сметанин
Аһаҕас түннүгү уҥуордаан, нап-наҕыл, сөп-сөрүүн тыал биллэр. Күннүк Уурастыырап
Дойду сир сибикитэ, киһи сылаас тыына билиннэ. Амма Аччыгыйа
2. Көһүн, хантан эмэ тиийэн кэл. ☉ Показаться, появиться
Күн түөртүүр ынах буолла. Чүөчээски биллибэтэ. Суорун Омоллоон
Бөрө суола сүүрдэҕинэ биллэр. Амма Аччыгыйа
3. Бэйэҕин манныкпын диэн чопчу өйдөө. ☉ Осознавать; отличать; иметь определенное мнение о себе
Туоскун бэйэтин күүһүн-кыаҕын билиммитэ, инникигэ эрэлэ күүһүрбүтэ. «ХС»
4. Чопчу чуолкайданан, араарыллан өйдөн, көһүн; дьэҥкэ буол. ☉ Четко выделяться, отличаться; быть ясным, осознанным
Ок-сиэ, күһүн бэлиэтэ бэлиэр билиннэҕэ. Н. Неустроев
Ити аата «ыҥырыллыбатах ыалдьыттар» кэлбиттэрэ туох даҕаны саарбаҕалааһына суох билиннэ. Н. Якутскай
Анды кыыл кэлиитин хойуута Дьэ бүгүн буолара билиннэ. Эрилик Эристиин
5. Буруйгун, сыыһаҕын мэлдьэспэккэ бэйэҕэр ылын, дьоҥҥо аһаҕастык эт. ☉ Открыто сознаться в своих ошибках, поступках
Маҥнай мэлдьэһэн баран, кэнники билиммиттэр. МНН
«Тыыннаах эрдэххитинэ билиниҥ!» — дии-дии тойон атаҕынан дибдигирии турбута. Эрилик Эристиин
6. Ким, туох эмэ үчүгэйин, үтүөтүн өйдөөн ылын. ☉ Почитать кого-что-л., относиться к кому-чему-л. с глубоким почтением. Норуот кинини билиннэ

1. аат.
2. Киһи-сүөһү тахсан киирбит хойуута, куһаҕаннаабыта. ☉ Испражнения человека, животных, кал, помёт. Оҕо сааҕа. Куобах сааҕа. Борооску сааҕа
   □ [Ортуур] сылгы сааҕын ыраах тэбиэлээн төкүнүтэ-төкүнүтэ, дьиэтин диэки бэдьэйэ сиэлэн хаамта. П. Аввакумов
   △ Ынах сүөһү хойуута. ☉ Коровий помёт, навоз. Хотон сааҕын ыраастаа
   □ Саахха биһиллибэккэ үөскээбит чыычаах оҕото [кыыс], биһиги курдук буолуо дуо? М. Доҕордуурап
   Кураанахтаммыт сыарҕаларга саахтарын тиэйэн таһаартаатылар. В. Яковлев
3. Сорох үөн-көйүүр сымыыта. ☉ Яйца некоторых насекомых (напр., гниды, комнатной мухи). Быт сааҕа. Сахсырҕа сааҕа
4. кэпс. Туохха эмэ (хол., саа уоһугар, хамсаҕа) кир олоруута, мустуута. ☉ Налёт, накопившийся на чём-л. (напр., о пороховой гари в стволе ружья, зубном камне). Саа иһин сааҕа. Киһи тииһин сааҕа. Хамса сааҕа
5. даҕ. суолт. Сүөһү сааҕынан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из навоза. Саах балбаах
   □ Саах сыбахтаах хотонноох балаҕаҥҥа Баһыыкка оҕонньор …… олорор. Бэс Дьарааһын
   ♦ Сааҕа сонуур кур. — тугу эмэ тирэх оҥостон, туһанан улаатар, киһи буолар. ☉ Стать на ноги с помощью кого-л., но не испытывать к нему благодарности
   Мин бэлэммэр сааҕа сонуу-сонуу дибдигириир буоллаҕына, хайа сатаан да ыал буолан олоруохпут суох дии. А. Софронов. Сааҕын (саба) хаппахтыыр кэпс. — кэрээнэ суох кэччэгэй. ☉ Невероятно скупой, сквалыга. Сааҕын саба хаппахтыыр баҕайы (өс ном.). Саах курдук итирбит кэпс. — букатын кыаммат буола итирбит. ☉ Вдребезги напиться
   Үрүҥ арыгы аһара элбэх ууруллубут буолан, ыаллара эттэрин тартаран: «Саах курдук итирэллэрэ буолуо», — диэбиттэр. УФГ ӨТАҮТ. <Бэҕэһээҥҥи> саах үөнэ сэнээн. — киһини эдэринэн сэнээн, үөҕэн этии. ☉ Оскорбительное выражение по отношению к молодому человеку: молокосос, сопляк
   Бу хара ыттар, бу бэҕэһээҥҥи саах үөннэрэ, бу муҥнаан-сордоон эрдэхтэрин көрүҥ эрэ! Күндэ
   Эн баҕас тугу билээхтиэххиний? Өлөр алдьархайа диэни оройдооботох саах үөнэ буоллаҕыҥ дии! «ХС». Сааххын булкуйар буола кэпс. — өйгүн букатын сүтэрэ, үрүҥүхараны кыайан араарбат буола (итир, түөһэй). ☉ До полной невменяемости (напиться, впасть в маразм)
   Сааҕын булкуйар буола итирбит. <Миигинэн> тииһиҥ сааҕын суунума көр миигинэн. Төһө да быыпсай буолларгын миигинэн тииһиҥ сааҕын сууйума. Болот Боотур
   Оттон таах тииһиҥ сааҕын сууйан ыйыппат, истээри сүбэлэтэр буоллаххына, сүбэлиэм даҕаны. Суорун Омоллоон
   ◊ Саах күрдьээччи — хотоҥҥо сүөһү сааҕын ыраастааччы, хотон ыраастааччы. ☉ Тот, кто выгребает навоз (из хлева). Саахта күрт кэпс. — хотоҥҥо сүөһү сааҕын ыраастаа, хотону ыраастаа. ☉ Выгребать навоз из хлева, чистить помещение для скота
   Талкы оҕонньор дьиэтигэр суос-соҕотох олорор, кыһыныгар сааҕын бэйэтэ күрдьэр. Күндэ. Саах хомурдуоһа — сүөһү сааҕынан аһылыктанан үөскүүр хомурдуос. ☉ Жук навозный, навозник. Тимир сааҕа — тимир рудатыттан тимири уһааран ыларга хаалар тобох. ☉ Побочный продукт, получающийся при выплавке железа из железной руды, шлак. Хотон сааҕа кэпс. — хотоҥҥо баар сүөһү сааҕа-иигэ; сүөһү сааҕа. ☉ Нечистоты в хлеву; навоз
   Ол Баай Байбал уолугар ойох таҕыстар эрэ, хата, Баай Байбалга хамначчыт буолан, хотон сааҕын хоруйуох этэ. П. Ойуунускай
   ср. др.-тюрк. саҥ ‘птичий помёт’, кирг., перс. заҥ ‘кал’

туохт.
1. Харах далыгар баар буол. ☉ Стать доступным взору, показаться, виднеться
Уҥуоргута биллибэт, улаҕата көстүбэт, оломо суох улуу муораҕа тиийэн, ата хорус гына түстэ. Ньургун Боотур
Онон-манан куйаас былытын курдук таас хайалар төбөлөрө уһулута ыстанан чөмчөрүһэн көһүннүлэр. А. Софронов
Түүҥҥү барык быыһынан Элбэх уоттар көстөллөр. Күннүк Уурастыырап
△ Эмискэ баар буол, хантан эрэ кэл (үксүгэр сөбүлүүр, сөбүлээбэт дэгэттээх). ☉ Появляться, возникать, показываться (обычно — вдруг, неожиданно; имеет эмоц.-экспр. оттенок)
Сайын устата Сыллай дьиэтигэр аҕыйахта көһүннэ. Амма Аччыгыйа
Хайа, бу ханна сүтэн баран көһүннүҥ? Н. Заболоцкай
[Варвара:] Тугун сүрэй, оҕонньор, бэйэлээх бэйэм оҕом миэхэ саатар көстөн барара баҕалаах. С. Ефремов
Хойутаан көстүбүт таптал Күлүмэҕэ сүрдээҕин! Баал Хабырыыс
2. Булулун (сүтүк эбэтэр туох эмэ олус наадалаах баар буолуутун туһунан.). ☉ Найтись, обнаружиться, отыскаться (о чем-л. ранее утерянном или редком и необходимом)
Ат көһүннэҕинэ ыҥыыр көстүө, быһах көһүннэҕинэ, кыын көстүө (өс хоһ.). Үөрэхтээх үгүс ээ! Хайдах биир учуутал кыайан көстүбэт? Амма Аччыгыйа
[Аптаах баҕаны] көрдүүрү баҕас көрдөөбүтүм да көстүбэтэҕэ. Н. Павлов
△ Көрдөөн булан, туһаҕа таһаарылын (сиртэн хостонор туһалаах баайдар тустарынан). ☉ Обнаружиться, стать объектом добычи (о полезных ископаемых)
Иирэлээххэ алмаас көстүөҕүттэн ыла мас быыһа барыҥнас киһи буолла. Л. Попов
Бу бухатыыр таас — алмаас Саха сиригэр көстүбүтүнэн мин улаханнык киэн туттабын. Суорун Омоллоон
3. Туохха эрэ бокуойдан, түгэни бул (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Найти (удобное) время, улучить момент, удосужиться (обычно употр. в отриц. ф.)
Быйыл күһүн Айаан хаста да Никиитэлиин аһаҕастык кэпсэтиэн санаталаабыта да, тоҕоостоох түгэн көстүбэтэҕэ. Н. Лугинов
4. көсп. Биллэн таҕыс, чуолкайдан (ким, туох эмэ туга-ханныга, чахчыта, дьиҥ иһэ). ☉ Выступать наружу, проявляться, обнаруживаться (о подлинной сущности кого-чего-л.)
Кинээс маарыын түөкэйдээн хайдах курдук кубулуммутуй? Кини сымыйата көһүннэҕэ ити. М. Доҕордуурап
[Ипатийдаах, Лука] ситэ үчүгэйдик үөрэммиттэрэ көстүбэт. М. Доҕордуурап
△ Хайа эрэ өттүгүнэн билин, арылын (атыттарга эбэтэр бэйэҕэ). ☉ Представляться, открываться какой-л. стороной
Мичик гыммыта хайдах эрэ ис киирбэхтик көһүннэ, тоҕо эрэ Байбааскы сылаастык көһүннэ. П. Ойуунускай
Бороҥ күн анныгар туох баар барыта биир кэрим кинини [Марбаны] өһөөбүттүү дуу, кинини кытта бииргэ ытаспыттыы дуу буолан көһүннэ. Күндэ
5. Ким, туох эрэ туһунан ханнык эрэ өйдөбүлү ыл, ханнык эрэ санааны үөскэт (сыыһа да, сөптөөх да). ☉ Получить, составить собственное представление о комчем-л. (ошибочное или верное); стараться произвести благоприятное впечатление на кого-л.
Ол мунньахха кэрэтик көстөөрү, онтон-мантан лыах удьуора Тэлбик-элбик көтөн кэлбит. П. Ойуунускай
[Мишаҕа] бүгүҥҥү киэһэ бүтүннүүтэ даҕаны хайдах эрэ дьиҥэ суох оонньуу курдук көһүннэ. Н. Лугинов
Эмиэ куолуһут барахсан көстүбүккүн. М. Доҕордуурап
Туора дьон хараҕар бу адьас туох да тупсаҕайа суох таҥас көлөһүнэ иҥмит киһитэ күндүтүйэн көстөн эрдэҕэ. Ф. Софронов
6. Санааҕар, хараҕыҥ далыгар баар курдук буол, хараххар баарга дылы буол. ☉ Воображать, представлять что-л. как бы стоящим перед глазами
Силээн үрэхтэрим, Сиэркилэ мичик күөллэрим харахпар көстөн кэлэллэр, Хамсыы түһэллэр! П. Тобуруокап
Элбэх баҕайы кинигэ, харандаас, кумааҕы Таня хараҕар көстөн ааһарга дылылар. Дьүөгэ Ааныстыырап
♦ Икки хараҕын үүтэ көстүбэт (хараҕа көстүбэт) буол (буолла) — ыга кыыһырда, ыксаата, долгуйда. ☉ Выходить из себя (от злости, от волнения), приходить в бешенство, быть вне себя
Баанньыскаҕа иирэн икки хараҕыҥ үүтэ көстүбэт буолан киирбиккин быһыылаах. А. Софронов
Ааныс соһуйда, туох да сүрдээхтик киҥэ холунна, …… икки хараҕын үүтэ көстүбэт буолла. Күндэ
Ыксал, харах үүтэ көстүбэт. Эрилик Эристиин. Икки харахпар көстүмэ! — киэр бар (буол) көрүөхпүн баҕарбаппын! ☉ Пошел прочь, прочь с моих глаз (уйди, чтобы глаза мои тебя не видели)! Маныаха Дыгын тойон: «Харахпар даҕаны көстүмэҥ!» — диэбит
Саха фольк. Бу кимий? Киэр буол! Икки харахпар көстүмэҥ! А. Софронов
Киэр буола тарт, икки харахпар көстүмэ! Амма Аччыгыйа. Көстөн турар — 1) олус чугас, бу турар (сир). ☉ соотв. рукой подать. Ол алаас мантан чугас, көстөн турар сир; 2) кимиэхэ барытыгар биллэр, дакаастабылга наадыйбат (суол). ☉ Очевидный, явный, не вызывающий сомнений
[Хара норуот] көстөн турар Күөмчүлэппиттээх буолан күүстээхтик күрэстэһэр эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уйбаача көстөн турар балыыртан соһуйан, кэлэйэн, саҥата суох барда. Амма Аччыгыйа. Көстөр дьүһүнүнэн — тас көрүҥүнэн. ☉ По внешнему виду (такой-то)
Бэйэтэ көстөр дьүһүнүнэн бэрт эдэр, бэрт хоһуун киһи. А. Софронов
[Настя] көстөр дьүһүнүнэн дэриэбинэ бастыҥ үчүгэй кыыһа, кырасаабыссата этэ. Эрилик Эристиин. Көстөрүн курдук — туохтан эрэ, ханнык эрэ дакаастабылтан биллэн тахсар, биллэрин курдук (кыбытык тыл). ☉ Как видно (из каких-л. аргументов — вводное слово)
Итинтэн көстөрүн курдук, олоҥхо уустук. Эрчимэн
Көстө сытар көр көстөн турар. Районо үлэһиттэрэ эдэр табаарыһы олус көстө сытар алҕаһын иһин администрацияҕа быһаарыы биэрэригэр сорудахтаабыттара. Н. Лугинов. Күннээх таҥараҕа (күннээххэ) көстүмүнэ (былыттаах таҥараҕа быгымына) фольк. — кими да кытта билсибэккэ-көрсүбэккэ, ийэ-аҕа тылыттан тахсыбакка, олус көрсүөтүк (иитиллибит туҥуй кыыс оҕону этэр олоҥхо көһөр олуга). ☉ Эпическая формула, описывающая непорочность, чистоту девушки, воспитанной в патриархально-домостроевских нравах (букв. ясному небу не показываясь, облачному небу не высовываясь). Күҥҥэ көстүбэтэх (көстүбүт) — дэҥҥэ көстөр, олус күндү, баар-суох соҕотох. ☉ Удивительный, единственный, драгоценный, ранее не виданный, редкостный
Уу дириҥин булан, Умсан киирэн, Күҥҥэ көстүбэтэх Көрүдьүөс дьүһүннээхтэри Көтөҕөн таһааран, көрү көрдөрүөм. А. Софронов
[Испирдиэн:] Мин сүрэхпин, мин күҥҥэ көстүбүт дьолбун сиэтилэр... С. Ефремов
Күҥҥэ көстүбэтэх үрүҥ субалаах, дьикти-кэрэ тоҥус кыыһа баара үһү ээ. А. Сыромятникова. Өтө көстөр — чуолкайдык, туох да мунааҕа суох биллэр (ханнык эрэ бэлиэнэн, бэлиэлэринэн). ☉ Очевидно, вполне понятно (по явным признакам)
Кини бэҕэһээ улаханнык итириктээбитэ сирэйиттэн-хараҕыттан өтө көстөр. Н. Якутскай. Сиртэн көстүбэккэ сылдьан — кыратыттан, улаата илигиттэн (кыйаханан, сэнээн оҕону этиигэ). ☉ соотв. от горшка два вершка — и туда же (выражает раздражение, неодобрение, вызванное поведением детей, подростков)
Сиртэн көстүбэккэ сылдьан …… дибдигириир буоллаҕына, хайа сатаан да ыал буолан олоруохпут суох дии. А. Софронов
Көр, Быттааны уола, хара ыт, сиртэн көстүбэккэ сылдьан эрэ тыл утарсар. МНН. (Сөбө) көстөн иһиэ (иһээ ини) — мантан инньэ орун-оннугар буолуо, сөп буолан иһиэ. ☉ Со временем все образуется, наладится, все встанет на свои места
Ээ, кырдьык, биһиэхэ туох саҥа эрэ барыта абааһы көрүллүбүт бэйэтэ. Олорон истэххэ, син сөбө көстөн иһиэ. Амма Аччыгыйа
Түгэҕэ биллибэт биэс сыллаах үөрэх ортолоото да, көстөн иһиэ диэн бириинсип туолумаары гынна. Н. Лугинов
Көстөн иһээ ини. Софр. Данилов. Сөбө (сөпкүт) көстүө — тоһун ылыаҕа, кэһэйиэҕэ (кэһэйиэххит). ☉ Он получит должный урок, получит по заслугам (будет поделом наказан)
Киһи тыыппат эрэ дии-дии, кини бэркэ өрө тэбэн эрэр. Кини да сөбө көстүө ээ. Н. Неустроев
«Хара ыт, сөбүҥ көстүө буоллар көһүннүн», — диэн Татьяна эмээхсин дьэ эбии өрө хабыллан турда. Эрилик Эристиин
ср. уйг. көзүн ‘виднеться’

I
туохт. Сөбүлээмэ, искэр киллэримэ, ахсарыма. ☉ Браковать, отвергать, не принимать
Сирэн-сирэн сиргидэххэ түбэһиэҥ (өс хоһ.). Мэлдьи сирэ сырыттахха, үчүгэй да кэхтэн барыа. Амма Аччыгыйа
Эмээхситтэр диэн дьэ искэл-тасхал дьон буоллахтара: сорох күн сирэн, сорох күн хайҕаан. Далан
ср. др.-тюрк. йер ‘пренебрегать, отвергать, питать отвращение’
II
аат.
1. Көстөр аан дойду алын эйгэтэ бүтүннүүтэ (халлаантан арааран этэргэ). ☉ Часть видимого мира, среда обитания людей, земля (в отличие от неба)
Сир үрдэ киэҥ — Үлэлиирбит курдук үлэлиэхпит, Үрүҥнэри кытта мөккүһүөхпүт. П. Ойуунускай
Таптаа, бу сир оҕото, Таптаа сири, халлааны! С. Данилов
[Ваня:] Бу сири, бу күнү миэхэ эн эрэ киэргэтэҕин. С. Ефремов
2. Дьон уонна кыыллар олохсуйан сылдьар, үөскүүр эйгэлэрэ (ууттан арааран этэргэ); хонуу. ☉ Суша (противоположность водному пространству)
[Туруйаҕа:] — Көтөрүҥ да үчүгэй, дьүһүҥҥүнэн даҕаны бэркин; бэйэҥ кураанах даҕаны сиргэ түһэр көтөр буоллаҕыҥ, үөнү-көйүүрү даҕаны сиигин. Саха фольк. Кураанах сирдэр — материктар уонна арыылар — Сир ньуурун бүтүннүүтүн сүүрбэ тоҕус бырыһыанын ылаллар. КВА МГ
Дьэ сиринэн, уунан тимир көлө эрэ элбээтэ. Кустук
3. Ол эйгэ үрүт араҥата, сабыыта, буор. ☉ Верхний слой коры планеты Земля, почва, грунт
Тыраахтарбыт — бухатыыр, Тыаһаа-ууһаа, сири тыыр! Эллэй
Титирэстээбит илиилэринэн сири харбыалыы-харбыалыы, кэбиһиилээх отугар сыылынна. Амма Аччыгыйа
Сир, күлүктүҥү буолан, дириҥник ирэ илигэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
4. Ол эйгэ ньуура. ☉ Поверхность, плоскость земли
Мундербек хомуһуолун көхсө тырыттан сиргэ соһуллубут, этэ бүтүннүү көстө сылдьар. Эрилик Эристиин
«Олор эрэ, Семён Ильич, манна», — Иванов сири таптайбахтаата. Амма Аччыгыйа
Сиэгэн өр соҕус тииккэ хатаастан турбахтаан баран, сиргэ кэлэн, «пөс» гына түстэ. Т. Сметанин
5. Ол эйгэттэн дьон туһанар быстаҕа (учаастак, территория). ☉ Территория, участок земли, находящийся во владении, пользовании людей (напр., пашня)
Бурдук сириттэн улардар көттүлэр. С. Данилов
Урукку үчүгэй сирдэрбин барытын былдьаан ыллылар. Н. Якутскай
Баай биир күрүө сириттэн Биэс уоннуу-алта уоннуу сыарҕа от кэлэр. Эрилик Эристиин
6. Туох эмэ буолар эбэтэр баар оруна, миэстэ. ☉ Место, на котором что-л. находится, обнаруживается; место, где происходит что-л. Тостубут сиринэн киниэхэ [хатыҥҥа] токур-макыр, туора салаалар үүнэн тахсаллар. Далан
Эһэ кинини хас да сиринэн бааһырпыта. Суорун Омоллоон
Куораттан тэйиччи сөмөлүөт түһэр сирэ оҥоһуллубут. И. Данилов
Көҕөн саҥарар сирин диэки бөкчөйөн үөмэн истим. Т. Сметанин
7. Территориялаах туспа дойду; сирдойду. ☉ Отдельная территориальная единица; местность
Эн иннигинэ омук сиригэр сылдьыбытым, тоойуом! Софр. Данилов
Ньиэмэс сирин, дойдутун Сэрии тиэрэр, Сор-муҥ, эрэй уйатын Силлиэ көтүтэр. Т. Сметанин
[Сандаарка:] «Хаастаах» диэн сиргэ үлэҕэ таҕыс диир. С. Ефремов
«Өйдүүбүн, мин эмиэ хайалаах хоту сиргэ үөскээбитим», — диибин мин. Н. Заболоцкай
8. астр. Күн систиэмэтигэр Күнтэн үсүһүнэн тэйиччи сылдьар, дьон үөскээнууһаан олорор планетата. ☉ Третья от Солнца, обитаемая людьми планета Земля
Сир уонна Күн маҥнайгы аргыстара — биһиэннэрэ. И. Данилов
Сир — модун кыахтаах, барҕа баайдаах кэрэттэн кэрэ планета. Айылҕаны х. Учуонайдар Сир кээмэйдэрин ааҕан таһаарбыттара. КЗА АҮө
9. Дьон олохсуйбатах, дьиэтэ-уота суох, тыа-толоон сир. ☉ Незаселённая местность без построек (лес, тайга, поле и т. д.)
Быйыл биир бастыҥ атыырым сиргэ өлөн хаалла. В. Протодьяконов
Сиргэ төрөөн хаалбыт ынаҕы булан иһэбин. Н. Заболоцкай
От тиэйэрбитигэр сиргэ хоно сылдьабыт. «ХС»
10. кэпс. Дьиэ муостата. ☉ Пол (в доме, в помещении)
Ааныс соһуйда, миинньигин сиргэ ыһыктан кэбистэ. А. Сыромятникова
Хос иһигэр киллэрэн, Сиргэ олорор сундуук дьааһык үрдүгэр: «Манна олоруҥ», — диэтэ. Эрилик Эристиин
Дьиэҕэ, сиринэн кытта тэлгэнэн, киһи бөҕө утуйа сытара. «ХС»
11. Уста кээмэйин өйдөбүллэрин, ону бэлиэтиир ахсаан ааттары кытта дьүөрэлэстэҕинэ ырааҕы бэлиэтиир. ☉ В сочетании со словами со значением меры длины и с именами числительными с тем же значением обозначает расстояние
Төһө сирий? Үс килэмиэтир. Амма Аччыгыйа
Көс кэриҥэ сири бардыбыт быһыылаах. М. Доҕордуурап
Талахтар иннилэригэр сүүрбэччэ миэтэрэ сиртэн буруо бурҕас гынна. Т. Сметанин
♦ Атаҕа сири билбэт буолла көр атах
[Маня:] Мин бүгүн дьоллоох күнүм. Үөрүүбүттэн атаҕым сири билбэт буолла. С. Ефремов
Уол дьэ көрбөтөҕүн көрөн, сүтэрбитин булан сүрэҕэ күүскэ тэбиэлээтэ, атаҕа сири билбэт буолла. П. Филиппов
Мин [сурук тутан] үөрүүбүттэн атахтарым сири билбэт буолбуттара. Г. Колесов
Барыах-кэлиэх (барыах) сирин булбата көр бар. Дьиэ иһинээҕи дьон бары, тойон кыыһырбытын көрөн, кутталларыгар барыах-кэлиэх сирдэрин булбакка, биир сиргэ буллугунаһан хаалбыттара. Эрилик Эристиин
Катя киирэр, сүрдээхтик куттаммыт. Ханна да барыах сирин булбат. С. Ефремов
Ийэ сир — ийэ дойду диэн курдук (көр дойду). Ийэ сирим урсуна Сибэккинэн долгуйар. Эллэй
Үрүҥнэри Үлтүрүтэн Ийэ сирбититтэн Сиппийбиппит. А. Абаҕыыныскай
Илгэлээх ардах Ийэ сир хаппыт иэнин ибиирдэ. И. Егоров. Сир аннынан — бэрт кистэлинэн, кистээн кэпсииллэринэн. ☉ По секрету
Бу нэһилиэкпит сууттара куһаҕан сууттар буоллулар диэн сир аннынан сэһэн тарҕанар. Күндэ
Сотору сэрии буолуо диэн сир аннынан сурах дэлэйбитэ сүрдээх. «ХС»
Онтон сотору сир аннынан кэпсээн тарҕанар: «Ньукулааскыны дириэктэр үүрдэрбит». «ХС». Сир (сирэ) баппатаҕын кэпс. — олоҕо, төрүөтэ суохтан араас буолары сүөргүлээн этии. ☉ Выражает неодобрение говорящим эмоциональной реакции другого человека, проявляемой без повода, без причины
[Омуннаах Уйбаан:] Туохтан быаргын тарбаатыҥ? Аата, күлүөх сир баппатаҕа. Н. Неустроев
Өһүргэниэх сирэ баппатаҕын! Мин эйигин уорарга уһуйар үһүбүн дуо? И. Гоголев
[Барахсаанап:] Эчи кыыһырыах сир баппатаҕын. Бардын ээ. С. Ефремов
Сир быта көр быт. «“Сир быта” дэһэллэр бу Коля курдук киһини — Уолан хаадьылаабыта. — Кини барытын истэ-билэ сылдьар». Далан
Киһиргээмэ, улахан суруйааччыларга сыстыма, эн, сир быта, туундара чаҥырҕаһа, кутуйаҕа. Н. Габышев
Сэриинэн куттуур талаанньыт Сир бытын ким ытыктыай? Дьуон Дьаҥылы. Сиргэ силлээ — сыыһыа суохха сыыспыккыттан эбэтэр туох эмэ көһүппэтэҕин курдук төттөрү, тутах буолан тахсыбытыттан наһаа кэлэй. ☉ Чувствовать глубокое разочарование от досадной оплошности, от чего-л. несбывшегося
Оттон мин куоракка французскай эти сиэн бараммын сиргэ силлээн турабын. Далан
Бэйэтин мөлтөҕүттэн бэйэтэ кэлэйэн сиргэ силлиир. Эрилик Эристиин
Сөдүөттээх баран хаалбыттар. Ньукулай сиргэ силлээтэ. Н. Босиков. Сиргэ тиийэ дьүдьэй кэпс. — харахха быраҕыллар гына олус ыр, дьүдьэй. ☉ Сильно исхудать, отощать (так, чтобы бросалось в глаза)
Арай хомсомуоллар модьуйууларынан Таня «Сырдык суол» холкуоска тахсан баран, үлэтин кыайымына, сиргэ тиийэ дьүдьэйбит үһү. М. Доҕордуурап
Хайа, үчүгэй эбиккин буолбат дуо? Оттон били Суонньа хотууска сиргэ тиийэ дьүдьэйдэ диэх курдук эппитэ дии. «ХС». Сиргэ түспүт сэрэбиэйэ фольк. — (киһи) төрүт дьылҕата, туохха анаммыта. ☉ Судьба, рок, предназначение (человека)
[Сөдүөччүйэ:] Хата, доҕоор, биһигини Ойох-эр буолан олоруҥ диэн …… Сиргэ түспүт сэрэбиэйбит Сиэрдээн тэрийбитэ буолаарай? А. Софронов
Окко түспүт оҥоһуум биллин, Сиргэ түспүт сэрэбиэйим биллин. П. Ойуунускай
Махтанабын маннык тыйыс Сиргэ түспүт сэрэбиэйбэр, Кини тыынын, тымныы ыйын Сылытар сыаллаах мөккүөрбэр. С. Данилов. Сиргэ хаал — туох да туһата, көдьүүһэ суох хаал. ☉ Оставаться без пользы, без толку (о чём-л.)
Мин тылым ыарахан буолуохтаах, мин тылым сиргэ хаалыа суохтаах. Бэс Дьарааһын
[Иван Иванович:] Дьэ кыһыылаах дьыала. Итиччэ киһи эрэйэ, итиччэ ас таах сиргэ хаалан хаалара. С. Ефремов. Сиргэ эрэ тимирбэтэ — кыбыстан, саатан саһар, турар сириттэн сүтүөҕүн баҕарар. ☉ соотв. готов сквозь землю провалиться
Аккыырай саатыгар сиргэ эрэ тимирбэтэ. П. Ойуунускай
Аҕалаах ийэтин кэпсэтиилэрин кэмигэр Тэппэй сиргэ эрэ тимирбэккэ олорбута. Далан
Сеня сиргэ эрэ тимирбэтэ. «ХС». Сири (эрэ) бааһырдан — киһи курдук тугу да кыайан оҥорор кыаҕа суох эрээри тыыннаах эрэ буолан (сырыт). ☉ Влачить жалкое существование (будучи немощным, нездоровым)
Мин да киһи төһө өр сир үрдүн бааһырда сылдьыахтыы аны кэлэн сир-уот былдьастамый? Н. Лугинов
[Сандаарка:] Ол тулаайах, аҥаардас эрэйдээх таах сири эрэ бааһырда сырыттаҕым эбээт. С. Ефремов
Билигин да аны биир уонча сыл сири бааһырдар санаалаахпын. В. Васильев. Сир ийэ поэт. — сири тыыннаах буолар төрдө диэн ытыгылаан, убаастаан ааттааһын. ☉ Мать-земля, земля-кормилица
Сир ийэ үрдүнэн силлиэлээх холорук Силлиэрэн-боллоорон ытыллан таҕыста. П. Ойуунускай
Сир ийэ, Иэнигийэ, Утуйар, Уоскуйар. Күннүк Уурастыырап. Сир өппөт — 1) ыраах сылдьыбат эбэтэр уһун сири кыайан хороппот. ☉ Далеко не ходит, слабый ходок
Урукку өттүгэр оройуонум кииниттэн хаһан да сир өтө илигим. Г. Колесов
Аанньа утуйбакка, аһаабакка сэниэтэ да эстэн, соччолоох сири өппөт гына олус бытааннык баран испитэ. Д. Таас
Ханна баран сир өтүөм баарай, дьиэбиттэн иһэбин. Р. Кулаковскай; 2) туох да улаханы, күттүөннээҕи ситиспэт, ырааппат, эбиллибэт. ☉ Многого не достигнет, не добьётся; далеко не пойдёт
Булчуттар сигилибит Таас үйэ дьонноруттан Сир өтө илик эбит. И. Гоголев
[Даача тутааччы] Килэрийдэ-молоруйда, Үлэлиир-үлэлиир, сир өппөт. С. Тимофеев
Уоруйах киһи сир өппөт, байбат диэн баар. «ХС». Сир саар- бах — хайатыгар да сөп буолбат, табыллыбат курдук. ☉ Сомнительный, ни то ни сё
Арай Супту Түһэр диэн сир саарбах, харса хабыра суох, киһиргэс киһини сити дьону кытта барыс диэбитэ. В. Титов
Биһиги бөһүөлэктэн ыраах, сүүрбэ биэс көстөөх сиргэ олорон үлэлиибит. Манныкка сир саарбах, киһи тугу да оҥорор кыаҕа суох. «Кыым»
Сир сиксигэ көр сиксик. Сир сиксигин кэрийэн Силлиэ ытаан ааһара. С. Руфов
Билигин биһиги дьоммут халлааҥҥа ханнык даҕаны көтөр сананан көрбөтөх үрдүгэр кыырайа көтөллөр, сир сиксигин барыы кэрийэллэр. Н. Габышев. Сир сирэйиттэн сот — суох гын, өлөр-өһөр. ☉ Стереть с лица земли
Сэбиэскэй былааһы утары барбыттары барыларын сир сирэйиттэн сотуоҕуҥ! Амма Аччыгыйа
Бассабыыктар баһылаатылар. Саха омук үтүөтүн, баайдары сир сирэйиттэн сотуохтарын баҕараллар. «ХС». Сир суох кэпс. — 1) табыгаһа суох, сөбө суох, олуона. ☉ Не соответствует обстановке, неуместно, не к месту
Кыыс сирэйэ итий, сүрэҕэ мөҕүл гына түспүтэ да, аккаастаныах сир суох буолта. Суорун Омоллоон; 2) туох да төрүөтэ, биричиинэтэ суох (хол., тугу эмэ гынарга, хайдах эмэ буоларга). ☉ Нет основания, нет повода для чего-л. «Хайдах атаҕастаныамый! Атаҕастанарга сир суох», — диэбит барыллыа. Саха фольк. Сир түннүгэ кэпс. — өйдөөх, киэҥ билиилээх-көрүүлээх, бөлүһүөк киһи. ☉ Человек большого ума, обладающий обширными знаниями, мудрец
Бииктэр биэссэр «куоракка киирэн үрдүк үөрэхтээх, сир түннүгэ, судаарыскай дьоҥҥо батталы-хабаланы утары охсуһарга үөрэттэрэн тахсар үһү» дииллэр. Амма Аччыгыйа
Сир түннүгэ эмээхсин өйдөөх тылын-өһүн, бараммат сэһэнин истээри киниэхэ быыстала суох ыалдьыттар сылдьаллар. И. Гоголев
Дьэ, сир түннүгэ кырдьаҕас, былыргыны-аныгыны олорчутун биэс тарбаҕыныы билэр. Р. Баҕатаайыскай. Сиртэн көстүбэккэ (быкпакка) сылдьан кэпс. — ситэ илик оҕо киһини, оҕону бачча кыратыттан оннук-маннык буолар диэн сэмэлээн этии. ☉ Выражение осуждения ребёнка, подростка за непристойные выходки, неподобающие малолетним
[Маарыйа:] Былаас, уолгун буой! Сиртэн көстүбэккэ сылдьан …… дибдигириир буоллаҕына, хайа сатаан да ыал буолан олоруохпут суох дии. А. Софронов
[Лэкиэс:] Аныгы оҕолорго сиртэн көстө иликтэриттэн дьөксө эр, ойох наада. С. Ефремов
Көр, Быттааны уола хара ыт, сиртэн көстүбэккэ сылдьан эрэ тыл утарсар. МНН. Сиртэн халлааҥҥа тиийэ (диэри) — муҥура суох, наһаа. ☉ В высшей степени (букв. от земли до небес)
Доҕуурап эмээхсиҥҥэ сиртэн халлааҥҥа тиийэ махтанна уонна Бадалааһап сүппүтүн кэпсээтэ. И. Никифоров
Бастакы уруокка аны Гавриил Семёнович сиртэн халлааҥҥа тиийэ хайҕаата. Н. Босиков
Биһиги оҕобут ыарахан кэмигэр …… көмөлөспүккэр, биһиги, ийэлээх аҕата, сиртэн халлааҥҥа тиийэ махтанабыт. «ХС». Сир уларый — атын сиргэ бар, көс. ☉ Переменить место жительства, переехать на другое место
Бачча сыстан үлэлээн иһэҥҥин сир уларыйбатыҥ ордук диэн сүбэлиибин. И. Сысолятин
— Ол ханна сүгүннүҥ, хотуой? — диэн Сэмэн туора түһүстэ. — Сүктүбэтэҕим да иһин, сир уларыйабын. С. Федотов
Быстыахтара дуо, эмиэ тыын былдьаһыгынан сир уларыйдылар. И. Данилов. Сир уһуга — олус түгэх, кытыы сир. ☉ Край света. Сир быстар уһугар, хоту дойдуга, Сайаҕас уолчаан олоорто. С. Данилов
Сир уһугар баран эрэр киһи эбиккин дии. Н. Босиков
Өскөтүн наада буоллаҕына Сибииргэ, сир уһугар барсыам, ол туһугар санааҕын хамсатыма. «Кыым». Сир <сирдэ> ыла тур — аргыстаргыттан эрдэлээн суолгуттан көҕүрэт эбэтэр сүүйүүлээх буолар гына тугу эмэ урутунан оҥор. ☉ Сокращать расстояние предстоящего пути, тронувшись раньше своих спутников, или для того, чтобы быть в выигрыше в чём-л., опережать других
«Чэ, мин аппын көлүйүөхпэр диэри сир ыла тур», — диир кулуба. Далан
Мин сатыы киһи дьиэ диэки сыҕарыйа, сир ыла туруо этим. Н. Заболоцкай
[Чолбон Түмээһэ] күүһүнэн мөлтөх эрээри, охсуһууга-этиһиигэ иннинэн, «сир ылан» урут охсон «чап» гыннарар үгэстээх. «ХС»
◊ Дойду сирэ түөлбэ. — Саха сирин киин оройуоннара (хоту оройуоннар олохтоохторо ааттыыллар). ☉ Центральная Якутия (так говорят жители северных районов)
Дойду сирин кыыһа аһара иистэнньэҥэ, бэртээхэй оһуордьута биллибитинэн барбыта. И. Готовцев. Кэбиһиилээх отторбут дойду сирин курдук бөдөҥ буолбатахтар, ол да буоллар от төһө кэмчиний да, соччонон күндү. «Кыым»
Көстөөх сир көр көстөөх. [Муора] Күүстээх баала, Күөстүү үллэн, Көстөөх сиртэн Көтөҕүллэн, Көһөҥөтүк Көһөн кэллэ. Күннүк Уурастыырап
Алмаастаах куораттар көстөөх сиртэн күлүмүрдэһэн көстөллөр. А. Фёдоров
[Соноҕос] Көнөтүк, холкутук айаннаа, Көстөөх сирдэри уҥуордаа. С. Васильев. Күннүк сир — күн устата айаннаныллар сир. ☉ Расстояние, покрываемое за день
Үс күннүк сиртэн ыла Үөгүтэ иһилиннэ. П. Ойуунускай
Мин иннибэр сатыы күннүк Сиртэн Сиинэм көһүннэ. С. Данилов
[Аал уот] Үөлэстэн тахсар торҕо буруотун Үс күннүк сиртэн бар дьоммут көрдүн! И. Егоров
Күн сирэ (анна) кэпс., көр күн. Бу күн сиригэр биирдэ төрөөнүөскээн ааһар эрэйдээх да буолар эбит. П. Ойуунускай
Мин дьоллоохпун даҕаны. Бу үрүҥ күн сиригэр. С. Васильев. Дьуон Дьаҥылы айар командировкаҕа Аллайыахаҕа сылдьан …… күн сириттэн маппыта. «ХС»
Сир аргыһа көр аргыс. Бу суруйа олордохпуна Дьиэм үрдүнэн сандааран Сир аргыһа сыыйылынна. И. Гоголев
Судаарыстыба элбэх үптээх буоллаҕына, …… Сир аргыстарын халлааҥҥа таһаарар. Н. Якутскай
Сир аһа көр ас III. Дьэдьэн минньигэһин ким барыта билэр. Саха сиригэр саамай күндү сир аһа. Далан
Бүлүү кооператордара сир аһын хомуйууга ордук оскуола үөрэнээччилэрин үгүстүк туһаналлар. Дьону үөр. Сир аһын хомуйуу кэмэ бүттэ. «ЭК»
Сир баайа көр баай II. Сир баайын көрдүү сылдьар биир кыракый геологическай этэрээт Алдан өрүс салаата Чоомполоо үрэх тардыытыгар тохтообут. ПАК АаТХ
Сири-дойдуну билэр киһи быһыытынан, сир баайын көрдүүр эспэдииссийэҕэ сирдьитинэн барсаҕын. «Кыым». Сир кыыла түөлбэ. — эһэ. ☉ Медведь. Сирим кыыла сигидийбит Сидьиҥ сииктээх дойду Сиик үрэхтэрин, Сис тыаларын, Силистээх тииттэрин Сиҥнэрэн тураннар Сиэмэ бөҕөнү Сиэйэлкэлээн ыспыттара. Саха фольк. Сир мундута түөлбэ. — күлгэри. ☉ Ящерица
Хаччыгынаан тыын киллэринэн …… сир мундутун курдук мөҕүллэҥнээн, истиэнэҕэ умсары өйөммүт күөх кырааскалаах баалынай анныгар киирэн саспыта буолла. Эрилик Эристиин. Сир ортото — 1) барыллыахтаах, айаннаныллыахтаах сир аҥаара. ☉ Половина пути, середина пути
Ол баран истэҕинэ — сир ортотун холобурдаах сиргэ тиийбитин кэннэ, кэнниттэн бэрт сүрдээх сытыытык ат туйаҕын тыаһа чыбыгырыы түстэ. Ньургун Боотур
Наҕыл саамай бэтэрээ уһук ыалыгар диэри сир ортотун эрэ барбыттар. Амма Аччыгыйа; 2) туох эмэ саҕаламмыт тиһэҕэр тиэрдиллибэтэҕэ, ортолообута. ☉ Незавершённый, доведённый лишь до середины (о начатом деле)
[Мэхээлэ:] Ити курдук үөрэнэ-үөрэнэ сир ортотуттан хаалан истэхпит. А. Софронов
Тугу оҥорбуппутун муҥур ситиһии курдук санаахтыыбыт. Онтубут дьиҥинэн хаһан баҕарар сир ортото буолуо. В. Яковлев
Дайычча саҕаламмыты сир ортотуттан хаалларары, бытаардары бука былыргыттан сөбүлээбэт. «ХС». Сир саара — сир (планета быһыытынан). ☉ Земной шар. Сир саарын хаартатын сирийэ көрүҥ, — Кини кэтит иэнин эргийэ көтүҥ… А. Абаҕыыныскай
Сир саарын нэһилиэнньэтин хойуутун быһаарарга олорооччулар ахсааннарын кураанах сир иэнигэр түҥэтиллэр. МНА ФГ. Сир сиигэ — буорга мустан сылдьар оҥоойу курдук дьүһүннээх олус кыра көтөр үөн. ☉ Мелкое насекомое (похожее на мошку), обитающее на почве
(Абааһыларын этэ-хаана) араас сир сиигин үөнэ буолан аллараа дойдуга чуубугуруу-чуубугуруу саккырыы тоҕунна. Ньургун Боотур
Абааһылар …… сир сиигин саҕа буолуохтарыгар дылы аччаан бараннар, сиргэ хаамса сылдьыбыттар. Саха ост. I. Сир симэҕэ — 1) хонуу сибэккитэ, сибэкки. ☉ Полевой цветок
Бэйи, бу сир симэхтэриттэн гербарийбар биирдии эксэмпилээрдэ ылан уган иһиим. Суорун Омоллоон
Сир дьиктитик сипсийэр, Сир симэҕэ чэчир тылынан. С. Данилов; 2) хонууга сайын эрдэ тыллар кыра сэбирдэхтэрдээх күөх сибэкки. ☉ Незабудка
Кыргыттар …… хайаларын эрэ сир симэҕэ ойуулаах күөх солко былаатын тоһуйа охсон, куттаран ыллылар. Амма Аччыгыйа
Туох ааҕан ситиэҕэй [алаас] Ньургуһунун, сардаанатын… Чуораан от, сир симэҕэ Чугдаар дьоллоох ырыалаахтар. М. Тимофеев. Сир сылгыта — сыһытыллыбатах, айааһамматах сылгы. ☉ Дикая лошадь
Кэрэ кыыстарын …… Сир сылгытын курдук симиэн, Таҥара табатын курдук таҥыннаран …… тоһуйдулар. Д. Говоров
Сир сылгыта ырыганнаабытын «дьында» эҥин диэччилэр. НПИ ССЫа. Сир тымыра — сир анныттан тахсар уу сүүрээнэ, дьүүктэ. ☉ Источник воды, ключ, родник
Сырдык үрүччэ …… Силис уутуттан силбэнэн, Сир тымырыттан эбинэн …… Куугунуур айаннанан Аатыраҕын, алыстыыгын. Күннүк Уурастыырап
Сайын биһиги өрүстэрбит ардахтан уонна сир тымырыттан ууланаллар. КЗА АҮө. Сир тымырын уута чырылыы сүүрэр. С. Аксаков (тылб.). Сир хамсааһына — сир дириҥ түгэҕэр эмискэ буолар быһытталаныылар, сыҕарыйыылар түмүктэригэр үөскүүр сир ньуурун түллэҥнээһинэ, күөгэҥнээһинэ. ☉ Землетрясение
1966 сыллаахха сир хамсааһына Ташкент үгүс олохтоохторун дьиэтэ суох хаалларбыта. СГПТ
Сир хамсааһынын кэнниттэн тулалаан турар сир киһи билбэт гына уларыйбыта. КВА МГ
Түүнүн дойду соҕурууҥҥу оройуоннарыгар сир хамсааһына буолла. «Кыым». Сир хайаҕаһа түөлбэ. — эһэ арҕаҕа. ☉ Медвежья берлога
«Сир хайаҕаһа» диэн тугуй дии сыһан баран, бүтэйдии сэрэйэн эһэ арҕаҕа буоллаҕа диэн, ыйыппатым. Н. Босиков
Бүгүн сир хайаҕаһын таба хаамтым. Иччилээх быһыылаах. Н. Босиков. Сир хараҕа — куөл саамай дириҥ, чүөмпэ өттө. ☉ Самая глубокая часть озера, омут
Маар үрэх элбэх куталаах, дириҥ «сир хараҕа» дэнэр чүөмпэ көлүйэлэрдээх буолар. «ХС»
Оргулу [сир аата] былыргылар «сир хараҕа» диэн ааттыыр этилэр. Оройугар улахан төгүрүк күөллээх. «ББ». Сир чукчата түөлбэ. — чучунаа. ☉ Дикий, одичавший человек
Кини …… чучунаалар тустарынан үһүйээн кэпсээни билэр, олору манна «сир чукчалара» диэн ааттыыллар эбит. Н. Заболоцкай. Сир ыта — бөрө, саһыл икки ардынан дьүһүннээх сиэмэх кыыл. ☉ Шакал. Тыа сирэ — тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанан олорор улуустар уопсай ааттара. ☉ Сельская местность
Оччоттон билиҥҥэ дылы ыраах тыа сиригэр куоратчыт тахсара бэрт улахан сонун, элбэх кэпсээннээх буолар. А. Софронов
Кини [П.А. Ойуунускай] тыа сиригэр, Тааттаҕа, тахсан дакылааттыырын мин истэрим. Суорун Омоллоон
Ити кэмҥэ холкуос үлэтин, тыа сирин сайдыытын туһунан хоһооннору суруйарым. В. Протодьяконов
др.-тюрк., тюрк. йер, йир, чер