рыжий с тёмными полосами (о масти скота); күрдьүгэс ынах рыжая с тёмными полосами корова # күрдьүгэс күрүөтэ дикорастущий кормовой горох.

1) грубеть; затвердевать; костенеть; чочунаах уҥуоҕурбут дикорастущий лук пошёл в ствол; 2) перен. разг. переходить из подросткового возраста в юношеский; мужать; уол уҥуоҕурбут парень возмужал.

туохт.
1. Сиртэн луукта хомуй, хонуу луугун үргээ. ☉ Собирать дикорастущий лук
Эдэр кэргэнниилэр боротуоха уҥуор лууктуу тахса сырыттылар. И. Гоголев
2. Аска луукта кут, луугунан тумалаа. ☉ Приправлять пищу луком
Оҕонньортон сүрдээх искэхтээх обургу балыгы ыллыбыт. Баһылайбыт ол балыгы астыы-үөллүү, искэҕин туустуу, лууктуу оҕуста. Амма Аччыгыйа

бырдьа бытык — маҥхайбыт кэтит сараҕар бытык. ☉ Седая окладистая борода
Аал уотум иччитэ, Бырдьа бытык, Хатан Тэмиэрийэ, Тойон моҕол оҕонньор эһэм. А. Софронов
Аал уот иччитэ Алтан баһырҕас, Бырдьа бытык, Кыырык төбө Аан дархан Тойон эһэм, Атыҥырыыр буолаайаҕын. Эрилик Эристиин
Дьэ, ытык кырдьаҕас, бырдьа бытык, кыырык төбө, эн маны барытын сыта-тура, сыыйасыппайа ааҕыаҥ. Н. Заболоцкай; бырдьа бэттиэмэ — үрүҥ төбөлөөх бэттиэмэ. ☉ Мятлик белый (дикорастущий кормовой злак). Бу алааска бырдьа бэттиэмэ үүнэр. Алаастарга күөл кытыыларынан бырдьа бэттиэмэ үүнэр

аат. К ө ҥд ө й, кө н ө э б э т эр с ы мнаҕас салаалардаах хороҕор умнастаах, луукапкалаах, оҕуруокка эбэтэр сыһыыга, хочоҕо мээнэ үүнэр, аска тума буолар аһыы амтаннаах от үүнээйи. ☉ Лук (растение)
Күөх луук. Эриэппэ луук.  Үүйэ, дьиэҕэ киирэн, …… куйаха оргу йан бидилийэ турар чугуунугар туус уонна луук кутта. Л. Попов
Ордук үгүс битэмиин күөх луукка баар. КВА Б
◊ Батун луук — элбэх сыллаах, үгүстүк салааланар, көҥдөй сэбирдэхтээх, элбэх битэмииннээх, Саха сиригэр үчүгэйдик үүнэр үүнээйи. ☉ Лук-батун
Батун луук төрөөбүт дойдута Кытай. ЛПМ САЛАК. Хаас лууга — саас эрдэ атар араҕас сибэккилээх хонууга үүнэр луук. ☉ Гусиный лук (дикорастущий). Хонуу лууга — сиргэ (сыһыыга, хочоҕо) мээнэ үүнэр луук (хочо лууга уонна чочунаах). ☉ Дикорастущий лук и чеснок. Хочо лууга — төрдүттэн тахсар сымнаҕас салаалардаах хороҕор умнастаах сиргэ мээнэ үүнэр луук. ☉ Разновидность дикорас тущего лука, лук-скорода. Эриэппэ луук — к и э ҥ н и к т а р ҕ а м м ы т , э р и э п п э к у рдук төгүрүк силис астаах луук. ☉ Репчатый лук
Саха сиригэр эриэппэ луук үс суорда оройуоннанан турар. ЛПМ САЛАК

I 1) земля, земной шар || земной; Сир Күнү тула эргийэр Земля вращается вокруг Солнца; Сир аргыһа спутник Земли; сир-сибиир уст. земля, земной шар; күн сирэ подсолнечный мир; земля людей; күн сирэ көҥүл , айыы сирэ аһаҕас погов. подсолнечный мир обширен, земля создателя открыта (иди, куда хочешь —везде дело найдёшь); 2) земля, почва, грунт; суша || почвенный, грунтовой, земляной, земельный; сир кырса дёрн; сиринэн соһуллар (или оттуур ) до пят, до земли (о длинной одежде); сири хорутуу вспашка земли; сир ийэ мать-земля, земля-кормилица; сир симэҕэ полевой| цветок; сир көстүбэт , тула уу земли не?: видно, кругом вода; сиргэ олор = садиться на землю; 3) земля, территория; колхоз сирэ колхозная земля; 4) место, местность, край; бу сири билэбин эту местность я знаю; бу сиргэ урут сылдьыбытыҥ дуо ? ты бывал раньше в этих краях?; 5) место, пункт; хонук сир место ночёвки; үүтү тутар сир пункт приёма молока; 6) разг. пол; оҕолор сиргэ оонньууллар дети играют на полу; 7) диал. охотничье угодье (закреплённое за каждым охотником-промысловиком); сиргэ таҕыс = отправляться в (своё) охотничье угодье # барар-кэлэр сир суох некуда деваться; күннүк сир расстояние, покрываемое за день; өһүргэниэх сир баппатаҕын нашёл, на что обижаться; сир аайы баар а) везде и всюду есть, имеется; везде и всюду найдётся кто-что-л.; б) посредственный, заурядный; сир аайы суох редкий, редкостный, незаурядный; сир аннынан скрытно, тайно, тайком; сир аһа а) что-л. съедобное (дикорастущее); б) диал. картофель; овощи; сир быта (человек), осведомлённый во всём; сиргэ киирэр диал. ящерица; сиргэ силлиир он ругается, возмущается (разочаровавшись, обманувшись в ком-л.); сиргэ түспүт сэрэбиэй судьба, рок; предопределение; сиринэн-халлаанынан андаҕай = клясться нёбом и землёй (отпираясь от чего-л. или доказывая что-л.); сир кыыла диал. медведь; сир ортото половина пути, середина пути; сир ортотун кэллибит мы прошли половину пути; сир саарбах нечто неопределённое: ни то ни сё; сир суох разг. а) неуместно; ни к месту; б) без основания; манна өһүргэниэххэ сир суох тут нет основания для обиды, тут не на что обижаться; сир түннүгэ умный; философски мыслящий; сиртэн көстүбэккэ сылдьан от стола два вершка (а туда же); сиртэн халлааҥҥа диэри (или тиийэ ) в высшей степени (делать что-л.; букв. от земли до нёба); сиртэн халлааҥҥа диэри махтан = приносить глубокую искреннюю благодарность; сиртэн хостонор баайдар полезные ископаемые; сир уһуга край земли (обычно говорится о непроходимых, бездорожных местах); сир сирэйдээ = позорить, опозорить кого-л.; сир-халлаан икки ардыгар на произвол судьбы, между нёбом и землёй; сир-халлаан икки ардыгар хаал = остаться между нёбом и землёй (т. е. без пристанища, без определённых занятий, вообще в неопределённом положении); сир ыла тур = а) хоть немного сократить расстояние (к-рое предстоит преодолеть); б) предпринять хоть что-л., чтобы выиграть (или добиться чего-л.); үлэ элбэх , бүгүҥҥүттэн сир ыла туруохха работы (предстоит) много, надо хоть что-нибудь сделать уже сегодня.
II : сир гын = момент.-однокр. пронестись, промчаться с шумом; ср. сирк: сирк гын =.