сэпсиҥнээ диэнтэн дьаһ
туһ. Сээркээн сэһэн кырдьаҕас, Сэбирийбит бытыгын Сэпсиҥнэтэн, хардарда. Р. Баҕатаайыскай
«Бу сурук — бассабыыктар киэннэрэ буолуо», — диэн тимир ууһа Аким оҕонньор бырдьа бытыгын сэпсиҥнэттэ. Эрилик Эристиин

дьүһ. туохт. Киэҥник, хотоойутук хамнанан тугу эрэ оҥор, үлэлээ (үксүгэр ас астааһын туһунан). ☉ Делать что-л. широкими, уверенными движениями (обычно о приготовлении пищи)
Мин Майталлам астаан айбалдьыйдаҕына, хаһан да эһэтин, Бырдьа Бытыгы, матарбат манньаҕас буолааччы. Болот Боотур

балааскайдаа диэнтэн бэй
туһ. «Аал уот иччитэ, бырдьа бытык тойон эһэбит, хараҥа күүһү харай, хара хоруонан көрдөр!»– дии-дии [аҕабыыт] кириэс охсунан балааскайданар. Н. Якутскай
Кыра уу кытыытынан баран истэхтэринэ, ханнык эрэ кус хойобул буолбуттуу кынаттарынан балааскайданан, көтөн сарымтахтаммыта. И. Федосеев
Аҕата, охто сыһа-сыһа, тугу эрэ балааскайданар. У. Нуолур

туохт.
1. Туох эмэ кэнниттэн эбэтэр иһиттэн өҥөйөн көр, быган таҕыс. ☉ Высовываться, выглядывать из-за чего-л.. Кыһыл Ойуун Оһохтоох уота умайан бачыгырыы турар
Бырдьа Бытык Хатан Тэмиэрийэ быһаҕаһыгар дылы былтайан тахсан күчүгүрэччи күлэр. П. Ойуунускай
2. Туох эмэ иһиттэн быган таҕыс. ☉ Выступить из чего-л.
Бөрө илбиһирбиттии бастаан былтайа сылдьар иһин ороомохтоон иһэн, муос хабарҕаҕа түһэн, үнтү көмүллээбитинэн барда. Р. Кулаковскай. Тэҥн. бык

сыһ. Күчүгүрүүр тыастаахтык, күчүгүрээн иһиллэрдии. ☉ Издавая звуки, похожие на легкий хруст, треск чего-л. хрупкого
Оһохтоох уота умайан бачыгырыы турар. Бырдьа Бытык Хатан Тэмиэрийэ быһаҕаһыгар диэри былтайан тахсан күчүгүрэччи күлэр. П. Ойуунускай
Һү-һү-һү! Күчүгүрэччи күллэрбин, Күөмэйбин көҥкөттөрбүн! А. Софронов
Хопто уола Мэхээлискэ быһах төбөтүнэн муос хамса ыаһын күчүгүрэччи хаһа олорор. Эрилик Эристиин

I
аат. Суос, уор, дьулаан. ☉ Ярость, злость, гнев
Муҥурдаммат буоллун хобо Илбиһирэр кыырыгынан, Долгулдьуйар күөхтээх хочо Иэйэн ааһар сайынынан?! В. Миронов
Кыһалҕата суох, Кыырыга суох Кыыл таба Кынталлан, Чэрэччи туттан, Дэгэллэн турда. К. Туйаарыскай
ср. др.-тюрк. хырух ‘погромщик, разрушитель’
II
кыырык төбө фольк. — онон-манан маҥхайан, туртайан эрэр баттахтаах төбө. ☉ Седеющая голова
Аал уотум иччитэ Быыра бытык, Кыырык төбө, Күөнэ көҕөччөр Хатан Тэмиэрийэ Кыырыктыйан, кыыһыран Кыымҥын тэйитэҥҥин Кырсы тэһэ сиэмэ! С. Дадаскинов
«Дьэ, ытык кырдьаҕас, бырдьа бытык, кыырык төбө, эн маны барытын сыта-тура, сыыйа-сыппайа ааҕыаҥ, билиигэр билии эбиниэҥ үһү», — диэтэ Көстөкүүн уол. Н. Заболоцкай
ср. хак. хыр ‘серый, чалый (масть лошади), седой’

даҕ., фольк. Сүр дьиппиэн, нүһэр. ☉ Весьма степенный, сдержанный, суровый
Аал уотум иччитэ Бырдьа бытык, Сүүччү кыламан, Түүлээх ытыс, Аар луҥха тойон эһэкээн, Аһаасиэ. Саха нар. ыр. II
[Кыыс Ньургун удаҕан] кэнниттэн Кыыс айбаҥса удаҕан Ала луҥха балык буолан Атаралаабытынан ууга түстэ. ТТИГ КХКК
◊ Эр луҥха кэпс. — т уо х д а к ы һ а л ҕ а та суох, тугу да улахаҥҥа уурбат, ымыттыб ат (дьүһүннээх). ☉ Мужественного, спокойного, хладнокровного вида
Глафира түн нүгүнэн, арыт таһырдьа сылдьан, Кириилини, ити дуоспуруннаах, эр луҥха киһини өрүү сэргээн көрөрө. Л. Попов
Тугу эрэ эр луҥха кэпсэтэллэр. В. Яковлев

туохт. Төбөҕүн санньыта тутун (киһини этэргэ). ☉ Наклонять, опускать, склонять голову (о человеке)
Маайа, иһиллии сатаан, моонньун күөкэтиэҕинэн күөкэтэн, чөрбөйүөҕүнэн чөрбөйөн турбахтаабыта уонна улам хоҥкуйан барбыта. Софр. Данилов
Кыыс Ньургун диэки хоргутууну этиэх иннинэ хоолдьуктаах бэйэтэ хоҥкуйан дорообо биэрдэ. Эрилик Эристиин
△ Санньыччы иэҕилин (от-мас төбөтүн, сибэккитин, куолаһын этэргэ). ☉ Гнуться, клониться, поникать, свешиваться верхушкой (о растениях)
Роза тэтэркэй бэйэтэ өлбөөдүйэн, дьондоҕор бэйэтэ хоҥкуйан тураахтыыр эбит! Софр. Данилов
Күөх от саһара куурбут, төбөтө аллара хоҥкуйбут. «ХС»
♦ Хоолдьуктаах бэйэм хоҥкуйан, сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн эрэбин көр сүһүөх I
Аал уотум иччитэ, Бырдьа бытык, Хоолдьуктаах бэйэм хоҥкуйан, сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн эрэбин. С. Васильев
ср. бур. хунхыха ‘опустить (голову)’

туохт., миф.
1. Үөһэттэн үтүө дьылҕалаан, үрдүк аналга Орто дойдуга түһэрэн олохтоо (былыргы итэҕэлинэн, үөһээҥҥи үрдүк айыылар тустарынан). ☉ Создать, ниспослать сверху и обосновать в Срединном мире для устройства счастливой жизни (о высших творцах, живущих, по древнему поверью, в Верхнем мире)
Бу Орто аан ийэ дойдуга киһи-сүөһү төрдө буолуҥ диэннэр, Саха Саарын Тойону, Сабыйа Баай Хотуну айан-кэрдэн түһэрбиттэрэ. Ньургун Боотур
2. Тугу эмэни тосхой, анаа, өлүүлээ (иччилэр тустарынан). ☉ Даровать добычу, наделять чем-л. (о духах, могущих даровать добычу охотнику)
Айан-кэрдэн биэрбит, Анаан арчылаан ииппит, Аҕыс кырыылаах таас олбохтоох Сылаас хоннох-быттык, Маҥан баттах, Саһар чанчык, Чүүччү кыламан, Бырдьа бытык. С. Зверев
Улуу Үрэхтэр иччилэрэ Хотун эбэлэрим! Үккүрүүр үрүйэлэргит, Тыккырыыр тымырдаргыт, Саккырыыр салааларгыт бастарыттан Айа-кэрдэ, ыыта-кыйдыы олоруҥ! Өксөкүлээх Өлөксөй
3. көсп. Саҥаны оҥор, туругурт. ☉ Создавать, строить, творить (напр., новую жизнь, новый быт)
Артыаллаһан сылдьаммыт Ааттаах-суоллаах олоҕу Айанкэрдэн иһиэхпит. Күндэ
Аа-дьуо олорон, Аргыый-аргыый араартаан, Атынатын тылынан Айар-кэрдэр айылгы Анаан-айхаллаан арылынна. А. Софронов

аат. Тураҥнаах кырыстаах алаастарга үүнэр, төбөтө харааран көстөр сүөһү сөбүлээн сиир туораахтаах ото. ☉ Бескильница, мятлик. Үүнүүлээх бэттиэмэ. Күөх бэттиэмэ
□ Алааскын аһыҥа сиэн эрэр, бэттиэмэ кырсыгар тиийбит, өр гыныа суоҕа, кубарыччы салыа. Болот Боотур
Турда холкуос Алааһыгар Уоттаах куйаас өҥүрүгэ, Үрдүк күҥҥэ талаһар Сиҥҥэ үүммүт бэттиэмэ. С. Данилов
Дьэ, аны Ала соболоох күөлүн лэбин түөрэтин быыһыттан, сыл аайы хаһаас арыы курдук, бэттиэмэни орууруҥ хаалар эбээт. М. Доҕордуурап
Сыһыыга үүммүт хойуу бэттиэмэ, өлөҥ оттор төбөлөрө эҥин араастаан долгуҥнаһаллар. Д. Таас
◊ Бырдьа бэттиэмэ — үрүҥ төбөлөөх бэттиэмэ. ☉ Разновидность бескильницы, мятлика с белыми соцветиями, метелками. Бэттиэмэ ох эргэр. — уһуктаах, бүргэстиҥи быһыылаах куйаҕы алдьатар ох тимир төбөтө. ☉ Наконечник боевой стрелы: трехгранный, шилообразной формы, с острым концом, предназначенный для пробивания брони. Икки бухатыыр бэттиэмэ оҕунан ытыспыттар