1) выбрасывать, выкидывать; отбрасывать, откидывать; күрдьэҕинэн эс = выкидывать что-л. лопатой; хаары эс = отбрасывать снег; 2) перен. упразднять, ликвидировать, уничтожать; батталы эс = сбросить гнёт; 3) снимать, убирать (охотничьи и рыболовные снасти); илими эс= снимать сети; 4) разряжать; взрывать; сааны эс = разрядить ружьё; динамиты эс = взорвать динамит. эсер ист. эсер.

и. д. от эс = 1) выбрасывание, выкидывание; выметание; 2) перен. упразднение, ликвидация, уничтожение; 3) снятие, уборка (охотничьих и рыболовных снастей); 4) разрядка (напр. ружья); взрывание (напр. динамита).

I несов. что 1. (вырывать, выдёргивать) сулбу тарт, туура тарт; рвать что-л. из рук тугу эмэ илиититтэн сулбу тардан ыл; 2. (срывать) турута тыыт; рвать цветы сибэккилэри турута тыыт; 3. (разрывать) хайыта тыыт, быпыта тыыт; 4. перен. (прекращать) быс, уурат; рвать отношения сыһыаҥҥын быс; 5. (взрывать) дэлби тэптэр; рвать динамитом скалу динамитынан очуоһу дэлби тэптэр.

страд. от эс = 1) выбрасываться, выкидываться, быть выброшенным, выкинутым; отбрасываться, откидываться, быть отброшенным, откинутым; ыраах эһилин = отлететь далеко прочь; 2) перен. упраздняться, быть упразднённым; ликвидироваться, уничтожаться, быть ликвидированным, уничтоженным; 3) сниматься, убираться, быть снятым, убранным (о рыболовных и охотничьих снастях); маннааҕы туһахтар эһиллибиттэр здесь петли (на зверя) сняты; 4) разряжаться, быть разряжённым (напр. о ружье); взрываться, быть взорванным (напр. о динамите).

туохт.
1. Тугу эмэ хайа барар, үлтүрүтэр курдук алдьат, хампарыт. ☉ Разбивать, раскалывать
Таас да буоллар дэлбэритэр тэтимнээх дьон бандьыыттарга уун-утары кэлэн иһэллэр. Эрилик Эристиин
Дэриэспэ тааһы Динамитынан дэлбэритэн, Хаҥалас хайатын Халыҥ таһаатыттан Укулаат тимири Уһааран ылбытым. С. Васильев
2. көсп. Киһи дөйөр тыаһын (хаһыытын) таһаар. ☉ Оглушительно шуметь, кричать
Хатан-хабараан саҥата Хайыта ыстанан барда, Суостаах суон модун саҥата Дэлбэриттэн барда. П. Ойуунускай
[Оҕонньор] муоһатын ыга тарта уонна эр бэрдинии хаһыытаан дэлбэриттэ. М. Шолохов (тылб.)
◊ Дэлбэритэ бар - хос-хос хатыланан лүһүгүрээ, ньиргий. ☉ Загреметь, загрохотать (многократно)
Икки уостаах саа утуу-субуу дэлбэритэ бардылар. Эрилик Эристиин
Төбөбүт оройунан хатан баҕайытык этиҥ дэлбэритэ барбыта. Ч. Айтматов (тылб.)

аат.
1. Туой булкаастаах кумах биир кэлим буола силимнэспититтэн үөдүйбүт кэбирэх, үксүгэр араҥалардаах дьапталҕа таас. ☉ Глинистый песчаник; дресва
[Хайаҕа] Үүттүүр коронкалар буруолуу-буруолуу дьилэй дэриэспэни дьөлө ытыйаллара. Онно кэлин динамиты угаллара уонна дэлби тэптэрэллэрэ. И. Данилов
[Кулун Куллустуур] Сордоҥ балык уорҕатын Субуруччу уурбут курдук, Тимир килиэ муостатын Дэриэспэ курдук дэлби түһэн кэбистэ. ТТИГ КХКК
2. үөхс. Баҕайы, дирээн. ☉ Дрянь, негодяй
[Бүөтүр (уолу баттаҕыттан харбыыр, хаһыытыыр):] Дэриэспэ, баттыыгын дуо? Амма Аччыгыйа
[Күөх Көппө (соһуйар):] «Айа-айа! Оҕонньор, иирэн кэллиҥ дуу?» (Атын сиргэ) «Топпот кинээс дэриэспэ». Суорун Омоллоон
[Ааныка (оҕонньорун):] Бу дэриэспэ туох буола сылдьарый! Бу хайаларын оҕотун уоран аҕалла. С. Ефремов
◊ Дэриэспэ таас - кумах уонна туой булкуспутуттан үөскээбит үлтүрүйүмтүө таас. ☉ Дресвяный камень
Өлүү таалатын үрдүгэр Өттүктүү сыттаҕына Дэриэспэ таас тыаһа Дэлбэритэ ыстанна. П. Ойуунускай
[Киирик:] Дьэ бу баар Элиэнэ эбэ хотун биир маанылаах дэриэспэ таас тумула, ааттаах Чөмчөҕөн хайата диэн. С. Ефремов
Бүлүү дэриэспэ таас хайалара, өрө сүгүллэн тахсан баран, аллараа чарпа буолан саккырыыллара. И. Данилов
русск. дресва

даҕ.
1. Ханан да быыһахайаҕаһа суох, биир күдьүс, бүтэй; ньыгыл, чиҥ. ☉ Не имеющий просвета, сплошной, цельный; твердый, монолитный
Суорба хайа сирэйиттэн суоруна, буруус буолар дьилэй тааһы логлорутан ылан, баллырдаан баран, уунан өрө уһааран аҕалан, кыһыны быһа дьиэлэригэр суоруна тааһа, чочу, буруус оҥортууллара. Болот Боотур
Үүттүүр коронкалар буруолуу-буруолуу дьилэй дэриэспэни дьөлө ытыйаллара. Онно кэлин динамиты угаллара уонна дэлби тэптэрэллэрэ. И. Данилов
Ол күһүн сир харатыгар …… Тоҥ буору, Дьилэй буору, Сэниэтэ суох хойгуолар, Хара суор тумса буоланнар, Хаһа турбуттара. Н. Босиков
2. Чэгиэн, чиргэл, туох да дьиэгэ суох. ☉ Здоровый, крепкий, нормальный, без каких-л. изъянов
Сааһын тухары ким даҕаны сиирэ охсон симэһин таһаарбатах, хайа анньан хаан оҕуолаппатах, дьик гыммат дьилэй куҥнаах оҕонньор. Болот Боотур
3. көсп. Кыраҕа кыһаллыбат, дьиппиэн. ☉ Невозмутимый
Сардаана кыраҕа долгуйбат холку, бэл соччо саарыыры, санаа оонньуура, бутуллара диэни билбэт чиҥ куттаах дьилэй киһи этэ. Н. Лугинов
♦ Дьилэй дабархай сүүрбэт киһитэ - кэччэгэй киһи, киниттэн киһи тугу да көрдөөн ылбат киһитэ. ☉ Скупой, жадный (соотв. (у него) зимой снегу не выпросишь).
◊ Дьилэй эттээх (куҥнаах, эттээхсииннээх, эттээх-хааннаах) - 1) эргэр. урукку өйдөбүлүнэн, абааһыны, иччини көрүгэһэ суох чэгиэн, бүтэй эттээххааннаах. ☉ По представлениям древних якутов, человек физически и духовно крепкий, с устойчивой психикой, не способный к видениям
- Ити биир кыыс кэлэн турар, этэ аһаҕас баҕайы эбит, оттон эрэ, муос курдук, дьилэй эттээх-сииннээх, букатын атын күтүр эбит. А. Сыромятникова; 2) көсп. түҥкэтэх; сайдыыта суох, тугу да билбэт-көрбөт, өйдөөбөт. ☉ Замкнутый, нелюдимый; неразвитой, невежественный
Самналлыбыт балаҕаҥҥа Сабылыннар да, саха Олус оннук «дьилэй куҥнаах» Омук муҥнаах буолбатаҕа. Күннүк Уурастыырап
«Чэ, тугу да диэ! Дьилэй эттээх сордооххун! Тимиргэ да, эйиэхэ да эппит син биир!» [диир дьахтар эригэр]. Р. Баҕатаайыскай