Якутские буквы:

Якутский → Русский

дьилэй

плотный, гладкий; дьилэй мас плотная древесина; дьилэй таас а) гладкий камень; б) булыжник.

Якутский → Якутский

дьилэй

даҕ.
1. Ханан да быыһахайаҕаһа суох, биир күдьүс, бүтэй; ньыгыл, чиҥ. ☉ Не имеющий просвета, сплошной, цельный; твердый, монолитный
Суорба хайа сирэйиттэн суоруна, буруус буолар дьилэй тааһы логлорутан ылан, баллырдаан баран, уунан өрө уһааран аҕалан, кыһыны быһа дьиэлэригэр суоруна тааһа, чочу, буруус оҥортууллара. Болот Боотур
Үүттүүр коронкалар буруолуу-буруолуу дьилэй дэриэспэни дьөлө ытыйаллара. Онно кэлин динамиты угаллара уонна дэлби тэптэрэллэрэ. И. Данилов
Ол күһүн сир харатыгар …… Тоҥ буору, Дьилэй буору, Сэниэтэ суох хойгуолар, Хара суор тумса буоланнар, Хаһа турбуттара. Н. Босиков
2. Чэгиэн, чиргэл, туох да дьиэгэ суох. ☉ Здоровый, крепкий, нормальный, без каких-л. изъянов
Сааһын тухары ким даҕаны сиирэ охсон симэһин таһаарбатах, хайа анньан хаан оҕуолаппатах, дьик гыммат дьилэй куҥнаах оҕонньор. Болот Боотур
3. көсп. Кыраҕа кыһаллыбат, дьиппиэн. ☉ Невозмутимый
Сардаана кыраҕа долгуйбат холку, бэл соччо саарыыры, санаа оонньуура, бутуллара диэни билбэт чиҥ куттаах дьилэй киһи этэ. Н. Лугинов
♦ Дьилэй дабархай сүүрбэт киһитэ - кэччэгэй киһи, киниттэн киһи тугу да көрдөөн ылбат киһитэ. ☉ Скупой, жадный (соотв. (у него) зимой снегу не выпросишь).
◊ Дьилэй эттээх (куҥнаах, эттээхсииннээх, эттээх-хааннаах) - 1) эргэр. урукку өйдөбүлүнэн, абааһыны, иччини көрүгэһэ суох чэгиэн, бүтэй эттээххааннаах. ☉ По представлениям древних якутов, человек физически и духовно крепкий, с устойчивой психикой, не способный к видениям
- Ити биир кыыс кэлэн турар, этэ аһаҕас баҕайы эбит, оттон эрэ, муос курдук, дьилэй эттээх-сииннээх, букатын атын күтүр эбит. А. Сыромятникова; 2) көсп. түҥкэтэх; сайдыыта суох, тугу да билбэт-көрбөт, өйдөөбөт. ☉ Замкнутый, нелюдимый; неразвитой, невежественный
Самналлыбыт балаҕаҥҥа Сабылыннар да, саха Олус оннук «дьилэй куҥнаах» Омук муҥнаах буолбатаҕа. Күннүк Уурастыырап
«Чэ, тугу да диэ! Дьилэй эттээх сордооххун! Тимиргэ да, эйиэхэ да эппит син биир!» [диир дьахтар эригэр]. Р. Баҕатаайыскай

Еще переводы:

чачыгыр гын

чачыгыр гын (Якутский → Якутский)

чачыгыраа диэнтэн биирдэм тыас туохт. Сотору саа эстэн чачыгыр гына түстэ. Суорун Омоллоон
Саа тыаһа, дьилэй таастары сүгэнэн охсубут курдук, дуораана суох чачыгыр гына түстэ. Болот Боотур

тунайдас

тунайдас (Якутский → Якутский)

тунайдаа диэнтэн холб. туһ. [Куралай Кустук уонна Аартык иччитэ] үөһэттэн сууллан, дьирэс гына дьилэй тааска тура түһээт, тунайдастылар. Д. Апросимов
Дьон бары ойон туран, илиилэринэн далбаатаннылар, субу охсуһан тунайдаһан барыах курдуктар. МП ККС

дабархай

дабархай (Якутский → Якутский)

аат. Кытархай өҥнөөх сыстаҥнас, ууллаҕас мас сымалата. ☉ Древесная смола
Мин тыаҕа тахсан харыйа дабархайын хомуйуом. Н. Габышев
Хойуу иирэ талах итииттэн сүмэһинэ тахсан, дабархай буолан ньалҕарыйар. В. Тарабукин
Чөл тиит дабархайынан ньолҕоруйа аллар сырал куйааһа түстэ. В. Сыромятников
♦ Дьилэй дабархай сүүрбэт киһитэ көр дьилэй
Сиик-дабархай сүүрт көр сиик. Сүөгэйи иирдэр киһи сөмүйэтэ биһиллэр дииллэригэр дылы, [эргиэҥҥэ үлэлээн] сиик-дабархай сүүрдэр буолара. М. Попов
п.-монг. давиркай

дьулааннаахтык

дьулааннаахтык (Якутский → Якутский)

сыһ. Ынырыктык, киһи чаҕыйыан, саллыан, куттаныан курдук. ☉ Устрашающе, угрожающе
Халыҥ тайҕа уордаах улуу кыыла тыҥыраҕын дьулааннаахтык сарбатан, айаҕын идэмэрдээхтик атан, өлөн сытара. Л. Попов
Дьилэй таас чыыстай буолакка Дьулааннаахтык дугдуруспутунан Дуулаҕа бэртэрэ Лиһигир гына Тура түстүлэр да Чэчэгэйи тэһиспитинэн бардылар. П. Ядрихинскай
Ат киҥэ-наара эбии алдьанан, дьулааннаахтык мөхтө, холоруктуу, уһуурталыы сырытта. Дьүөгэ Ааныстыырап

үтүөхтэс

үтүөхтэс (Якутский → Якутский)

туохт., фольк. Биир сиргэ чөмөхтөс, үтүөлэс-анньыалас. ☉ Скучиваться, сходиться в одном месте, толкаться
Үөһээ дойду көлдьүннэрэ, Үтүөхтэһэр буолаайаҕыт! Аллараа дойду архахтара, Айах былдьаһар буолаайаҕыт! П. Ойуунускай. Куралай Кустук уонна аартык …… былыт иһигэр үтүөхтэһэн, үөһэттэн сууллан, дьирэс гына дьилэй тааска тура түһээт, тунайдастылар. Д. Апросимов

чөҥөркөй

чөҥөркөй (Якутский → Якутский)

даҕ. Түгэҕэ көстүбэт, дириҥ (хол., хаспах). ☉ Бездонный, глубокий (напр., о пещере)
[Бохсуллубут уу] дьилэй дэриэспэ таас хайаҕа хаһыллыбыт чөҥөркөй тоннелларга дьөлө иҥиэттэн түһэн дьэргэйэр. И. Данилов
Хаһыллыбыт хайа Хараҥа чөҥөркөй Хаспаҕа аҥхайар. К. Туйаарыскай
Левинсон киэҥ, чөҥөркөй хараҕынан Морозканы саппыкылары баҕастары эҕирийэ тардан ылар курдук …… өтө көрөр. А. Фадеев (тылб.)

баллырдаа

баллырдаа (Якутский → Якутский)

туохт. Тугу эмэ модорооннук оҥор. ☉ Делать первичную, грубую обработку чего-л.
Суорба хайа сирэйиттэн дьилэй тааһы логлорутан ылан, баллырдаан баран, уунан өрө уһааран аҕалан, дьиэлэригэр суоруна тааһа, чочу, буруус оҥортууллара. Болот Боотур
Арай бэрт өрдөөҕүтэ мантан чугас хайаттан тимири булан туһанар буолбуттара. Туттар сэп баллырдаан оҥостоллор үһү. А. Сыромятникова
Мин сэбэрэм салаҥ уус баллырдаабыт Мас эмэгэтинии, балларыттаҕас да буоллар, Сүрэҕим сытыган эрбэһининэн Бүөлүү үүнэ илик. И. Гоголев
Тиэтэлинэн суоран баллырдаан оҥоһуллубут уһун мас остуол балаакка ортотугар тардыллыбыт. И. Никифоров

эт-хаан

эт-хаан (Якутский → Якутский)

эт-сиин диэн курдук
Эмиэ да этим-хааным утуйар эмкэ үөрэниэ, эмиэ да уум кэлбэтэҕинэ иэдээн диэн дьиксинэрэ. Сэмээр Баһылай
Куобах этэ уонна сыата хоту киһи этигэр-хааныгар олус туһалааҕын үөрэтэн, биир сүрүн аһылык оҥостуоҕуҥ. ЯВВ КЭКТ
Кыыл мэйиитин эдэр уонна доруобай дьон сиэтэхтэринэ, киһи этэ-хаана сөптөөхтүк үлэлиирэ кэһиллэр диэн буолара. БББ
♦ Дьилэй эттээх (куҥнаах, эттээхсииннээх, эттээх-хааннаах) көр дьилэй
Лаҥкыыны «уҥа сыста» диигин дуу? Туох долгуттаҕай? Дьилэй эттээххааннаах буолуох тустааҕа дии?! А. Сыромятникова
Тириигин (эккинхааҥҥын, эккин-сииҥҥин) тэнит көр тэнит. Кинилэр [ыттар] сүүрэн-көтөн, арыт оонньоон, арыт охсуһан ардырҕаһан көһүйбүт эттэрин-хааннарын тэнитэллэрэ. «Чолбон». Эти-хааны алдьат — кими эмэ кыыһырт, кыйахаа. ☉ Рассердить, разозлить кого-л. [Иванов:] Көр эрэ, бу саҥара турдаҕын! Барар сиргэр бар, киһи этин-хаанын алдьатыма! «ХС». Эттиин-хаанныын бэрин — кимиэхэ, туохха эмэ сүрэххин, дууһаҕын ууран туран, олус бэриниилээх буол. ☉ Быть очень преданным комучему-л. (букв. вложив душу и сердце)
Бу боппуруоска эттиин-хаанныын бэриммит ыанньыксыт Анна Васильевна Колодезникова олох сөбүн этэр. «Кыым». Эттээх-хааныттан иэстээ — кими эмэ буруйун иһин улаханнык кырбаан, хаанын таһааран ситис, боруостас. ☉ Битьём заставлять кого-л. расплачиваться за содеянное
Эппит тылбын умуннаргын эрэ Эккиттэн-хааҥҥыттан иэстиэм буолуо, Үрүҥ үөнү Үрдүгэр үҥкүүлэтиэм! П. Ойуунускай
Үҥэр таҥараны умнубуккун эккиттэн-хааҥҥыттан иэстээн биллэриэхтэрэ! М. Доҕордуурап
Булбут сэлииҥ билигин ким эмэ булан сүтэн хааллаҕына, эйиэхэ ордук куһаҕан буолуоҕа: эккиттэн-хааҥҥыттан иэстэһиэхтэрэ. П. Ламутскай (тылб.)
Этэ (эт-этэ, этэ-хаана) илдьирийдэ (ал- дьанна, илбирийдэ) көр эт II. Эттэрэ-хааннара илдьирийэн эмсэҕэлээн бараннар, күн дьонун көмүскэлинэн босхоломмут тапталлаах уруу-хаан дьон курдуктар. Амма Аччыгыйа
Этэ-хаана алдьанан туран атаҕастаммытыттан хараастан кини [Маайа] бэйэтэ ханна да баарын билбэт гына уй-май барыталаата. Эрилик Эристиин
Этэ-хаана тэнийэр көр тэний. Эт-хаан тэнийэн, эр-биир дайбаан, Эрэттэр охсон истилэр. Дьуон Дьаҥылы

таймаҥнаа

таймаҥнаа (Якутский → Якутский)

дьүһ. туохт. Тиэрэ түһэн баран лабааларгынан хамсана, тэбиэлэнэ-сапсына сыт. ☉ Плавно двигать, шевелить приподнятыми конечностями (обычно лёжа на спине)
Сороҕор куота соруммакка, хонууга тиэрэ түһэн баран, илиигинэн-атаххынан саба сапсыныах айылаах таймаҥныы сытаҕын. Н. Кондаков. [Куралай Кустук] Хара дьилэй таас кыппаайка хонуутугар собус-соҕотоҕун таймаҥныы эрэ сыттаҕына, …… кыыс оҕо кылаан бэрдэ, улуу күөл уп-уһун кулуһунуттан тыһыынча төгүл көнө, нарын-намчы барахсан тахсан кэллэ. Д. Апросимов
[Кымырдаҕас:] Быһар быһаҕаһым ыгыллан, Бадарааҥҥа батыллан, Алта атахпын сараҥнаттым, Өрө таймаҥныы сыттым. «ХС»
Үлүмнэһэн икки булчут ытыалыыр да ытыалыыр, Үрүт үөһэ охтон иһэр кыыл лабаата таймаҥныыр. Ш. Руставели (тылб.)
ср. башк. тарбандау ‘барахтаться’

бэчээтинэй

бэчээтинэй (Якутский → Якутский)

  1. аат., эргэр. Саһаан устата (2,13 м). ☉ Печатная (казенная, мерная) сажень (2,13 м)
    Тоҕус уон бууттаах Дьэрэлийэ оонньуур өҥнөөх Дьилэй таас чохооччутун Төлө ыһыктан кэбиспитэ, Тоҕус бэчээтинэй холобурдаах Тоҥ буору күөрэлээн, Ириэнэх буору лээбилээн Тобулу түһэн Этиҥ сүгэтин курдук Элэкис гынан хаалла. П. Ядрихинскай
    Алта хос тимир килиэ куйахтаах, Аҕыс бэчээтинэй холобурдаах киһи [абааһы уола] Өттүгэстии түһэн сытар. П. Ойуунускай
  2. даҕ. суолт. Бэчээттэммит, типографияҕа бэчээттэммит, бэчээтинэй буукубаларынан суруллубут. ☉ Печатный
    Маҥнайгы лиис бэчээтинэй буукубаларын үрдүнэн туора бадаалатан Бутуукай кэргэнин ахсаана суруллубут. Амма Аччыгыйа
    Лиис үөһэ өттүгэр: «Бу суругу сыап устун ыытан ис!» — диэн бэчээтинэй суруктаах. Софр. Данилов
    Көр эрэ — ол уолуҥ, сылдьан иһэн суруксут буолан эрэр эбит. Бэчээтинэй суругу тэһиппэккэ ааҕар. Болот Боотур
    ◊ Бэчээтинэй лиис полигр. — кинигэ, сурунаал бэчээттэнэн таһаарыллар кээмэйдэрин мээрэйэ, түөрт уон тыһыынча буукуба кээмэйигэр тэҥнэһэр. ☉ Печатный лист
    [А.И. Софронов] доруобуйата мөлтөөбүтүн, күүс-уох аччаабытын өйдүүр быһыылааҕа, онон тиэтэйэр, ону биирдэ эмэ быктаран ааһара. Кини түөрт уон бэчээтинэй лиистээх сэһэни суруйар былааннааҕа. Н. Габышев