прил. разг. дирээн, мөкү, куһаҕан; дрянной человек мөкү киһи, куһаҕан киһи.

ж. разг. I. (негодная вещь) бөх, бөх мал; 2. (о человеке) дирээн, дьиккэр, үөдэн.

аат., үөхс. Сидьиҥ киһи, дирээн. ☉ Негодяй, сволочь, дрянь
Сымыйалаама, көҕөрбө. Киһини утары көрөн олорон сымыйалыыргыттан сааппаккын даҕаны. ЖЕ ИОК

даҕ., кэпс. Харса-хабыра, толлугаһа суох. ☉ Бесшабашный, бедовый, удалой
«Дьэ морускуой уол эбит дии!» — Өрүүнэ бэркиһээтэ. Болот Боотур
«Бу Кыычыкаанап туох буолбут дирээний, аны киһини сүгүн саҥардымаары гыммыт буолбат дуо, хайа да былааһы, кими да билиммэт туох морускуой киһитэ буулаата», — диэн тэллигирээтэ Дмитрий Заболоцкай. «ХС»
Уолгун көр, уолгун буой — Уол олус морускуой! Ф. Софронов
русск. морской

туохт.
1. Туохха эмэ (хол., киргэ-хахха) биһилин, киртий. ☉ Мараться, пачкаться
Мэлдьи кини буорга буккуллар, мэлдьи чалбахха билкиллэр. Таллан Бүрэ. [Лаана:] Уолаттар баҕайылар …… күнү быһа сэлээркэҕэ, бэнсииҥҥэ билкиллэн бараннар, биэрэстэлээх сиртэн аҥкылыһан кэлэллэр. И. Семенов
2. көсп., кэпс. Буруйу оҥорууга кыттыһан, куһаҕан дьыалаҕа эрилин. ☉ Заниматься каким-л. неприятным или неблаговидным делом, принимать в нем участие
Дьэ дирээн дьыалаҕа билкиллээри гынным. Николаев тылын истэн. Истиэ суох баара. А. Кривошапкин (тылб.)

аат.
1. Туой булкаастаах кумах биир кэлим буола силимнэспититтэн үөдүйбүт кэбирэх, үксүгэр араҥалардаах дьапталҕа таас. ☉ Глинистый песчаник; дресва
[Хайаҕа] Үүттүүр коронкалар буруолуу-буруолуу дьилэй дэриэспэни дьөлө ытыйаллара. Онно кэлин динамиты угаллара уонна дэлби тэптэрэллэрэ. И. Данилов
[Кулун Куллустуур] Сордоҥ балык уорҕатын Субуруччу уурбут курдук, Тимир килиэ муостатын Дэриэспэ курдук дэлби түһэн кэбистэ. ТТИГ КХКК
2. үөхс. Баҕайы, дирээн. ☉ Дрянь, негодяй
[Бүөтүр (уолу баттаҕыттан харбыыр, хаһыытыыр):] Дэриэспэ, баттыыгын дуо? Амма Аччыгыйа
[Күөх Көппө (соһуйар):] «Айа-айа! Оҕонньор, иирэн кэллиҥ дуу?» (Атын сиргэ) «Топпот кинээс дэриэспэ». Суорун Омоллоон
[Ааныка (оҕонньорун):] Бу дэриэспэ туох буола сылдьарый! Бу хайаларын оҕотун уоран аҕалла. С. Ефремов
◊ Дэриэспэ таас - кумах уонна туой булкуспутуттан үөскээбит үлтүрүйүмтүө таас. ☉ Дресвяный камень
Өлүү таалатын үрдүгэр Өттүктүү сыттаҕына Дэриэспэ таас тыаһа Дэлбэритэ ыстанна. П. Ойуунускай
[Киирик:] Дьэ бу баар Элиэнэ эбэ хотун биир маанылаах дэриэспэ таас тумула, ааттаах Чөмчөҕөн хайата диэн. С. Ефремов
Бүлүү дэриэспэ таас хайалара, өрө сүгүллэн тахсан баран, аллараа чарпа буолан саккырыыллара. И. Данилов
русск. дресва

аат.
1. Тыынар тыыннааҕы ыараханнык сүһүрдэр бэссэстибэ. ☉ Вещество, вызывающее отравление, яд
Сэппэрээк сибэккилэнэр кэмигэр ынырык куһаҕан дьааты таһаарар. ПНИ ЭД
Табахсыт дьон никотин дьаатынан сутуллаллар. ПНЕ СТ
Моҕой дьаатыттан медицинаҕа эмп оҥороллор. ББЕ З
2. көсп. Куһаҕан кэмэлдьи, кыдьык. ☉ Дурная привычка, порок
Бу курдук дьадаҥы, кыһалҕалаах буолар этиэм, хаарты дьаата баҕайы иҥэн хаалан, маннык олоххо олордоҕум. А. Софронов
Бу кэмҥэ бар дьон кылаас өстөөхтөрүн утары сомоҕолоһоллоругар биир суол сүрүн мэһэйинэн аҕа уустарынан атааннаһыы дьаата буолар. Амма Аччыгыйа
Төрөппүттэрэ өлөллөрүн кытта Григорий арыгы, хаарты дьаатыгар олус күүскэ ылларан баайыттан өлгөм-өлгөмнүк ыыталыыр буолбута. Д. Таас
3. үөхс. Куһаҕан саҥнаах киһи, баҕайы, дирээн. ☉ Подлый человек, мерзавец, негодяй
«Бу дьаат сирэйэ-хараҕа бэрт турбут ээ... Бадаҕа дьээдьэтин көмүскүүр ээ», - диэн саныысаныы хомсомуол сэкирэтээрэ тыл биэрдэ. П. Ойуунускай
Хата бэрт ыалга түбэһэн бэркэ олоруохпутун, ити полиция дьааттар таҥнары сүпсүйэн кэбистилэр. Эрилик Эристиин

аат., эргэр.
1. Ыалы кэрийэн аһыыр туга да суох киһи, кумалаан. ☉ Нищий, бродяга, побирающийся по людям
Эрэ буолуохсут: «Ээ, илэчиискэ… ыалы кэрийэ сылдьар кэрэдэх… өссө саҥалааххын-баҕастааххын!» — диэтэ. П. Ойуунускай
Били кэрэдэхтэрбит, уоллаах иирээки дьахтар, түүн күрээн хаалбыттар. В. Гаврильева
Ити күнтэн ыла мин Кытыл-Дьура ыалын кэрэдэҕэ буолбутум. И. Никифоров
2. Кулут; батараак. ☉ Раб, рабыня; батрак, батрачка
Оо, аньыы туолан, аны бу мин урукку кэрэдэхтэрбин, Сайсары эмээхсиннээҕи, ааттаһа, сылгы хаһатынан айах тута кэллэҕим. Суорун Омоллоон
Нүһэр Дархан ол дойдуга аттанна, Бу кэрэдэхтэр кинини арыаллыах тустаахтар. И. Гоголев
3. Киһилии бодотун сүтэрбит киһи; илэчиискэ. ☉ Жулик, мошенник; опустившийся человек
[Чоочо:] Кэрэдэҕи кэһэтэр гына, Сытыганы сыһытар гына Остуруогай уурууну уурдаргын, Хара ыты харса суох Хаайдаргын харыстыа этиҥ. А. Софронов
Өбүгэлэр ытык үгэстэрин кэспит ыттыы сигилилээх кэрэдэхтэри кытта атын кэпсэтии баар буолуон да сатаммат. Далан
Ытыктыыр ыанньыксыппыт, Кэлин тиийэн билпит, Кэрэдэх кэбин кэппит: Үүтүгэр ууну эппит. С. Тарасов
4. үөхс. Дьиккэр, үөдэн, дирээн. ☉ Паршивец, негодяй, дрянь
Бу кэрэдэх тылын истиҥ! Соруйан гынар ээ ити! Амма Аччыгыйа
Бу сиргидэх сиэтэҕин! Киэр буолуҥ, кэрэдэхтэр! Болот Боотур
Бу кэрэдэҕи көр эрэ! С. Никифоров

аат.
1. миф. Аллараа дойду, абааһы дойдута. ☉ Нижний мир, преисподняя, ад
Кырынаас дьаарын курдук ыы-дьаар сыттаах өлүү үөдэн дойдутун кирбиитин үрдүгэр турар эбит. Ньургун Боотур
Аҕыс уон сааспын Аҥаарыйа туоламмын, Үрүт уҥуоҕум өҥкөйөн, Күрэҥсийэ дьүдьэйэн, Үөдэним үүтүн өҥөйөн, Өлөр күнүм бүрүүкээн Олордоҕум үһү, оҕолоор! С. Зверев
Үөдэн айаҕа аһыллан туран оборон ыллын. ХИА КОВО
2. үөхс. Абааһы, дьаабал, дирээн (үксүгэр сэнээн этэргэ). ☉ Дьявол, чёрт, бестия
Кырдьык даҕаны, кыыһырбычча да бу үөдэни кытта охсуһаары гынным. Ньургун Боотур
Чыс кутуйах үөдэн Чобоотук чыҥыргыыр, Чычыпчааптар үөрдээн Сылдьаллар дабархайдыы. Баал Хабырыыс
[Ойуун — эдэр ойууҥҥа:] Үөдэн олус билээҕимсийэн, киһиттэн төһө эмэ ордук ойуун буолан. «Чолбон»
♦ Үөдэн салаатын (сиэтин, тыыттын) — абааһы көрөн, сөбүлээбэккэ саҥа аллайыы. ☉ Выражение недовольства, сильной досады; соотв. пропади [оно] пропадом
Үөдэн салаатын, ити сүөһүлэргин харайталаа. Н. Апросимов
[Укулаанап:] Тиэйбэт буолла дуо, сөп буоллаҕа дии. Үөдэн тыыттын кинини. В. Протодьяконов
Кэбэлий! Киэр буол мантан! Үөдэн сиэтин! Баал Хабырыыс. Үөдэн түгэҕэр — ханна эрэ олус ыраах, кыайан эргийбэт сиргэр. ☉ соотв. у чёрта на куличках
Аакка таҥнаһынным дуу? Үөдэн түгэҕэр түстүм дуу? Өксөкүлээх Өлөксөй
«Бай, үрүҥнэрбит үөдэн түгэҕэр түспүттэр буолбаат?! — диэтэ Булумдьу — Аҕыйах хонуктааҕыта тиэргэн иһэ үллэҥнэс киһи этэ». Л. Попов
Сыарҕалаах ат, аан туманы олбохтонон, ханна эрэ үөдэн түгэҕэр көтөн эрэргэ дылы. А. Фёдоров
<Үс күлэр> Ньүкэн <Үөдэн> түгэҕэ (төрдүгэр) көр ньүкэн. Үс Ньүкэн үөдэн түгэҕин дойдутун тоҕута тэпсэллэригэр тиийдилэр. Саха фольк. Чэй эрэ, түргэнник Үс Ньүкэн Үөдэн түгэҕэ дьиэҕиттэн тахса тарт! Ньургун Боотур
Илин эҥээргэ Дуолан Хара диэн Ньүкэн Үөдэн түгэҕиттэн да күөрэйбитэ, Халлаантан да түспүтэ биллибэт Туйгун боотураат баар буолла. И. Гоголев
ср. п.-монг. егүдэн ‘дверь’

1. аат.
2. Тылынан санааны атастаһыы, сэһэргэһии. ☉ Разговор, обмен мнениями, беседа
   Кылгас кэпсэтии. Эйэлээх кэпсэтии. Кытаанах кэпсэтии.  Кэпсэтииттэн сүбэ ордук, баайыттан туомтуу ордук (өс хоһ.). Кэпсэтиибит уруккутун курдук көрдөөхтүк тахсыбат буолла. Амма Аччыгыйа
   Кэлэр-барар дьон кэпсэтиилэрэ, күлсүүлэрэ дэлэй. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. Кимниин эмэ туох эмэ боппуруоска усулуобуйа түһэрсии, хардарыта сөбүлэсэһии. ☉ Соглашение, договоренность с кем-л. по какому-л. вопросу
   Кэпсэтиини кэстэххинэ Кэннигэр, иннигэр Кэнтиги тэриниэҕиҥ, Үрүҥ тыыҥҥын Үстэ иһиллиэҕим. П. Ойуунускай
   [Бииктэр:] Кэпсэтиибит курдук, [хамнаскын] үлэҕин толордоххуна ылыаҥ. Суорун Омоллоон
   Урут баайдар оҕолорун чааһынай кэпсэтиинэн судаарыскайдарга үөрэттэрэр этилэр. Бэс Дьарааһын
4. Тугу эмэ ырытан, сыана быһан санааны этии, үллэстии. ☉ Высказывание своего мнения по какому-л. вопросу, обсуждение, дискуссия
   Райком бюрота саҕаланна, Араатар, кэпсэтии аһылынна. С. Васильев
   Кэпсэтиигэ бастакы тылы Алексей Васильевич ылла. С. Никифоров
   Дакылаат кэнниттэн кэпсэтиигэ киирэллэр. Н. Якутскай
5. эргэр. Кыыһы кэргэн ыйытыы, көрдөһүү (кыыс дьонуттан). ☉ Сватовство к девушке (через ее родных)
   [Дьарааһын:] (холуочуйбут киһи быһыытынан) Хата, кэпсэтиини кэпсэтэн бүтэрэн малааһыны тэрийиэххэ. Уйбаан Бырдаахап кырдьаҕас, Марыына диэн оҕоҕун биһиги ыйыта кэлэн олоробут. Н. Неустроев
   [Захар:] Сибиэтэ, оччоҕо мин эн үөрэххиттэн төннөн кэлбитиҥ кэннэ, күһүн кэпсэтии оҥоруом. Эн дьоҥҥор тугу да этимэ. С. Ефремов
6. даҕ. суолт., тыл үөр. Тылынан саҥаҕа сыһыаннаах, ордук бэлиэ. ☉ Свойственный устной речи, обиходным выражениям, разговорный
   Кэпсэтии стилэ.  Саха бүттүүн тылларын иһинэн араарыахха сөп сурук тылын лексикатын уонна кэпсэтии тылын лексикатын. АПС СТЛ
   ♦ Кэпсэтии атын (туспа) буолуо — кытаанахтык аахсыллыа, ситиһиллиэ (саанан этиигэ тут-лар). ☉ Разговор будет другой (говорится с угрозой). [Василий Петров:] Эн, Баай Байбал хоолдьугата, моонньоҕо, бандьыыт буолуоҥ, мин, дьадаҥы Балыксыт күтүөтэ, бассабыык буолуом… Дьэ, аҕаа, оччоҕо кэпсэтии туспа буолуоҕа… П. Ойуунускай. «Оттон төттөрүлэһэр буоллаххытына кэпсэтии атын буолуо», — Васильев сыгынньах нагаанын ылан остуолга уурар. И. Бочкарев. [Паабылап:] [Күндү тааһы] арай мин булуум, оччоҕо баҕас… Ити дирээни кытта кэпсэтии атын буолуо этэ… Н. Туобулаахап. Үгүс (элбэх, туох да) кэпсэтиитэ суох — элбэхтик быһаарса барбакка эрэ. ☉ Без лишних разговоров
   Уол …… туох да кэпсэтиитэ суох биир хардаҕастаах уоту тутан баран, дьонун диэки сүүрбүт. Саха фольк. Чэ, үгүс кэпсэтиитэ суох, күн сарсын уолгун куоракка киллэрэбит. Н. Якутскай
   [Чокуурап:] (турар). Чэ, элбэх кэпсэтиитэ суох, сарсыарда «Хаастаахха» оруос быһыытыгар баар буол. С. Ефремов