санаарҕаа диэнтэн атаах. Санаарҕаахтаан сылдьарбыт, сатаммата буолаарай, Оонньуу-көрүлүү сылдьарбыт ордуктуура буолаарай? А. Софронов
Сайылаабыт дойдубут, Сайыһаахтыы хаалыма, Саас кэлиэр диэритин Санаарҕаахтыыр буолума! С. Зверев

даҕ. Аҕатын ордук таптыыр, аҕатыгар убаммыт (оҕо туһунан). ☉ Привязанный к отцу, любящий, предпочитающий отца (о ребенке, детях)
Аҕыйах сыллаахха диэритин Аҕамсах, ийэмсэх бэйэтэ, Туох эрэ туһуттан билигин Дьонугар кэлбэккэ мэлийдэ. Ф. Софронов

куһуй диэнтэн тиэт
көрүҥ. «Тайах маһынан түһэртиир минньигэһэ бу баар, ыл амсай, аһыытын-ньулуунун бил!» — дии-дии Болот балачча куһуйбахтаан биэрдэ. Н. Заболоцкай
Ити көстөр, күлүмнүүр Илибириир сииктэрбит Кууран сүтүөр диэритин Куһуйбахтаан иһиэҕиҥ! П. Тулааһынап

туохт. Сылайэлэй, сылаарҕаа. ☉ Недомогать, чувствовать вялость, усталость
«Олус уҥуоҕурҕаатым. Кыайан барыа суохпун», — диэбитэ Сэргэй. Н. Босиков
Саас киһи барыта уҥуоҕургуур: утуйуон, сынньаныан баҕарар. А. Сыромятникова
Ойбут күнүм уотуттан Уҥуоҕурҕаан, сыламнаан Уһуктуоххар диэритин Утуйан хаалар кэрэтин! Н. Рыкунов

сыһ. Бииргэ төрөөбүт кыргыттар (дьахталлар) курдук. ☉ Как родные сестры
Ол күнтэн бу күҥҥэ диэритин өлүүлээх таптал балыстыы буолбуттар, Таптал уонна сытыы хотуурдаах Өлүү олоххо мэлдьитин бииргэ турбуттар. М. Горькай (тылб.)
△ Уруулуу, аймахтыы (сыһыаннас). ☉ Как родственник; по-родственному (относиться к кому-л.)
Икки күнү быһа бииргэ сылдьыбыттара. Кинилэр туораттан көрдөххө, бэйэ-бэйэлэрин олус ытыктаһар балыстыы, убайдыы курдуктара. «ХС»

сыһ. Ончу, адьас, букатын, дуостал. ☉ Совсем, совершенно
[Бурҕаллай] Урааҥхай саха удьуора Уол оҕо эрэйдээх Оттуу тостор Уоттуу умуллар, Отойдуу быстар Оҥоһуум суох эбит буоллаҕа! П. Тобуруокап. Кыһалҕаҕа кыпчыйтарар, Кымырдаҕас дьиэтин булар: «Күндү ньаадьыам, көмөлөс — Күүс өһүннэ отойдуу. Аны сааска диэритин Аһатан, сиэтэн олордууй!» И. Крылов (тылб.)

туохт. Такымнаргын күүскэ накыҥнат (хаамаргар). ☉ Сильно подгибать колени (при ходьбе)
Сорук Боллур уол Ойон киирэн Аан таһыгар Арылы тойон оҕонньор иннигэр Дугдурус гына тура түһэн баран, чуо-бааччы доҕуйан, Сүгүрүйбэхтии турда. П. Ядрихинскай
Тарбаҕын лыс гыннаран баран, сототунан оонньоон, курусуунанан дугуйан, хааман доҕуйан барда. «Чолбон»
△ Атахтаргын накыс гыннаран бокулуоннаа, тоҥхой. ☉ Поклониться, согнуться в поклоне, подогнув ногу
[Кыыс] нусхайа тобуктаан, бүк түһэн доҕуйан …… уҥа илиитигэр тутан аҕалбыт туос оҥоойуктан эмтээх илгэни [Куралай Кустукка] айаҕар кутта. Д. Апросимов
△ Атахтаргын биир кэм имигэстик накыҥнатан хамсан, эккирээ (хол., оһуокайга). ☉ Двигаться ритмично и слегка склонившись вперед, приседая (напр., в танце)
Доҕордуура дьоннорум, Тойугунан туһулаан Туойан, доҕуйан иһиэҕиҥ! Саха фольк. Оһуохайдыыр оонньууну Оторсуннаах алааһын оройугар доҕуйан Оонньоон-күлэн көрүөҕүҥ! С. Зверев
[Эбээннэр] Атаҕы дьүөрэлээн доҕуйан Ачаттан тирэнэн тэйбиттэр. С. Дадаскинов
♦ Тобуккунан доҕуй - сатыы тэлэһийэ хаамп; кэрийэ сырыт. ☉ Скитаться, странствовать (пешком)
Тоҕус уон үрэҕи Муустаах далайтан Соҕуруу Дьугдьуурга диэритин Тобукпунан доҕуйбут …… Муҥутуур Мутуктуур Тарбааскын Мин ахан буоллаҕым ини дуу?! Амма Аччыгыйа

1. туохт. Чэпчэкитик, түргэнник түһэ-түһэ көтө сырыт, салгыҥҥа уйдаран бара-кэлэ сырыт (хол., чыычаах туһунан). ☉ Быстро, легко летать, порхать в воздухе
   Көмүс хотоҕойдорунан Күөх далай үрдүгэр Күлүгүрэччи сапсынан Көтөн-дайан тахсаарылар Көрө-истэ олороллор эбит. Нор. ырыаһ. Үрэх, сыһыы үрдүнэн, Үрдүк күнтэн тардыстан, Көмүс күөмэй күөрэгэй Көтөн-дайан таҕыста. Эллэй
2. көсп. Сүргэҥ көтөҕүллэн, көнньүөрэн чэпчэкитик, түргэнник онно-манна баркэл, сырыт. ☉ Быстро, легко и радостно, как бы порхая, двигаться (идти, ехать куда-л., работать)
   Тайах чараас тыһа бүрүөһүннээх булт хайыһардара эниэҕэ сыыдамнык дьулуруйбахтаан, …… көҥүл босхо көтөн-дайан сэгэлдьиһэн истилэр. Амма Аччыгыйа
   Тиэтэйэҕин, доҕотторгор сүүрэ охсоору гынаҕын, көтүөх-дайыах, ыллыах-туойуох курдуккун. С. Васильев
   Сарсыардааҥҥы саһарҕаттан Киэһэ сииккэ диэритин, Көхтөөх күрсүү үлэҕэ Көтөн-дайан иһиэҕиҥ! И. Чаҕылҕан

туохт.
1. Туманна түһэр; буруота таһаар. ☉ Напускать туман; дымить; пылить
Тохсунньу ый Тоһуттар тымныыта Туманнаан түстэ. И. Чаҕылҕан
Бэркиһии саныыбын билигин даҕаны Биирдэ да сыыспатын, бэргэнник ытарын, Туманнаан, барчалаан иһэр да тааҥканы Чугаһыар диэритин чуҥнаһа сытарын. М. Хара
2. көсп. Туох эмэ бэрээдэгин алдьатан, ыс, бурай. ☉ Приводить в беспорядок, ломать, расстраивать что-л. Туманнаан ааспыт сэриигэ Аҕалара Берлиҥҥэ — Иирэр дьаҕыл кэйгэлгэ Охтубута эмискэ. Р. Баҕатаайыскай
[Үстээх Вася] долбууртан кинигэлэри ыһар идэлээх. …… Дьэ туманныыр! Олох сүгүннүүр суох — кинигэ иэдэйииһи. ИМС ОС
3. кэпс. Атын туохтуурдары кытта холбоһон «олус эрчимнээхтик, түргэнник, тохтоло суох хамсан-имсэн, тугу эмэ оҥор, гын» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В сочетании с другими глаголами употребляется в значении «двигаться, делать что-л. быстро, энергично, без остановки»
Наһаа нарын дьүһүннээх эрээри, сүрдээх омуннаах эдэркээн киһи кэпсээн туманныыр. П. Ойуунускай
Ырыыхыраах киһитэ суох аттар, табалар, ыттар сырсан туманнаан иһэллэр. Амма Аччыгыйа
Хара Ыстапаан үлэлээн-хамсаан туманнаан бардаҕына, тэҥнээҕэ аҕыйах курдуга. Айталын

1. аат., поэз. Туох эмэ маҥхайыыта, тунаарыыта (хол., айылҕа көстүүтэ). ☉ Белизна чего-л. (напр., природного явления)
   Халлаан кэрэтэ, тоҥ былыт тунала, Ый сырдыгын ырааһа манна баар. Л. Попов
   Сыгынньах атаҕым бөҕүөрэн, үөр чыычаах уһуктуор диэритин Сааскы түүн туналын бүрүнэн өһөстүк кэспитим от сиигин. И. Гоголев
   Чохоон курдук ый тахсан, Тунал дуйдуур сыа хаары... М. Тимофеев
2. даҕ. суолт. Маҥан, үрүҥ буолан, туртайан көстөр. ☉ Отливающий белизной. Күндэли алаас үрдүнэн — үрдүк, тунал халлаан. Л. Попов
   Чуумпурбут мин түүҥҥү куоратым үрдүнэн Тунал ый уһунна тыаһа суох эрдинэн. М. Хара
   Тула өттүҥ тунал хаар, халлаан эмиэ хаар өҥүнүү сып-сырдык. С. Дадаскинов
   ◊ Тунал маҥан — олус сырдык, сыдьаайан көстөр, эриэнэ-эгэлгэтэ суох үпүрүҥ. ☉ Белый-белый, ослепительно белый
   Тунал маҥан хайалар Тунаарыһан тураллар. Л. Попов
   Хайаттан саамай үрдүгэр Хаар баар буоларын умнума. Онон хата киэн туттуохха Тунал маҥан баттаҕынан, Үрдээһин бэлиэтэ диэххэ, Баттах маҥан буоллаҕына. И. Эртюков
   Тунал ыһыах — тунах ыһыах диэн курдук (көр тунах). Тунал ыһыах туругурда, күндүл ыһыах күөрэйдэ. Т. Сметанин
   ср. бур. тонол ‘блеск; блик’