аат. Таҥараҕа анаан көрдөһүү курдук ааҕыллар, анал ис хоһоон ноох тиэкис. ☉ Молитва
Аҕатын хоһугар былаҕачыыннай добдугураччы ботугураан, айыыны сууйар мэлииппэни ааҕа ра иһиллэрэ. Л. Попов. Күн киэһэрдэ. Оҕонньоттор киэһээҥҥи мэлииппэлэригэр таһырдьа таҕыстылар. «Саха с.»

аат., итэҕ. Православнай таҥара дьиэтигэр саалтыыр ааҕар, өлбүтү, төрөөбүтү бэлиэтиир алын үлэһит. ☉ Низший служитель в православной церкви, дьячок, псаломщик
Аҕабыыт ырыатын түмүктэрин аайы лөчүөк ыллыыр. Эрилик Эристиин
Үс мөссүөннээх таҥара иннигэр саалтыыры лөчүөк добдугураччы ааҕар. ИН ХБ
Муннукка лөчүөк саалтыыр ааҕа олорбута. Л. Толстой (тылб.)
русск. дьячок

туохт.
1. Сүһүөх-сүһүөҕүнэн тус-туспа быһан араартаа (хол., сүөһү, сылгы атаҕын). ☉ Отделить ногу животного от туши по коленному суставу. Ити убаһаны атахтарынан сүһүөхтээ
2. Тылы сүһүөхтэргэ араар. ☉ Делить слово на слоги. Оҕо оскуолаҕа маҥнайгы кылааска киирэригэр тылы кыайан сүһүөхтүүрэ хайҕаныан эрэ сөп. ПЯГ АСОДИҮө
◊ Сүһүөхтээн аах — тылы сүһүөхтэринэн арааран бытааннык аах (хол., оҕону этэргэ). ☉ Медленно читать по слогам (напр., о ребёнке)
Сүһүөхтээн добдугураччы ааҕары ситиспит да учууталлар, бэрт үгүс түбэлтэҕэ хоһуласпыт дорҕооннор таба суруллууларын толору кыайан ситиспэттэр. СОТТҮө
Сотору мин саалтыыры сүһүөхтээн ааҕар буолбутум, киэһэ чэй кэнниттэн саалтыыр аахтарар этилэр. «ХС»
Пепе сүһүөхтээн луоһуннары ааҕар уонна онтуттан олус үөрэр. В. Чичков (тылб.)

1. туохт. Искиттэн тыыллан иһэн, үллэн таҕыс. ☉ Вздуваться, набухать, вспучиваться, опухать
   Иһэн дыгдай. Сиэмэ илийэн дыгдайбыт. [Көстөкүүн] харыта суп-суон, мөпмөчөкө буола дыгдайан тахсыбыт этэ. В. Протодьяконов
   Кыстаанык уҥуохуҥуоҕа барыта халыр-босхо барда, сирэйэ дыгдайан таҕыста. Н. Павлов
   Толору салгыны эҕирийдэххэ тыынар уорганнар, ордук тыҥа, дыгдайаллар, салгын таҕыстаҕына хапсыйаллар. ФВН ТС
2. дьүһ. туохт. суолт. Аһара үллэн, киэбиҥ таһынан бар, оннук үллэн көһүн (ким-туох эрэ тас көстүүтүн ойуулааһыҥҥа). ☉ Сильно раздуться, раздаться вширь, чрезмерно увеличиваясь в объеме, теряя прежний вид, форму (обычно о внешнем облике кого-чего-л.)
   Кыыһы тоҕоноҕуттан ылан иһэр киһи от өҥө сэлээппэлээх, дыгдайбыт сарыннаах күрүҥ өҥнөөх кылгас болтуолаах. Н. Габышев
   Ити үлүгэр дыгдайбыт дьахтар ити оҕо сутуругуттан эмсэҕэлиэ диэн куттаннаҕыҥ дуу? Р. Кулаковскай
   Дыгдайбыт суон киһилэрэ Хаппытыан оҕонньорго туһаайан добдугураччы күүскэ саҥарда. ЭКС ТБТ

аат.
1. Туох эмэ ис номоҕо, тугу, туох санааны этэрэ. ☉ Содержание, основная суть изложения, тема. Тылын хоһооно иһиллибэт
□ Бэрт элбэҕи кэпсээн суккуйда да, хоһоонун өйдөөбөтүм. СТБКТ. Ханнык даҕаны, иһиттэххэ туох да хоһооно суох курдук чабырҕах хайаан да кистэлэҥ, табылыннаҕына, бэрт куодаһыннаах ис хоһоонноох буолар. Саха фольк.
2. Устуруокаларын ахсын тыллар сүһүөхтэрэ дьүөрэлэһэн иһиллэр, суруллар дьоҕус уус-уран айымньы. ☉ Стих, стихотворение
Хоһоон баайа, уобараһа хоруоҥкалыы тиһиллибэт, Тыл бэргэнэ, тыл арааһа Тыаттан мастыы кэрдиллибэт. Күннүк Уурастыырап
Кэнчээри сахалыы хоһоон ааҕа чоргутар. Суорун Омоллоон
♦ Хоһооҥҥо холбоммут, ырыаҕа ылламмыт — киэҥник биллэр, аатырбыт, сураҕырбыт. ☉ Прославленный, воспетый, популярный. Хоһооҥҥо холбоммут, ырыаҕа ылламмыт Өлүөнэ эбэккэм
◊ Ис хоһоон көр ис IV
Сахалыы добдугураччы ааҕара, нууччалыы даҕаны быһа холуйан сурук ис хоһоонун өйдүүрэ. Софр. Данилов
Олус үчүгэйи күүппүтүттэн эбитэ дуу, Серёжа кинигэтин ис хоһоонун астыммата. Н. Лугинов
Өс хоһооно көр өс II. «Кырдьаҕаһы хааһахха хаалаан сылдьан сүбэлэт» диэн саха өһүн хоһооно олус сөп эбит. Амма Аччыгыйа
«Тыала суохха мас хамсаабат, уота суохха буруо тахсыбат» диэн өс хоһооно баарыныы «Арктика» сопхуос дьоно, туох даҕаны суоҕа буоллар, бу курдук сымыйанан айдаарыахтарыгар табыллыбат. Н. Якутскай
ср. др.-тюрк. хошуҕ ‘стихотворения, поэма’, алт. кожоҥ, тув. кошаҥ ‘песня’

туохт.
1. Кими, тугу эмэ кимиэхэ, туохха эмэ тэҥнээ, майгыннат. ☉ Уподоблять кого-что-л. кому-чему-л., сравнивать
Киһи оҕо сааһын сарсыардаҕа, ситэр сааһын күнүскэ (күөгэйэр күнүгэр), оттон кырдьыытын киэһэҕэ холууллар. Саха фольк. Дойдутугар тахсарыгар, уруккутугар холоон, мунду бөҕөнү сиэм диэн саныыра, хата, биир мунду баһын хампы ыстаабатаҕа. Н. Якутскай
Ээ, биһиги дьоммут тэллэйи аанньа билэ иликтэр, улахан аска холооботтор. Е. Неймохов
2. Тугу эмэ быһа холуйан, барыллаан кэмнээ, быһаар, холуй. ☉ Определять что-л. приблизительно, прикидывать
Хотону саамай улааттаҕына, икки сүүс ынахха холоон тутуоҕуҥ. В. Титов. Биирдэ сиэнэ ыйытта: «Эһээ, ити тоҕо балыккын мунньаҕын, бэйэбит эрэ тоторбутун холоон буһарыаххын?» КФА СБ
Убаҕаһы утах ханарынан холоон иһиэххэ наада. Дьиэ к.
3. Тугу эмэ тургутан көр, сибикилээ, билгэлээ. ☉ Пробовать, оценивать что-л. [Булчут хаары] Сөмүйэтинэн оймоото — Суоллара тоҥо илик, Билгэлээн көрдө, холоото — Сүүрэ туртар тус илин. Эллэй
[Ходоров] хайдахтаах да уустук бырайыагы маҥнай толкуйдаан, холоон, ыараҥнатан көрөн баран, бырайыак сүрүн оҥкулун начаас курдурҕаччы оҥорон кэбиһэр. Н. Лугинов
Омурҕанныы тохтуубун, Охсор сирбин холуубун. А. Бродников
♦ Кумаар да сиэбитигэр (ытырбытыгар) холообот көр кумаар
Икки саалаах кииртим. Биир куһаҕан булгу тутуунан үс төгүл ыттым даҕаны, кумаар да сиэбитигэр холообото. Багдарыын Сүлбэ
Өлөрү утуйарга холоо көр өл I. Дьон-норуот туһугар Эрэйин дьолго солбуйбута, Өлөрүн утуйарга холообута. С. Зверев
Күтүр дойду көлдьүнэ Аймаан-алдьатан баартын Ситиһэр иннигэр, Өлөрбүн даҕаны Утуйарга холуом! Суорун Омоллоон
Хоҥуруутугар <да> холообот (хоннорбот) көр хоҥуруу. [Лэкиэс:] Чэ, аныгы киһи санаата уларыйбыта, тугу да хоҥуруутугар холообот буолта сүрдээх. А. Софронов
«Кэһэйдин, тугу да хоҥуруутугар холообот», — Пуд Ильич сэтэриир. Далан
◊ Быһа холоон көр быһа I
Сахалыы добдугураччы ааҕара, нууччалыы даҕаны быһа холоон сурук ис хоһоонун син өйдүүрэ. Софр. Данилов
Утуйуон иннинэ эһэ көннөрү бириэмэтээҕэр быһа холоон үс төгүл элбэҕи аһыыр, түөрт уонтан тахса киилэ сыаны мунньунар. ЭБЭДьА. Хараҕынан холоо — тугу эмэ көрөҥҥүн барыллаан, быһа холуйан быһаар. ☉ соотв. определять что-л. на глаз
Кыһыахтаах чороонум быһыытынтутуутун барыллаан, илиибэр ылан, тэйитэ-тэйитэ харахпынан холоотум. Н. Борисов
Кыылы уонна хоруолугу иитэр научнай-чинчийэр институт сүбэтинэн хаһаайыстыба усулуобуйатыгар аһылык сыатын хараҕынан холуохха сөп. БЗИ СА. Холоон көр — кими, тугу эмэ тургутан көр, бэрэбиэркэлээ, боруобалаа. ☉ Пробовать, испытывать кого-что-л. [Оҕонньор:] Нойоон, төһө хоһууҥҥун, хапсаҕайгын уонна быһыйгын мин холоон көрүөм
Саха фольк. [Дьээбикин:] Бэртэр кэлбит буоллаххытына, тоҕус ох сиртэн туран ыта холоон көрүҥ. Н. Габышев
Дьоннор улахан күүстээх киһи кистэнэ сылдьар быһыылаах диэн уорбалаан, киһилэрин холоон көрөргө сүбэлэспиттэр. «Чолбон»

туохт.
1. Уунан эбэтэр атын убаҕаһынан ким-туох эмэ кирин ыыт эбэтэр ордук-хоһу, наадата суоҕун суох гын, ыраастаа. ☉ Мыть, смывать грязь, очищать что-л. от грязи при помощи воды, умывать
Микиитэни бу мыыланан ып-ыраас гына сууйан-сууйан баран, бу эминэн уҥунуохтаан кэбистэххэ, ымынаҕа биир нэдиэлэ иһинэн хатырык курдук хастанан түһэн хаалыаҕа. Амма Аччыгыйа
Ыраас уутунан уолаттарын тириппит көлөһүннэрин кытары харахтарын уутун сууйа сотон ылбыта. Н. Лугинов
Ася иһит сууйар, Кеша сотор, ыскаапка уурар. Н. Габышев
△ Мыылалаах эбэтэр бороһуоктаах ууга уган баран, таҥас кирин ыыт, ыраастаа. ☉ Стирать
Даайа тэлгэһэҕэ сууйбут таҥаһын ыйыы сылдьар эбит. Софр. Данилов
Маайа сууйбут таҥаһын уутун ыган мускуйар. Н. Якутскай
Саҥа дьиэһит кыыһы булбутум …… оннооҕор таҥаспын сатаан сууйбат. М. Доҕордуурап
2. Саа уоһун ыраастаа. ☉ Чистить ствол ружья
Кини саҥатыгар уонна саатын сууйарыгар тартаран олорор буолан ураһа чэпчэки аана аһыллыбытын, таһыттан киһи киирбитин билбэтэ. Т. Сметанин
Кини кэргэнэ тимир оһох суоһугар оҕунуохтаах байыаннай саалары сылыта-сылыта сууйар. С. Васильев
[Ыстапаан Саабыс] күһүн булка барарыгар оҥостон, сайыны быһа саатын сууй да сууй, арыынан оҕунуохтаа да оҕунуохтаа буолла. КФА СБ
3. Улахан көһөҥө таастан эбэтэр кумахтан көмүһү, күндү тааһы (хол., алмааһы) уунан сууйан арааран ыл. ☉ Промывать, мыть, намывать (напр., алмазы, золото)
Үчүгэй көмүстээх сир буоллаҕына, ортотунан күҥҥэ баччалыы солуотунньугу сууйдун... Оччоҕо... бачча буолуохтаах. Суорун Омоллоон
Үрүйэ үрдүгэр түөрт киһи туорай мастаах уһун ураҕаһынан кыллыгыраччы уста турар ууну булкуйаллар. Ити кинилэр көмүс сууйар быһыылара. Н. Якутскай
Иирэлээххэ дыраагалар бытархай алмааһы сууйаллар. И. Данилов
4. көсп., кэпс. Туох эмэ үөрүүлээх, бэлиэ түгэни ас тардан, арыгы иһэн бэлиэтээ. ☉ Отмечать какое-л. знаменательное событие застольем, обмывать что-л. Чэйиҥ, турумаҥ, көрсүһүүнү сууйуоҕуҥ. Н. Лугинов
Хас даҕаны уолаттар Хамнас кэлтин сууйаары Арыгыны хото ылбыттар. В. Гольдеров
Бириһиэни тэлгэтэн маҥнайгы бултарын сууйан үөрэ-көтө аһыы, күлэ-сала араас көрүдьүөһү сэһэргэһэ олордулар. В. Протодьяконов
♦ Айыыны (буруйу) сууй — куһаҕан дьайыыны, ыар буруйу оҥорбуккун тугунан эмэ боруостаа, үтүө ааккын төнүннэр. ☉ Искупить вину чем-л., вернуть доброе имя
Хайдах гынаммын хараҥа буруйбун сууйуомуй мин сордоох... Суорун Омоллоон
Былаҕачыыннай добдугураччы ботугураан, айыыны сууйар мэлииппэни ааҕара иһиллэрэ. Л. Попов. Суобаскын сууй — түктэри быһыылан. ☉ Потерять совесть
[Арыгы] …… Чиэһи ситэн туран киттитэр, Суобаһы суудайан туран сууйар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ньукулай Баһылайабыс …… киһи аатын алдьатар, суобаһын сууйар кумааҕыны кыратык да илиитэ салҕалаан көрбөккө бооччойооччу буолбатах. Эрчимэн
Хотуой, ол-бу буолан кубулунан, Хомсу-имси туттан, Суобаһы сууйума, Ааты алдьатыма. П. Ядрихинскай
(Аатын алдьат) <суон> сураҕын сууй көр аат I. Баҕыста сытыйбыт сирэйгин быһыта сынньаммын ааккын алдьатыам, сураххын сууйуом. Амма Аччыгыйа
Илин эҥээр ааттааҕа Сынаҕы баай …… Бүгүн мин суон сурахпын Сууйаары Ол алта маҥан туос ураһанан Айгыстан түһэн олорор. И. Гоголев
Эт мэйиилээхтэр эриэккэстэрэ Эҥсиллэн кэлэннэр, Албан ааппын алдьаттылар, Суон сурахпын сууйдулар. С. Зверев. Сыатын сууйа илик — кыһын мунньуммут сыатын сүтэрэ, ыра-дьүдьэйэ илик (кыыл туһунан). ☉ Не успел растерять накопленный за зиму жир (о звере)
Эрдэтээҕи, сыатын сууйа илик кыыл, эмискэ бала түһүммэккэ, тохтуу-тохтуу уһаарар буоллаҕына, үөтэлээн хотторооччута суох буолааччы. В. Яковлев
<Миигинэн> тииһиҥ сааҕын сууйума көр миигинэн. Тииһиҥ сааҕын сууйа олорума, оҥор диэбити оҥор! А. Софронов
Оттон таах тииһиҥ сааҕын сууйан ыйыппат, истээри сүбэлэтэр буоллаххына, сүбэлиэм даҕаны. Суорун Омоллоон
Төһө да быыпсай буолларгын миигинэн тииһиҥ сааҕын сууйума. Болот Боотур. <Илиигин> хаанынан сууй — элбэх киһини өлөр, бааһырт. ☉ соотв. быть по локоть в крови
Бандьыыт саллааттара …… бар дьон кыа хааныгар илиилэрин сууйбуттарын туһунан Охоноос ыллыыр. Амма Аччыгыйа
Кулаактар Сэбиэскэй дойдуну Баттаммыт хаанынан сууйдулар. Эрилик Эристиин. ДТС, тюрк. йу, чуг, чу