м. лөчүөк (аҕабыт көмөлөһөөччүтэ).

м. дьаакан (сололоох лөчүөк, аҕа-быты эрэ аннынан).

ыгыллаҥнаа диэнтэн холб. туһ. Атыттар …… көҕөрө өлбүт муруннаах лөчүөктэн харахтарын араарбакка олорон күлээри ыгыллаҥнаһаллар. «ХС»
Халерхаа дьүөгэлэрэ, айахтарын саба туттан, күлсэн ыгыллаҥнастылар. С. Курилов (тылб.)

чубуук д и э н к у р д у к
Чуохаанчык Уйбаан, мустуугар б ө п п ү р ү ө с к эни уга-уга Лөчүөк кыыһын диэки, со тору буола-буола, кылап гынан көрөн кэбиһэр. Д. Очинскай
русск. мундштук

1. даҕ., кэпс. Үтүө санаалаах, эйэҕэс-сайаҕас. ☉ Добросердечный, радушный, приветливый
   [Эмээхсин:] Дьол-баат баар, Ааныс эһиги олоххут иннитигэр баҕар, үтүө санаалаах, манньаҕас майгылаах түбэһиэҕэ. А. Софронов
   Биһиги булчуппут бэйэтэ, б а й анай курдук, манньаҕас киһи, ыалдьытымсах хаһаайын. Ф. Софронов
   Мэхээнньик үөрэх тээх, Манньаҕас сүрэхтээх [эдэр киһи]. М. Соров
2. аат суолт. Аламаҕай быһыы; амарах санаа. ☉ Добродушие, радушие; милосердие
   Бэйэтин манньаҕаһыттан. ПЭК СЯЯ
   — Лөчүөккэ манньаҕаһын иһин төһөнү биэрдиҥ? — Биэс харчыны! — диэн балабыай этэн кэбиспитим. М. Горькай (тылб.)

аат., итэҕ. Биир православнай таҥара дьиэтигэр сылдьар итэҕэйээччилэр, лөчүөктэр, саалтыырдьыттар, тэрэпиэһинньиктэр о. д. а. ☉ Приход (православной церкви)
Маны (52 бууттаах куолакалы) бүрүкүөт мунньаҕар биэс нэһилиэк баайдара мунньустан, бэйэ-бэйэлэригэр сэлээннэһэ сатыы олорбуттар. «ХС»
Таҥара дьиэлэрин бүрүкүөттэрин чилиэннэрэ бэйэлэрин үрүҥ саабаннарынан сирэйдэрин сабынан аастылар. Э. Войнич (тылб.)
◊ Бүрүкүөт аах — таҥара дьиэтигэр мустубут дьоҥҥо, атын да сиргэ мустубут бэйэтин бүрүкүөт дьонугар мэлииппэ аах (аҕабыыт туһунан). ☉ Читать молитвы, провести службу прихожанам
Охоноос этэринэн буоллаҕына: «Аҕабыыт сымыйанан бүрүкүөт ааҕар, сэрииттэн ыраахтааҕылар уонна баайдар үптэрэ халыҥыыр үһү». Амма Аччыгыйа

туохт.
1. Чиҥээн, дьиппинийэн аллара түс, намтаа, кыччаа. ☉ Уплотняясь, осесть, уменьшиться в объёме
Үрэх быыһыгар хаар, кыратык суоллубут буолан баран, кыһыҥҥылыы тиҥинэс сытара. Н. Апросимов
Сиилэс ортото кытыытынааҕар куруутун күүскэ суоллан түһэр, ол иһин томточчу угуллара наадалаах. САС
Халыҥ хаар үрдэ бөһүйэн күнтэн күн суоллан, намтаан иһэр. «ХС»
2. Этиҥ ыанан дьүдьэйбит, кыччаабыт көрүҥнэн. ☉ Усыхать, терять в весе (о человеке)
Урут далбарга сылдьыбыт талыы-талба бэйэтэ сылбыраан этэ суоллубут, тириитэ чарчыстыбыт, мыччыстыбыт. Болот Боотур
Урут киппэллэн түһэн модьу да этэ! Билигин суоллубукка дылы буолбут. Н. Лугинов
Өлүк суолла хаппыт төбөтүн анныгар бэчээттэммит мэлииппэни уурбуттара, муннукка лөчүөк саалтыыр ааҕа олорбута. Л. Толстой (тылб.). Тэҥн. уол I
ср. ДТС сол ‘уменьшаться, убывать; исчезать’

1. даҕ. Кыра кээмэйдээх (ньуоска). ☉ Чайный (ложка)
   Лөчүөк саахардаах отон уутун чаайынай ньуосканан …… аттыгар кэлбит киһи айаҕар кутар. И. Бочкарёв
   Ымдааны иһиэх иннинэ биир ыстакаан утахха биир чаайынай ньуоска сүөгэйи куттахха минньийэр. ТИИ ЭОСА
   [Костя:] Үүтү, туох эрэ эмкэ дылы, чаайынай ньуосканан чалымнатары сөбүлээбэппин. Саһарҕа
2. аат. суолт. Итии чэй иһэр уонна аһыыр сир (кыра остолобуой курдук). ☉ Род общественной столовой, где посетители могут напиться чаю и закусить, чайная
   Дьуурка чаайынай диэки баран эрэр дьонун ситэн кэлэн дакылааттаан субурутта. Э. Соколов
   Устудьуон сиэбиттэн араҕас миэли ылан чаайынай дьиэтин эркинигэр кутаны уруһуйдаабыт. КНО

аат. Христианскай таҥара дьиэтин үлэһитэ (таҥара үөрэҕин тарҕатар, таҥараны итэҕэйэргэ үөрэтэр, дьону бэргэһэлиир, оҕону сүрэхтиир, мэлиибэн ыллыыр эҥин). ☉ Священник, поп
Бадаайап Маппыры аҕабыыкка сүрэхтэппит, бэйэтин аннынан суруйтарбыт. Л. Попов
Саянов сүр суостаах тойон буолан, аҕалбыт аҕабыыттарын батыһыннара сылдьан, күүһүнэн, сүрэхтэтэлээн барар. Эрилик Эристиин
Аҕабыыт уонна лөчүөк дьону таҥараҕа тиксэрэллэригэр кумааҕыны кытта кэпсэтэ туралларын сөҕө көрөрүм. «Кыым»
♦ Иирбит аҕабыыт дьыалатын курдук — туох да иилэн ылбат гына булкуллубут туох эрэ. ☉ Как дела сумасшедшего попа (о чем-л. крайне запутанном, запущенном, беспорядочном)
«Дьыалаҥ иирбит аҕабыыт дьыалатын курдук, туох даҕаны дьыалата тигиллибэт, киирэр-тахсар сурунаалгар суруллубат», — дии-дии саҥарар Сиидэрэп. Күндэ
◊ Кэриим аҕабыыта — таҥара дьиэтиттэн ыраах олорор ыаллары, нэһилиэктэри кэрийэ сылдьан оҕону сүрэхтиир, дьону бэргэһэлиир эҥинниир аҕабыыт. ☉ Странствующий священник, обходящий отдаленные стойбища, зимовья, хозяйства и проводящий венчание, крещение детей и другие обряды
Бастаан ойох ыллаҕына, таҥара дьиэтигэр киирэрим буолуо диэн наһаа дьулайа санаабыта, хата, кини дьолугар, кэриим аҕабыыта түбэһэн бэргэһэлээбитэ. М. Доҕордуурап
Айан суолун кытыытыгар олорор буоламмыт, кэриим аҕабыыттара биһиэхэ үгүстүк тохтоон ааһаллара. «ХС»

туохт.
1. сөбүлээб. Айгыстан, дархаһыйан кэл, түбүлээ (күүтүллүбэтэх эбэтэр түбүгү сүпсүгүрүүнү таһаарар «ыар ыалдьыттар» тустарынан). ☉ Приходить, приезжать, прибывать с большим шумом, помпой (обычно о незваных гостях или гостях, пребывание к-рых сопряжено с большими хлопотами, неприятностями для хозяев)
Биирдэ Силтэһин Махсыыҥҥа Сэбиэт сэкирэтээрэ киирдэ. Атыыһыт Сүөдэр, «таарыччаҕа» Адаҕыйан тиийдэ. С. Васильев
Сибэтиэй бөҕө сэлэлээтэ, Аанньал бөҕө арыаллаата. Аккыырай аймаҕа адаҕыйда, Оппуостал бииһэ уолдьаста. С. Зверев
Аҕабыыттаах лөчүөк аҥаардастыы адаҕайдылар. «ХС»
2. көсп., үрд. Өһөөбүт курдук соруйан куһаҕанынан бул, кыһалҕалаах, эрэйдээх өттүнэн күөнтээ. ☉ Неотступно преследовать; грянуть, нависать (о беде, несчастии, явлениях, влекущих за собой большие неприятности)
[Ньукулай:] Атаҕастабыл аччыан кэриэтэ адаҕыйан иһэр, баттабыл бараныан кэриэтэ бастаан иһэр, хаһан да уурайара биллибэт. А. Софронов
Ахса-аана биллибэт Алдьархай адаҕыйдаҕа буолуо, Үксэдьүүлэ биллибэт Үлүгэр бөҕө үтүрүйдэҕэ буолуо. П. Ойуунускай
Дьэ, доҕоттоор, Саха сиригэр өтөрүнэн түспэтэх уот кураан таҥнары сатыылаан, быйыл улуу сут адаҕыйда. И. Гоголев