мат. теорема; теореманы дакаастаа = доказать теорему.

факт; фактарынан дакаастаа = доказать фактами, доказать на фактах; оннук факт баар этэ такой факт имел место.

сов. 1. (доказать свою невиновность, правоту) кырдьыккын таһаарын, көмүскэн; 2. (оказаться правильным): утверждение врача оправдалось врач этиитин кырдьыга көһүннэ; 3. (окупиться) толун, тилин; затраты оправдались туттуллубут үп тилиннэ.

сыһ., кэпс. Ылыннарыылаахтык, ыйааһыннаахтык (хол., кэпсэт). ☉ Убедительно, веско (напр., доказать что-л. кому-л.)
«Роман барахсан харчылаахтык этэр киһи буоллаҕыҥ», — Иван уус үөрэн-көтөн бачыгырыы түстэ. М. Доҕордуурап

сов. 1. кого (доказать невиновность, правоту) кырдьыгын таһаар, сөбүгэр таһаар, быыһаа; оправдать подсудимого дьүүллэнээччини быыһаа;2. что чем (признать допустимым) саптар; оправдать неразумный поступок молодостью өйө суох быһыыла-ныытын эдэринэн саптар; 3. что (возместить) толуй, тилиннэр; оправдать расходы ороскуоту толуй; оправдать труд эрэйи тилиннэр; 4. что (подтвердить на деле) толор; оправдать доверие итэҕэли толор.

туохт.
1. Кимтэн, туохтан эмэ быыһанар миэрэни тутун. ☉ Защищаться от кого-чего-л.
Бандьыыттар манна киирдэхтэринэ, биһиги да сэриилэһиэхпитин, көмүскэниэхпитин сөп. Н. Якутскай
Көйүүртэн көмүскэнэн, ытыстарын хаптаҕайынан «тэс» гына сырбатыналлар. Н. Заболоцкай
Үһүс периодка харса суох албастары субурутан очукуо ыллым, киһим олус көмүскэнэн, сэрэттилэр. НЕ ТАО
2. Ыарыыттан харыстан, утарсыс. ☉ Беречься, защищаться от болезни
Сэллигинэн ыалдьааччыны кымыһынан эмтээһин түмүгэр ыалдьааччы организмын ыарыыттан көмүскэнэр күүһэ үрдүүр. ЩМФ ККЭБС
3. Буруйа суоххун, кырдьыккын дакаастаа. ☉ Доказать свою невиновность, правоту, оправдаться
Онтон Семен Романович, иккиһин тыл көрдөөн, бэйэтин көмүскэммитэ. Н. Лугинов
Буруйданааччыларга көмүскэнэр быраап хааччыллар. ССРС К
◊ Көмүскэнэр өҥ — от-мас, сир-дойду дьүһүнүгэр дьүөрэлэһэн, таба көстүбэт буолан, саһан көмүскэнэр өҥ (хол., куобах хаарга дьүөрэлэһэр маҥан өҥө, бочугурас ойуурга таба көстүбэт эриэн өҥө). ☉ Защитная окраска. Айылҕаҕа көмүскэнэр өҥнөөх кыыллар, көтөрдөр үгүстэр

туохт.
1. Киртэн, бөхтөн-сыыстан босхолон, ыраас буол. ☉ Очищаться от грязи, становиться чистым
Бүлүү ардах уутунан ырааһыра сууммут кырдаллара кылбайа көҕөрбүттэр. Л. Попов
[Лэкиэс:] Итиннэ хахха сиргэ көлүйэҕэ киирэн ырааһырдахха табыллыыһы. С. Ефремов
Талах сиппииринэн дьиэбин кичэйэн сиппийэбин, оччоҕуна ырааһыран киһи кута-сүрэ эрэ тохтуох курдук буолар. С. Маисов
2. Туох эмэ халлааны, күнү хаххалыыр, мэһэйдиир (хол., былыт, буруо, туман) халбарыйан, сүтэн дьэҥкэр, сырдаа. ☉ Проясниться, просветлеть (о небе)
Бүрүйэн турбут туман, улам көтөҕүллэн, от-мас көҕөрө ырааһырда. А. Фёдоров
Бүгүн күн ырааһырбыта, муора чуумпурбута сүрдээх. П. Филиппов
Халлаан күөх эмтэкэтэ көстөн баран, улам ырааһыран, сотору буолаат, күммүт барахсан бу күлүмүрдээн таҕыста. С. Тарасов
△ Тыынарга чэпчэки, сөрүүн, ыраас буол, чэбдигир (салгын туһунан). ☉ Быть прохладным, чистым и свежим (о воздухе)
Тоҕой Сэлэ ходуһата быйыл сайын күөх быйаҥа ордук күөгэйэ үүммүтэ, салгына ордук ырааһырбыкка дылы буолбута. Л. Попов
Арай салгын биллэ ырааһырбыт чинчилээх. Огдо
3. көсп. Өйдүүн-санаалыын дьайҕар, чэпчээ (хол., өр кэмҥэ быһаарыллыбакка сылдьыбыт быһаарыллан, сүгэһэр буолбут ыарахан санаа кыйданан). ☉ Воспрянуть духом, оживиться (сняв с себя тяжёлый груз забот)
Айдар тыл этэн баран чэпчии түспүтэ, тугу эрэ улаханы кыайбыкка-хоппукка дылы, бэйэтин быдан үрдээбит, ырааһырбыт курдук санаммыта. Н. Лугинов
Сергей итинник иһигэр уруккуттан ааллара сылдьыбыт боппуруоһа бүгүн кэлэн, дьэ таһырдьа көбөн тахсан, ырааһыран, төбөтүн иһигэр дьэ сааһыланан, олоҕун булбутуттан эмиэ да соһуйа, эмиэ да үөрэ санаата. В. Яковлев
Икки-үс сыл дьэбин кэриэтэ кини дууһатын быһа аалбыт санаа дьайҕара, ырааһыра түһэргэ дылы гыммыта. В. Титов
4. көсп. Кырдьыккын бул, буруйтансэмэттэн босхолон. ☉ Доказать свою правоту, оправдаться
[Түбэтиэйкэлээх киһи:] Оттон саатар үтүө аатыҥ-суолуҥ ырааһырара оҕолорго да үчүгэй ини. Н. Лугинов
Убайа Семён Чурапчылаары тииһэн эрдэҕинэ, Бүөтүр суруга кээлтэ, үөрүүлээх сурук: итэҕэһэ көстүбүт, ырааһырбыт. Н. Габышев
Сергей Степанович ырааһырбыта, буруйа суоҕа дакаастаммыта, баартыйаҕа төттөрү ылбыттара. С. Васильев

побуд. от таҕыс = 1) вытаскивать, извлекать, вынимать; суумкатыттан кинигэни таһаарда он вытащил книгу из сумки; ууттан таһаар = вытащить из воды кого-что-л.; чаанньыгы уоттан таһаар = снять чайник с огня; кыыныттан быһаҕын таһаарда он вытащил нож из ножен; он обнажил нож; таһаҕаһы трюмтан таһаар = поднять груз из трюма; 2) выносить; вывозить; дьиэттэн таһаар = вынести из дому кого-что-л.; куораттан табаары таһаар = привезти (букв. вывезти) товары из города; 3) выводить; выпускать; ынахтары мэччирэҥҥэ таһаар = выпустить коров на пастбище; тыыннаахтыы сии-сии тыыннаахтыы таһаарар баар үһү загадка есть такое: живьём съедает—живьём выпускает (туу верша); 4) выгонять, выпроваживать; изгонять; дьиэттэн (үүрэн ) таһаар = выгнать кого-л. йз дому; 5) выставлять, высовывать; тылгын таһаар = высунуть язык; 6) вывихнуть; илиитин таһаар = вывихнуть руку; 7) поднимать вверх, наверх; уолаттар моҕотойу тииккэ таһаарбыттар ребята посадили бурундука на дерево; 8) перен. выпускать, издавать; опубликовывать; хаһыаты таһаар = выпустить газету; хаһыакка таһаар = опубликовать что-л. в газете; харчыны таһаар = выпустить деньги; 9) перен. выпускать, производить, вырабатывать; саҥа боруоданы таһаар- вывести новую породу (скота); үүннэрэн таһаар = вырастить что-л.; оҥорон таһаар = производить что-л.; 10) перен. выводить, исключать; правление састаабыттан таһаарбыттар его вывели из состава правления; скобкаттан таһаар = мат. выносить за скобки; 11) перен. выносить, издавать; уурааҕы таһаар = вынести решение; 12) перен. делать, превращать; эйигиттэн үчүгэй булчуту таһаарыам я сделаю из тебя хорошего охотника; 13) перен. решать (напр. задачу); выводить (формулу); 14) в сочет. с сущ. выражает действие, связанное со знач. имени: ырыаны таһаар = выводить песню; запеть; толкуйдаан таһаар = выдумать, придумать что-л.; кырдьыккын таһаар = доказать свою правоту; ороскуоту (или хоромньуну ) таһаар = допускать убытки; делать (большие) расходы; саҥа таһаар = а) подавать голос; б) издавать звук; сыл таһаар = продержать, прокормить всю зиму (обычно скот); уҥуор таһаар = переправить на ту сторону; үрүҥэр таһаар = переписать на беловик; суол таһаар = проложить дорогу; өйүттэн таһаар = перен. свести с ума; таһыгар таһаарбат он виду не подаёт; туһатыттан таһаар = привести в негодность (букв. вывести из годности) # ас таһаарар он пускает слюни (букв. пищу — говорят о младенце, когда он пускает слюни пузырьками; по старинной примете это предвещает сытую, зажиточную жизнь); ааҕан (или суоттаан ) таһаар = вычислить что-л.; дуоһунаска өрө таһаар = повышать в должности; саҥа таһааран ытаа = плакать навзрыд, рыдать.

1. частица 1) модальная а) выражает достоверность, очевидность сообщаемого факта оказывается; манна аҕыйах хонукка олорбут эбит оказывается, здесь он жил несколько суток; б) с гл. буд. вр. выражает желание говорящего бы; сынньана түспүт киһи үчүгэй буолуо эбит хорошо бы немного отдохнуть; в) со словами баар, да выражает усиление: кини ыллыыр да эбит ! как хорошо он поёт!; сор да эбит, муҥ да эбит ! что за горе, что за несчастье!; г) со сл. буоллаҕа выражает убеждённость: ыалбыт кэлбит эбит буоллаҕа значит, наш сосед приехал; 2) словообразующая разг., образует от вопр. мест, неопр. мест, и нек-рые нареч.: туох эбит что-нибудь; ким эбит кто-либо; хайа эбит какой-нибудь; ханнык эбит а) какой-нибудь; какой-то; б) неважно, так себе; хайдах эбит как-нибудь; хаһан эбит когда-нибудь, когда-либо, иногда; ханна эбит где-нибудь; хантан эбит откуда-нибудь; төһө эбит много; 2. союз усл. если; бэрдиҥ эбит, итини дакаастаа если ты такой хороший, (то) докажи это.