арыалдьыттаа диэнтэн бэй. туһ. [Өбүгэлэрим] Бытыктара — үрүҥ чараҥ, Ааспыт кэм аас алааһыттан Кэлбиттэр чуор, долгураҥ Хомус тыаһа арыалдьыттанан. И. Гоголев

көр долгура
Иитиэх көҕөннөр усталлар Уу чуумпу далгыраҕа. Баал Хабырыыс
Далгыраҕа Өлүөнэ уута мэндээрийэр, балыктар оонньууллар, хоптолор биэрэги кэрийэ көтөллөр. В. Протодьяконов

даҕ. Сымнаҕас, күөгэҥнии сылдьар (хол., сыттык туһунан). ☉ Мягкий, пухлый (напр., о подушке)
Түү долгураҥ бэриинэҕэ, Төгүрүк куталы сыттыкка, Көтө күүгэн суорҕаҥҥа, Бигиир биһик кырабаакка …… Арай биир уол киһи түһээбит. П. Тобуруокап

туохт., поэз. Хараҥар, хараҥара бүрүлүн, боруор. ☉ Темнеть, становиться сумрачным, мрачным
Түүн ийэ долгураҥ уутунан Түҥкэрэн дьэ биирдэ кэлбитэ. Ньургустай кииһигэр сууланан Нуурайа утуйа сыппыта. И. Чаҕылҕан
Киэһэ буолан кэриэрдэ, Түүн буолан түҥкэрдэ. С. Васильев

уйгуур I диэнтэн хай
аата. Онно баар: уу-чуумпу, долгураҥ Угуттаах нуурала, Уһуктуу, уйгууруу, Умайыы тууспана. Күннүк Уурастыырап
Тиийиэм киэһэ уот өһөн, Имиксамык буолуута, Остуоруйа түмүктэнэн, Уу-чуумпу уйгууруута. С. Данилов

1. аат.
2. Сайыҥҥы нуһараҥ киэһэ чуумпута. ☉ Затишье летнего вечера
   Арай бу долгураҥҥа Мин истэбин чыычаах ырыатын, оҕо күлүүтүн. С. Данилов
   Доҕоччугуом, сайыҥҥы чэбдик Долгураҥҥа тахсан хаамсыах. Р. Баҕатаайыскай
   Киэһээ долгураҥҥа, сөрүүҥҥэ Дуораһыйара дьол ырыата. И. Федосеев
3. көсп. Туохтан эрэ үөрүү, дуоһуйуу туруга. ☉ Состояние возвышенной, вдохновенной радости
   Киэһэ аайы көрүстэрбит эрэ, итинник кэрэ иэйии долгураҥар оҕустаран, тулабытыгар баарысуоҕу тамты умнарбыт. Нэртэ
   Хомойуу дириҥ далайын да өҥөйөн туран, умсан ылабын өрүкүйүү долгураҥар. В. Потапова
   [Уол] Даайыстыын туох эрэ этиэхтэн кэрэ, дьикти долгураҥар бигэтэ, оһуохай дуораһыйарын иһиллии олороллоро. Е. Неймохов
4. даҕ. суолт. Тыала суох, чуумпу. ☉ Безветренный, тихий
   Долгураҥ чуумпуга тахсаммын, Доҕорбун кытта мин испитим. С. Дадаскинов
   Долгураҥ сарсыарда чуумпуга Олоҕу уруйдуур үөр чыычаах. Чэчир-68
   ♦ Уу долгураҥ олох - чуумпу, бүөм олох. ☉ Тихая, безмятежная жизнь
   Саҥа кэлбит, кини [Хаппытыан], дьолугар үөскээбит, кыайбыт-хоппут уу долгураҥ олоҕо кэрэ буоллун. А. Сыромятникова
   Уу нуһараҥ, уу долгураҥ олох сатыылаабытыгар бигэнэ, таала сытар курдук Бүлүү эбэ барахсан. С. Федотов
   1941 сылтан нус-хас олоҕу билбэтэх, тото-хана аһаабатах буоллахпына, дьэ манна түбэстим уу долгураҥ олоххо, толору дьолго. «ХС»

сыһ. Үллүбүт-баллыбыт, испит курдук (кэтит сирэй туһунан). ☉ Одутловато
Судьуйа бэл төрөппүт да аҕата билбэт гына кэбилэммитэ. Сирэйэ марбаччы испитэ, эриэппэҕэ маарынныыра, оттон кулгаахтара …… баҕа хаатын курдук дарбайан тахсыбыттара. КНО
[Кыыс] дьиэтин олоҕо да бэрт уу долгураҥ буолбатах курдук этэллэр. Сорох сарсыарда ытаансоҥоон мап-маҥан сирэйэ марбаччы и һ э н, үлэтигэр кэлээччи. «ХС»

көтө күүгэн суорҕан — олус сымнаҕас, сылаас уонна чэпчэки суорҕан (киһи тартаран утуйдар утуйуон курдук оронун хоһуйан этииттэн). ☉ Очень мягкое, теплое и легкое одеяло (часть сложной речевой формулы об идеальном для крепкого сна ложе)
Түү долгураҥ бэриинэҕэ, Төгүрүк куталы сыттыкка, көтө күүгэн суорҕаҥҥа [Арай биир уол түһээбит]. П. Тобуруокап
Бука манныгы этэн эрдэхтэрэ: көтө күүгэн суорҕан, сыа сымнаҕас сыттык, түгэҕэ биллибэт түү бэриинэ, хаар маҥан хаарыан бырастыына диэн. «ХС»

1. хамсаа диэнтэн дьаһ. туһ. Онтон талахпын туох эрэ тардыалаан, хамсатарга дылы гынна. Суорун Омоллоон
   От тиэйээччи атын муоһатын хамсатта, иһиирэн чыскытта. М. Доҕордуурап
   Мин хонон турдаҕым аайы үтүөрэ быһыытыйан истим, илиибин, атахпын көҥүл хамсатар буоллум. А. Бэрияк
2. Төрүүрүҥ чугаһаан, искэр оҕоҥ хамсыыр буол (ынах туһунан). ☉ Шевелиться, двигаться (о детёныше коровы при близком отёле)
   [Дьахталлар] Хайа эмэ ынахпыт Хамсатаарай, баҕар, диэннэр, Кистии-саба сылдьаннар, Кэтиирманыыр буоллулар. Күннүк Уурастыырап
   [Бургунас] сааскы Ньукуолун саҕана төрүөхтээх. Билигин хамсата сылдьар. И. Гоголев
   Мотуруона уолун дьиэҕэ хаалларан баран, төрөөрү хамсата турар ынаҕын көрө тахсыбыт. ВЕФ СХ
   ♦ Айаххын хамсат көр айах I
   Сэниэтэ эбин, айаххын хамсат, ааспыккын аһар! П. Тобуруокап
   Орулҕанын хамсат көр орулҕан. Орулҕаммын хамсатта. ПЭК СЯЯ
   Тарбаҕын да хамсатан көрбөт көр тарбах. Бэйэҥ тахсан соруйуоххар диэри тарбаҕын да хамсатан көрбөт. «ХС»
   Санааҕын хамсатыма көр санаа II. Айан олус эрэйдээх, ону тулуйбакка үгүстэр төннүбүттэрэ, оттон кини санаатын хамсаппатаҕа. А. Сыромятникова
   Дьоҥҥо ытыктанар, туһалаах идэҕэ үөрэниэҥ. Атыҥҥа олох ыытыам суоҕа, санааҕын хамсатыма даҕаны. М. Попов
   Уйулҕатын хамсат көр уйулҕа. Төрөөбүт айылҕа уйулҕаны хамсатар кэрэ көстүүлэрэ киһини күүрдэллэр. Н. Лугинов
   Ити кэпсээн Николай уйулҕатын хамсаппыта. А. Сыромятникова
   Уу долгуратын хамсаппат киһи көр долгура. Уу долгуратын хамсаппат, күөх оту тосту үктээбэт киһи. Өксөкүлээх Өлөксөй. Хара маһы хамсатар түөлбэ. — кэлэ-бара сатыыр, тугу да гынара суох буолар, тэһийэ сатыыр. ☉ Испытывать тягостное, томительное чувство от безделья; изнывать от безделья, нудиться
   Ылымына, хара маһы хамсата олорор тойоҥҥо биир да киһи күндүтүк көһүннэ. М. Доҕордуурап
   ◊ Кымыс хамсатар көр кымыс I
   «Оо, Баай Хара-Хаан обургу кымыс хамсатарын хатыҥ маһынан оҥосторо буолуо диэбитим, удаҕан дьахтар хамсатардаах буолар эбит дуу!» — диир [Оноҕочоон Чоохоон]. Суорун Омоллоон
   [Туос көҥкөлөй] симиир айаҕар олордон кымыһы хамсатарга аналлаах. НБФМУу СОБ. Ойдуо уопсай оҥоһуута кымыс хамсатарга маарынныыр. ЧАИ СБМИ. Хамсатар күүс үрдүк. — туохха эмэ (хол., айар үлэҕэ) күүрээнниир, өрө күүрдэр, көҕүлүүр ким, туох эмэ. ☉ Движущая вдохновляющая сила
   Былыргы саха айар үлэтин хамсатар күүһүнэн айылҕаны кытары быстыспат ситимэ, итэҕэлэ, өбүгэлэрин утумнааһына буолара. АЭ ӨӨКХ
   Үлэҕэ муҥутуур үрдүк көрдөрүүнү ситиһэргэ дьулуур — улахан хамсатар күүс. «Кыым»
   Хайа да дьыала хамсатар күүһүнэн киһи буолар. «Чолбон»

1. даҕ. Санаан да көрүллүбэтэх, көһүтүллүбэтэх, олох биллибэт. ☉ Нежданный-негаданный, непредвиденный, неожиданный
   Дьэ, олох үөйбэтэх-ахтыбатах суолугар түбэстэ. Е. Неймохов
   Кэнникинэн, бэйэм да билбэккэ, буорту буолуохпун, араас үөйбэтэх-ахтыбатах кирдээх быһыыга киириэхпин, сөрөнүөхпүн сөптөөҕө. Г. Колесов
   Нонос ити уу долгураҥ чуумпу олоҕо эмискэ үөйбэтэх-ахтыбатах өттүттэн түөрэ охсуллуоҕун ким билиэ баарай. Күрүлгэн
2. аат суолт. Санааҕа да суох, көһүтүллүбэтэх туох эмэ. ☉ Что-л. нежданное-негаданное, неожиданно возникшее, непредвиденное, незнакомое
   Эйэлээх кэмҥэ туох барыта хос түгэхтэнэн, үөйбэтэҕиҥ-ахтыбатаҕыҥ барыта чаалыйан тахсар. Н. Лугинов
   [Ааныка:] Киһи син ол-бу үөйбэтэҕин-ахтыбатаҕын истэр эбээт. С. Ефремов
   Баҕар, киһи араас үөйбэтэҕэ-ахтыбатаҕа тахсан хаалыа. Н. Заболоцкай