түлүн диэнтэн тиэт
көрүҥ. Оҕонньор ох тыллара Дьөгүөссэ үөйбэтэх-ахтыбатах өттүнэн киирдилэр, сүрэҕэ тохтуу-тохтуу түллүмэхтээн ылла. М. Попов
Хомо киэҥ иэнэ төһө да эппэҥнии түллүмэхтээн ыллар, олус кэрэтийэн, тупсан, толбоннуран көстүбүтэ. «Чолбон»

аат. Туох эмэ аймалҕан, айдаан, сүгүлээн. ☉ Переполох, суматоха
Түөрт уол буоламмыт көс кэриҥэ сиргэ хоно баран хаалбыппыт, интэринээккэ түрүлүөн бөҕө буолбут. И. Федосеев
Онтон, доҕоор, ким да үөйбэтэх-ахтыбатах түрүлүөнэ дьоҕус соҕус бөһүөлэги аймаабат дуо?! И. Семёнов
Ханна эрэ бараары гыннахтарына түрүлүөн үлүгэрэ, ордук булт саҕана бэргиир. Күрүлгэн

даҕ. Араас уратылаах, арааһынай көрүҥнээх; киһи үөйбэтэх-ахтыбатах. ☉ Разнообразный, всевозможный, разного рода, какой можно себе только представить
Сэрии баһылыктараҕыт. Онон эҥин-эгэлгэ соһуччу түбэлтэлэри сатаан тойоннуур уонна уталыппакка кэмигэр бэйэҕит быһаарынар буолуохтааххыт. Н. Лугинов
Сайылык дьиэлэр анныларынааҕы толоон эҥинэгэлгэ сибэккилэринэн киэргэммит. М. Доҕордуурап
Тыаҕа олохтоох көтөрсүүрэр элбэх. Булчут киһи сороҕор кинилэри кытта эҥин-эгэлгэ көһүппэтэх көрсүһүүлэригэр түбэһиэн сөп. Н. Заболоцкай

туохт. Туох эмэ (хол., таас, уу) тохтоло суох тохтор, сүүрүгүрэр улахан тыаһын таһаар; дэбилий, оргуй. ☉ Производить непрерывный шуршащий или грохочущий звук при стремительном падении (напр., о потоке воды, камнепаде); бурлить, клокотать
Паар тыаһа өрө сыыгыныыр, таастарга уу сүүрэн күрүлүүр. А. Федоров. Дьиэ иһэ им-ньим, арай уокка кыра соҕус алтан чаанньык оргуйар тыаһа арааһынайдаан күрүлүүр, кулдьугунуур. Эрилик Эристиин
Ону [күрбэ тааһы] анньан көрөөрү гынан эрдэхпинэ, атын таас тыаһа сууллан оройбунан күрүлээтэ, мин кирик гынан биэрдим. Т. Сметанин
♦ Күрүлүүр күн ортото — күн саамай үгэннээн турдаҕына. ☉ В ясный полдень
Маннык күрүлүүр күн ортото хантан кыһыллар кэлэллэр ол? Н. Якутскай
Өскөтө күрүлүүр күн ортото күлүгү батыһа хайыһан турдахха, инники — хоту, кэнники — соҕуруу, уҥа — илин, хаҥас — арҕаа буолуохтара. КЗА АҮө
Күрүлүүр күн ортото эмискэ бааччы хаһан да киһи үөйбэтэх-ахтыбатах суола, биирдэ да истибэтэх түбэлтэтэ буолбута. С. Курилов (тылб.). Күрүлүүр күнүс — күн ортото, саамай сырдык кэмҥэ. ☉ Средь бела дня
Күрүлүүр күнүс буолуор диэри сеялкаларын кытта бодьуустаһа сырыттахтара. П. Егоров
Сорох харса суохтар, олбуордарыгар элиэ чугаһаатаҕына, дэриэбинэ ортотугар күрүлүүр күнүс саанан ытыалыыллар. И. Сосин
ср. др.-тюрк. күрлэн ‘греметь, грохотать’, туба. күрлө ‘журчать, бурлить, струиться’

туохт., кэпс.
1. Аллара диэки түргэн тэтимнээхтик түһэ, кулахачыйа тур. ☉ Спускаться или скатываться с высоты быстро, по инерции
Нартаахап бинтиэпкэтин тайахтанан иһирдьэ түһэн иһэн, мүччү үктэнэн, аллара таҥхалыйбыта. Софр. Данилов
Мэлдьитин таҥнары таҥхалыйабыт. Умса астарбыт курдук хааман тэмтэриһэбит. И. Данилов
Тиихээн мааҕын Оҥкучах Үрэҕин туорааһыҥҥа Светаҕа көмөлөһөбүн диэн халты тэбинэн, туруору сыыртан таҥнары таҥхалыйан, маска сототун хоҥоруутун өлөрбүтүн, онто кыралаан нүөлүйэрин дьэ өйдөөтө. «ХС»
2. Ханна эмэ тиксэн, тиийэн-түгэнэн хаал (былааннаабатах, үөйбэтэх-ахтыбатах өттүттэн). ☉ Быть, оказаться где-л. (обычно незапланированно, неожиданно)
[Манчаары:] Эмиэ түүнүктээх түрмэҕэ түҥкэлийэр, хараҥа хаайыыга таҥхалыйар кэмим кэллэ. Софр. Данилов
Боотураттар Дьаарбаҥ диэки өрөлүүр этилэр дии, эн тоҕо бу хоту Дойдуунускайга таҥхалыйдыҥ? Болот Боотур
Ханна-ханна таҥхалыйан эрэрбит буолла? А. Кривошапкин (тылб.)
△ Бар, дьүгэлий (холдьохсон этэргэ). ☉ Уходи, убирайся, катись (в повелительной ф.). Эрдээх Сүрэхтээх Эрэли Бэргэн …… муос үҥүүтүнэн тайыылаары Улуу Күтүргэ утары ойбут: «Таҥхалый! — диэн бардьыгынаабыт. — Тайыылыам!» «Чолбон»
[Өрүүнэ:] Бар, таҥхалый! Түс, түҥкэлий! Атыны көрдөөн ахчарый! Саҥа ойохтонон сахсарый! «ХС»
«Түҥкэлий-түҥкэлий, түҥкэлийэн баран таҥхалый!» — диидии …… кинини ханнык эрэ эдэр уолчаан атаарда. Н. Островскай (тылб.)
♦ Таҥнары таҥхалый — сатарый, таҥнары бар, табыллыма (ким эмэ олоҕун туһунан этэргэ). ☉ Резко измениться в худшую сторону, катиться по наклонной (о жизни кого-л.)
[Кулаак Кууһума:] Бу буһан турар Бурдук бука барыта Сытыйан-ымыйан Сытарын көрөрүм буоллар …… Үөһээ таҥараҕа Баһаам элбэх Баһыыба ыытыам этэ… Төттөрү төлкөлөнүҥ, таҥнары таҥхалыйыҥ! Күндэ
Олохпут тохтоло суох таҥнары таҥхалыйан, кэмэ-дьаама суох эбии сатарыйан иһэринэн дьүүллээтэххэ, биһигини иннибитигэр өссө ыар күннэрдьыллар күүтэллэр быһыылаах. Софр. Данилов. Билигин миигин, таҥнары таҥхалыйдахпына, ким өрүһүйүөй? Ким да суох… «ХС»

туохт.
1. Тугу эмэ (хол., көбүөрү) сахсыйан, охсуолаан туохтан эмэ (хол., быылтан) ыраастаа. ☉ Отряхивать что-л.; вытряхивать, выбивать что-л. (напр., ковёр)
Мэ, хотук, маны [сону] таһырдьа таһааран, тэбээн баран, салгылата ыйаан кэбис! Н. Якутскай
Дьыбардаах сарсыарда тэллэҕи тэбээн эрэр курдук, утуу-субуу бачыгырас тыас иһилиннэ. Эрилик Эристиин
Түүлээх таҥаһы тэбээн салгылатан уонна таһырдьа куурдан кэмиттэн кэмигэр быылын-кирин ыраастаныллыахтаах. Дьиэ к.
2. көсп., кэпс. Бараа, олоччу бүтэр (харчыны). ☉ Истратить, израсходовать, спустить (деньги)
Хас да улахан оонньооччу кэлэн харчыларын тэбээн барбыттар. Болот Боотур
Ким кинигэ ааҕар, ким дуобаттыыр, ким кистиисаба хаартылаан бытархайын «тэбиир». Э. Соколов
Кыраны мунньуммуппун быйыл кыһын тэбээн кэбистим. «ХС»
♦ Тоҕо тэбээ — барытын бүүсбүтүннүү кэпсээн биэр (хол., сонуну). ☉ соотв. выложить всё как на духу (напр., все новости)
[Федора Дмитриевна] куорат хобун-сибин, бу күннэргэ тугу истибитин-билбитин тоҕо тэбээбэккэ эрэ, биир сылабаар чэйи таҥнарбакка тахсан быстыбатах баҕайыта ини. Болот Боотур
Киһи арыт, урут хаһан да үөйбэтэх-ахтыбатах, үчүгэйдик бодоруһан билсибэтэх киһитигэр туох баар кистэлэҥин бүтүннүү тоҕо тэбээн сэһэргиир буолар эбит. Г. Колесов
Кэтириис да оҕото ыалдьыаҕыттан мунньуллубут ыарахан санаатын бүгүн тоҕо тэбээн бэркэ кэҥээтэ, холкуйда. С. Никифоров

I
1. даҕ.
1. Хас да суолга, хас да көрүҥҥэ арахсар. ☉ Разный, различный, разнообразный
Клумбаҕа араас кыһыл, күөх өҥнөөх сибэккилэр долгуһа тураллара. Амма Аччыгыйа
Биир күн устатыгар мин төһө-төһө араас эгэлгэни көрдүм! Суорун Омоллоон
Өтөрүнэн ыал олохсуйбатах, булчут эрэ сылдьар, үрэх баһа дойду — араас булт-алт, кыыл, саһыл уйата. М. Доҕордуурап
Мин оскуолабар опытнай учаастак тэрийэн, араас үүнээйилэри үүннэриэм. С. Ефремов
2. Ханнык эрэ бэлиэнэн уратылаһар, тугунан эмэ арахсар. ☉ Различающийся по каким-л. признакам, отличающийся чем-л.
Араас саҥалаахпыт, быһыылаахпыт, дьүһүннээхпит. Амма Аччыгыйа
Биһиги тыаларбытыгар көҥдөйгө төрөөччү сүүрбэ араас көтөр кынаттаах баар. Далан
Араас суол массыыналары көрбүтүм. Идэбинэн сайынным диэххэ сөп. С. Ефремов
Саргылаан түөрт сыл устатыгар үгүс араас омук устудьуоннарын кытта бииргэ үөрэммитэ, бииргэ сылдьыбыта. Софр. Данилов
3. Эҥин-эҥин, киһи үөйбэтэх-ахтыбатах. ☉ Всякий, всевозможный, какой можно себе представлять
Онуоха айылҕа бэйэтигэр баар араас күүстэри баһылаан, үөрэх күүһүнэн айылҕаны кыайыы ситиһиллибитэ уонна ситиһиллэ турар. М. Доҕордуурап
Бу манна мин төбөбөр араас санаалар кииртэлиир буолаллара, ол аайы туох эрэ биллибэттэн дьиксинэн сүрэҕим хамсыыр буолар этэ. С. Ефремов
[Ньукулаас] Туркулаах үрэҕэр эдэр эрдэҕиттэн абаҕатыныын бултаабыт араас түгэннэрин санаталаата. С. Никифоров
2. аат суолт.
1. Ол-бу, эҥин барыта. ☉ То-сё, всякая всячина
Кини бэрт дириҥник арааһы толкуйдуурга дылы гынар. Амма Аччыгыйа
Мин эмиэ бу сквери таптыыбын, Дуоһуйа хаһыат ааҕабын. Арааһы аттара саныыбын. Ээлдээл да буолан хаалабын. Баал Хабырыыс
Аҕаа, эн тускунан дьон арааһы саҥарара истиэхпэр олус куһаҕан. С. Ефремов
2. мат. Көҕүрэтии түмүгэ. ☉ Результат, итог вычитания
Арааһы эбэргэ маҥнай көҕүрэтиллээччини эбиэххэ уонна ол түмүгүттэн көҕүрэтээччини көҕүрэтиэххэ сөп. БАН А
♦ Араас (арааһынай) буол — сиэри-майгыны сүөргүтүк кэһэрдии тутун. ☉ Вести себя неприлично, неэтично, дать повод людям осудить себя
«Пахай, бачча кырдьан баран араас буолан», — Катя күлэн кэбистэ уонна Пуд Ильич күөйэ туппут илиититтэн мүччү көппүтэ. Далан
«Мирон!? Иирбит, биитэр Холуочуйан араас буолар. Тур!» — диир, кэрэ бэйэтинэн Туруору көрөн турар. С. Данилов. Араас диэ — ол-бу сымыйаны, буолары-буолбаты кэпсээ. ☉ Рассказывать всякую неправду, несуразицу
Кыайар уола араас диэҥҥин! Оттон ойоҕуҥ өйүөлэн диэбэтэҕэ дуо? Н. Неустроев
Ону баара араас диэн куттааннар, айыы да, манна [алааска] туох кэллэҕин? Н. Заболоцкай. Уон араас буолума көр уон. Эҥин араас буолан көр эҥин
◊ Уон араас көр уон
II
ситим т., кэпс. Өскөтүн, өскө (туох эмэ оҥоһуллар усулуобуйатын көрдөрөр). ☉ Если (выражает условие совершения какого-л. действия)
Араас мин таптыыбын да, сокуон буолуох тустаах. Н. Неустроев
Араас эн киһи тылын истибэккин да, биһиги эйигин мунньахха көрүөхпүт. С. Ефремов
III
төһө ахс. аат., кэпс. Биир (ахсааны ааҕыыга). ☉ Один (в счете чего-л)
Дьарыпылаан [киһи аата] биир кирпииччэни ылан баран: «Чэйиҥ, оҕолоор, — араас, дыбаа!». С. Ефремов

аат.
1. Ыраах эбэтэр тэйиччи баары кытта билсиһии, сылдьыһыы (хол., төлөпүөнүнэн), ону тэҥэ оннук билсиһэр кыах, суол. ☉ Сообщение, сношение с кем-л. находящимся далеко или в отдалении, а также возможность такого сношения, связь. Улуустары кытта сибээс. Москубаны кытта төлөпүөнүнэн сибээс
□ «Танкердар сибээскэ таҕыстылар, — арадьыыс хап-сабар этэр
— Киренскэйи үс чаас саҕана ааспыттар». И. Егоров
Атастар! Амматтан Чурапчы Сибээһэ бэҕэһээ быһынна. Куотурус хамандыыр Сулҕаччы Иһиттэн Аммаҕа анньынна. Эрилик Эристиин
Мантан Новосибирскайы кытта быһа сибээс олохтоммут. И. Данилов
Федот түөрт уон биирис стрелковай куорпус сибээһин хааччыйар батальоҥҥа сэриилэһэр эбит. ССС
2. Ыраахтан билсиһиини, кэпсэтиини тиэхиньиичэскэй өттүнэн хааччыйар тэрилтэлэр бүттүүннэрэ (тэлэгирээп, буоста, төлөпүөн, араадьыйа). ☉ Совокупность учреждений, обслуживающих техническими средствами общение на расстоянии, связь. Сибээс хонтуората. Сибээс үлэһиттэрэ
3. кэпс. Кими-тугу эмэ кытта хардарыта сыһыан, өйдөһүү, биир ситиминэн үлэлээһин. ☉ Взаимоотношения, взаимопонимание, согласование своих действий, деятельности, связь с кем-л.
Төрөөбүт дьонун-сэргэтин, төрөөбүт норуотун олоҕун кытта сибээһэ быһыннар эрэ, киһи үлэтэ-хамнаһа да үөтэлээбэт үгэстээх. Софр. Данилов
Кэнники Өлөксөөс биһикки икки ардыбыт ыраатан, тэйэн, уһаан-тэнийэн, сибээспит быстан хаалбыта. А. Бэрияк
Биһиги норуоттарбыт интернациональнай сибээстэрэ гражданскай сэрии сылларыгар уопсай өстөөҕү утары кырыктаах кыргыһыыга силис тардан сириэдийбитэ. И. Федосеев
Бурдугу үүннэрэ үөрэммит бааһынай бурдуга үүммэт буоллаҕына, сири кытта сибээһэ мөлтөөн, олохтуун-дьаһахтыын, майгылыын-сигилилиин уларыйар. П. Егоров
△ Туох эмэ балаһыанньалаах, кыахтаах дьону кытта чугас сыһыан, билсии. ☉ Близкое знакомство с кем-л., обеспечивающее поддержку в чём-л.
Баһыккаҕа баай-дуол, төрүт-уус, сибээс бастакы турар эбит буоллаҕына, Нараҕаҥҥа үлэ айар, үөскэтэр улуу күүһэ, кэрэ майгы-сигили ордук чорботуллар. КНЗ ТС
4. кэпс. Этэр санаа, саҥарыы ис хоһоонунан утума-ситимэ. ☉ Логическая последовательность, согласованность, связь (в речи, мыслях)
Сибээһэ суох, киһи үөйбэтэх-ахтыбатах араас санаалара, хараҕар дьон сирэйдэрэ элэҥнэһэллэр. Н. Лугинов. Эмискэ Колка туох да сибээһэ суох ыйытан саайбыта: «Эһээ, эт эрэ, кыһын тоҕо тымныы буоларый?» В. Санги (тылб.)
5. кэпс. Туох эмэ ыккардыгар хардарыта тутулук. ☉ Взаимозависимость, обусловленность, связь чего-л.. Бырамыысыланнас уонна тыа хаһаайыстыбатын сибээстэрэ. Наука уонна производство сибээстэрэ
□ Философия, предметтэр саамай уопсай сибээстэрин уонна сыһыаннарын үөрэтэр буолан, наукалар ортолоругар туспа миэстэни ылар. ДИМ
6. кэпс. Туохха эмэ тугунан эмэ кыттыы, кытык сыһыан. ☉ Участие, соучастие в чём-л., отношение к чему-л. [Сарапыана:] Солко Миитэрэй куоракка киирбитигэр эн сибээһиҥ суох үһү дуо? С. Ефремов
7. анат. Туох эмэ тугу эмэ кытта холбоһор ситимэ, силбээһинэ; силбээһин, ситим (харамай уорганнарыгар). ☉ Плотное образование из соединительной ткани, скрепляющее отдельные части скелета или соединяющее отдельные органы тела, связка
Сис балык эттиин Бары баар сибээс силгэлэрим Сириэһиннээх ыарыылары тулуппатылар. Саха нар. ыр. II
[Сүөһүнү аттыырга] үрүҥ субаны сыҕайа анньан, сымыыты таһаарыллар. Үрүҥ суба тымырыгар сибээһи илиинэн эбэтэр кыптыыйынан кырыйан араарыллар. НПИ ССЫа
Академик И.П. Павлов үөрэтэринэн, ханнык баҕарар сатабыл, үөрүйэх төрүтүнэн мэйиигэ үөскээбит уустук ньиэрбэ сибээстэрэ буолаллар. ЧКС ОИиСТ

туохт.
1. Таҥаһы бүрүнэ быраҕан баран суулан, суулана тутун. ☉ Кутаться, завернуться во что-л. Дьиэ хара аанынан үрүҥ саал былаакка сөрөммүт мааны таҥастаах дьахтар сүүрэн тахсыбыт. Амма Аччыгыйа
Күн көхсүн сылытыыта, сөрөнөн олорор саҕынньаҕын эҥээрин арыый ыһыктан, төбөтүн хоҥкутан, сыыйа нуктаан барбыта. Далан
Мин саҕынньахпар сөрөнөөт, каюр көхсүгэр сыста субурхай наартаҕа олордум. Н. Габышев
△ Атаххын куллуканан суулаа, суулуу эрий. ☉ Обмотать ноги портянками
Бэрт тиэтэлинэн сөрөнөн, саппыкытын кэттэ. Н. Якутскай
Саппыкытын устан куллукатын хат сөрөнөн кэттэ. Тумарча
[Хамандыырбыт] уолаттар куллукаларын хайдах сөрөнөллөрүн хонтуруоллуура. И. Сосин
2. Туохха эмэ хатылла эрилин, иилиһин. ☉ Путаться, запутаться
[Уол] сүүрэн тиийэн, муоһугар сөрөммүт дөрөтүн сүөрээт, бокуойа суох оҕус үрдүгэр түөһүнэн саба түстэ. П. Тобуруокап
Сөрөнөн хаалбыт хоппуруон быаны суумкатыгар бүк тутан укта. Н. Габышев
[Семён] эдэр ыт быатыгар сөрөммүтүн көннөрөөрү төҥкөйдө. Л. Толстой (тылб.)
△ Кыайан арахсыбат гына иҥин, иилилин (хол., балык илимҥэ). ☉ Зацепиться, запутаться (напр., о рыбе в сетях)
Икки харыстаах собо баҕадьы кынатыгар сөрөнөн таҕыста. М. Доҕордуурап
Балбаара …… илим харахтарыгар сөрөммүт муус маҥан балыктары араартыыр. Е. Неймохов
Илимигэр сөрөммүт киһини икки хонон баран булбуттара. В. Титов
3. Куотан, саһан ким, туох эмэ кэннигэр түс, тугунан эмэ хаххалан. ☉ Прятаться, укрываться за кем-чем-л.
Хабырылла талахха, болбуктаҕа сөрөнөн куота сатыыр, онтон таас кэтэҕэр түһэн биэрэр. Н. Заболоцкай
Ньиэмэстэр тииттэн тииккэ сөрөнө-сөрөнө мин диэки иһэллэр. Т. Сметанин
Алдьаммыт тааҥкалар күлүктэригэр сөрөнө-сөрөнө ытыалаһыы, кыранаатанан тамнаһыы. С. Васильев
Хомуут быатын кытаатыннарбыта буолан, ат нөҥүө өттүгэр сөрөнөр. У. Нуолур
△ Кимиэхэ эмэ сыста түс, кими эмэ тугуттан эмэ харбаан ыл. ☉ Прильнуть к кому-л., схватить кого-л. за что-л. Сөдүөччүйэ ыстанан тиийэн оҕонньор илиитигэр сөрөнө түстэ. Амма Аччыгыйа
[Аҕабыт] таһыйаары гыннаҕына ийэбитигэр сөрөнүөхпүт. Ийэбит көмүскүөҕэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Петя кини [Николай] атаҕар сөрөннө. Л. Толстой (тылб.)
4. көсп. Ким, туох эмэ сабыдыалыгар киирэн кинилэрдиин куодарыс, куомуннас (үксүгэр куһаҕаҥҥа). ☉ Попасть под чьё-л. дурное влияние, примкнуть к комучему-л. (напр., к плохой компании)
[Сэмэн] киһи үктэтиитинэн, алҕаһаан [бандьыыттарга] сөрөммүт. Р. Кулаковскай
«Итирэ-итирэ сырыттаххына, туохха эмэ түбэһиэҥ, сөрөнүөҥ», — диэн хаста-хаста эппиттэрэ буолла. М. Попов
Аһа-таҥаһа тиийбэт буолан ити күтүрдэргэ сөрөннө дуо? А. Сыромятникова
Бэйэм да билбэккэ, буорту буолуохпун, араас үөйбэтэх-ахтыбатах кирдээх быһыыга киириэхпин, сөрөнүөхпүн сөптөөҕө. Г. Колесов
△ Кимҥэ, туохха эмэ кыттыс, холбос. ☉ Присоединяться к кому-чему-л., вливаться куда-л., приставать, пристраиваться к чему-л. [Баллайах:] Билигин икки аҕа ууһа арахсан, тус-туспа холкуос буолуохтара, холкуоска бэйэтигэр сөрөнүөххэ наада. Амма Аччыгыйа
Сорох өрөбөлүүссүйэлэр холоруктарыгар сөрөнөн, хоодуоттук сылдьан, төннөн кэлбитэ. Н. Габышев
Оҕонньор күүһүнэн этэрээккэ сөрөнөн, Дьокуускайтан барса турар. «ХС»
♦ Кутуругар сөрөн — ким эмэ саарбах уккуйуутугар киирин. ☉ Попасть под чьё-л. дурное влияние
Дьон бары баай кутуругар сөрөнөн баран иһэр. Күндэ
Быралгы Былатыан диэн киһи кутуругар сөрөнөммүн, кыһыл көмүс ухханыгар ыллараммын, уоран-саһан, …… кыра үрэххэ тиийбиппит. С. Никифоров
Былатыан Ньукуус уола Тимэппий кутуругар сөрөнөн барда. Дьэ, сүгүн олорпотторугар тиийдилэр. «ХС»

I
аат эб.
1. Сөбүлээбэт, абааһы көрөр, кэлэйэр, сэниир сыһыаны көрдөрөр (сүнньүнэн аат тыллары кытта тут-лар). ☉ Выражает неодобрение, осуждение, сильное разочарование, пренебрежение, отвращение (употр. в основном с сущ.)
Манна Мохсойор баҕайы көһүннэ дуо? Суорун Омоллоон
Бэл, дьабара баҕайы тахсыбыт эбит: хороонун тула хаары илдьи кэспит. Н. Габышев
Эр киһи баҕайы дьиэ эрэйин кытта аахсыбата, сүрэҕэ-быара кытаанаҕа итинник! Н. Заболоцкай
Уолаттар баҕайылар акаарылара бөҕө! И. Гоголев
2. Ыйытар солбуйар ааттары кытта мунаарыы дэгэттэнэр. ☉ С вопросительными местоимениями приобретает оттенок сомнения и колебания
Дьиҥнээх аата ким баҕайы эбитэ буолла? Н. Якутскай
Туох баҕайы диэн суруйуохха сөбүй. «ХС»
II
сыһыан т. Саҥарааччы сэниир, сөбүлээбэт сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает пренебрежительноосуждающее отношение говорящего. Баҕайы, итини да билбэт. Били баҕайы, баар дуо?
III
эб.
1. Түмүктээх ааспыт кэмнээх туохтуур буолар форматын кытта хайааһын мэлдьи, эбэтэр элбэхтик буолбутун, оттон буолбат форматын кытта хайааһын мэлдьи эбэтэр биирдэ да буолбатаҕын көрдөрөр. ☉ С глаголами прошедшего результативного времени в положительной форме выражает, что действие совершалось постоянно и многократно, а с теми же глаголами в отрицательной форме – то, что действие совершалось постоянно или не совершалось ни разу
Бу суолунан күһүн-саас сылдьыбыт баҕайыта. «ХС»
Билбит баҕайым – иһээччи Биир да тылыгар турбатаҕын, Арыгынан эмсэхтэнээччи Атас-доҕор буолбатаҕын. «ХС»
Ньыкаандыр киэһээҥҥи оскуола диэни истиитин истэрэ да, онно кимнээх үөрэнэллэрин туһунан үөйбэтэх-ахтыбатах баҕайыта. С. Федотов
Мин бэйэм чааһым үйэм тухары биирдэ да үҥсэн көрбөтөх баҕайым. Софр. Данилов
2. Хайааһын үгэс курдук буоларын көрдөрөр (билиҥҥи кэмнээх туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает обычность совершения действия (употр. с гл. наст
вр.). Онон мин биир ньирэй оҕо оттон өлөр да баҕайы, төрүүр да баҕайы дии саныыбын. Суорун Омоллоон
Киһи куруук оҕо сылдьыбат баҕайыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
Сааскы күн уота күүһүрүүтүгэр бэрт кыра кыымтан тыа умайар баҕайыта. П. Ойуунускай
3. Хайааһын буолуохтааҕын туһунан кэпсэтээччини үөрэтэн-такайан этэри көрдөрөр (билиҥҥи кэмнээх туохт. кытта кэпсэтээччигэ быһаччы туһаайыллыбыт этиилэргэ тут-лар). ☉ Выражает долженствование в конструкциях поучения и наставления собеседника (употр. с гл. наст
вр. в составе предложения, непосредственно адресованного собеседнику). Куталаах күөлгэ букатын да сөтүөлээбэт баҕайы. Т. Сметанин
Ынах эмиийин наһаа күүскэ тардыалаабат баҕайы. В. Яковлев
Өйдөөх оҕо сүрэҕэлдьээбэт баҕайыта. П. Ойуунускай
△ Дуо эбиискэни кытта сэмэлиир, сирэйхарах анньар дэгэттэнэр. ☉ С частицей дуо приобретает оттенок упрека и замечания
Учууталы кытта бу курдук кэпсэтэр баҕайы үһү дуо? Софр. Данилов
Үлэһиттэри кытта, ити курдук, санаа түһүүлээхтик, кэпсэтэр баҕайы дуо? В. Яковлев
Өлөн-алдьанан эрэри Өргөскө өтөрү түһэн, Өрүһүйэр баҕайыта дуо?!! П. Ойуунускай
4. Бэлиэни күүһүрдэр суолтаны көрдөрөр (үксүн даҕ. кытта тут-лар). ☉ Выражает усиление признака (чаще всего употр. с прил.)
Арыт дириҥ баҕайы уһаакка үөһэттэн ууну кутар курдук, тигинэс бүтэй тыас иһиллэр. Т. Сметанин
Тыаллаах баҕайы күн этэ. П. Тобуруокап
Көр эрэ, иһэ ыраас баҕайы. С. Ефремов
△ Да, диэн эбиискэлэри кытта иэйиилээх күүһүрдүү дэгэттэнэр. ☉ С частицами да, диэн приобретает оттенок эмоционального усиления
Ычча! Тымныы да баҕайы! Күндэ
Сытар эбит ээ кини күтүр: улахан диэн баҕайы кыһыл эһэ! Суорун Омоллоон
«Маайыс, эн тахсыбытыҥ үчүгэй да баҕайы. Тууй-сиэ, көр, эмиэ сатаан кэпсэппэтим ээ. Өй кылгаһа диэн баҕайы»,– диэн курутуйа санаата Туллай. Н. Павлов
△ Сүнньүнэн буолуу сыһыаттарын кытта туттуллар. ☉ В основном употребляется с наречиями образа действия
Ол ыраах баҕайы иһэр киһиттэн хайдах ыйытабын. С. Ефремов
Эмискэ баҕайы ааттаах систиэмэ ырылыйан тахсыбыта. В. Яковлев
△ Быһаарыы буолбут аат туохтуурдары кытта туттуллар. ☉ Употребляется с причастиями, выступающими в роли определений
Арай бу тиийбиппит, барбыт баҕайы мииннээх сыалаах эт үүтээммитигэр тардыллан турар буоллун. Далан
Бэрт нарын, ис киирбэх баҕайы кыаһаан дьүһүннээх кыыс. Л. Попов
△ Хайаан сыһыат туохтууру кытта диэн эбиискэлиин эрэ туттуллар. ☉ С деепричастием на -ан употребляется только с частицей диэн
Ол түүн төбөм ыалдьан диэн баҕайы. Т. Сметанин
5. Ини эбиискэни кытта эрэмньилээх бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ С частицей ини выражает уверенное утверждение
Бу сырыыга баҕас Костя уҥа-хаҥас бэрсэн хаалар баҕайыта ини. Н. Заболоцкай
Кини күрээбэтэх баҕайыта ини, таах тыл буолуо. «ХС»
Оттон кини тоҕо сырбатарый? Иэс күүппэтэх баҕайым ини. М. Доҕордуурап
6. Буолла эбиискэни кытта хайааһыны оҥоруон иннинэ саҥарааччы мунаахсыйыытын, муҥутахсыйыытын, билэ сатааһынын көрдөрөр. ☉ С частицей буолла выражает сомнение, затруднение, желание разобраться, прежде чем совершить действие
Хайдах гыныах баҕайы буолла. Н. Неустроев
Син биир итиччэ сорунан баран, эргэ биэрси, хайдах-хайдах гыныах баҕайым буолла? Эрилик Эристиин
Тугу суруйар баҕайылара буолла? Күндэ
7. Дуу эбиискэни кытта саҥарааччы саарбахтааһынын, халбаҥнааһынын көрдөрөр. ☉ С частицей дуу выражает сомнение, колебание говорящего
Үөһэ туох эрэ барыгылдьыйарга дылы этэ ээ. Былыт устарын көрбүт баҕайым дуу. Софр. Данилов
Хайыах баҕайыный? Баран ыйытан көрүөх баҕайы дуу. Н. Неустроев
Бээ, этиэх баҕайым дуу, этимиэх баҕайым дуу? Н. Лугинов