аат. Суудуналар, оҥочолор кэлэн тиксэллэригэр анаан биэрэккэ оҥоһуллубут миэстэ эбэтэр кыра судно тохтуур сирэ. ☉ Пристань
Өрүс хааһын кыйа, иэҕэспит дьиэлэрдээх эргэ куорат бириистэнигэр дьон бөҕө тоҕуоруспут этэ. Л. Попов
«Максим Аммосов» диэн ааттаах теплоход, бириистэнтэн тэйэн, биэрэги кыйа доллоһуйда. Н. Лугинов
Киэһэ сэттэ чаас саҕана Петр, күдэн буорунан бурҕачыйар бириистэни одуулаһан, «Кыһыл» борохуот палубатыгар турбута. Софр. Данилов

сыһ. Олус толору, тобус-толору. ☉ Чрезмерно полно
Оҕуһа уу-хаар баспыт хараҕынан кини диэки бычалыччы көрөн кэбистэ. Н. Түгүнүүрэп
Бүлүү илгэлээх уутун икки хаатынан бычалыччы толорон, быйаҥы тарҕатта — дохсун сүүрүктэнэн доллоһуйа устар кэмнээҕэ буолуо. П. Филиппов
Тулуйбаттар оҕолор, Сырсаллар ууну баһа. Бычалыччы толороллор Каасканы, куоталаһа. С. Тарасов

илгий диэнтэн тиэт
көрүҥ. Сиигирбит хаар ыылаах сыта уонна отуу буруотун хабархайдыҥы сыта холбоһон, тымныы салгыҥҥа илгийбэхтии тураллара туохха да холобура суох үчүгэй. Амма Аччыгыйа
Дьиэ итии тыына ахтыбыттыы булчут тымныы иэдэстэригэр, сирэйигэр туох эрэ дьикти үчүгэйдик илгийбэхтээн ылла. Н. Заболоцкай
Итийбит мотуоруттан оптуобус сылаас салгынынан илгийбэхтээн тус хоту доллоһуйан истэ. «ХС»

сүүрүктээ диэнтэн бэй
туһ. Уохтаах-уордаах Тоҥмот өрүс буолан Күлгэдийбэт күүстээх Көй сүүрүктэнэн уста турар. С. Зверев
Дохсун сүүрүктэнэн доллоһуйа устар кэмнэрэ буолуо. П. Филиппов. Күндэ эбэ ийэкэм Күрүлүү-барылыы долгуннуран, Бадылыйа баһыгырыы сүүрүктэнэн, Арылыйа-будулуйа турара Самныбыт санааны сайыннарар, Сөрүүдүйбүт сүрэҕи сэргэхситэр. Н. Түгүнүүрэп

сыһ. Эгдэйэр гына, эгдэйэн турар курдук. ☉ Так, чтобы что-л. было слегка приподнято (напр., над землёй)
Ойон кэлэн [куулу] эгдэччи көтөҕөн ылан, иһирдьэ аан чанчыгар өйөннөрө уурда. Тумарча
Тэлгэх маһа сиртэн эгдэччи оҥоһуулаах сохсо улахан көдьүүстээх буолуон сөп. ТСКБ. [Өрүс] сааскы кэмигэр киэбин-таһаатын толору киэптээн, үрдүк арҕаһыгар таһаҕас таһар модун ааллары эгдэччи көтөҕөн, доллоһуйа устар. «Чолбон»

туохт.
1. Түргэнник, күдэхтээхтик биир тэҥ уһун (хол., улахан өрүс туһунан). ☉ Течь быстро, мощно и размеренно (напр., о широкой полноводной реке)
Кини [өрүс] барылыы муораҕа дьулуста, Дохсуннук сүүрүгүрэн долгуһуйда. Таллан Бүрэ
Өлүөнэ эбэбит Доллоһуйа уһунна Долгуһуйа хамсаата. С. Васильев
Уйгу-быйаҥ төрдө төрөөбүт үөскээбит өрүспүт барахсан, долгуһуйан, олох курдуккун, кэрэҕин, дьиҥнээх олоҥхо курдуккун эбээт! М. Попов
2. Түргэнник хаамп, хамсан (үксүгэр сонос эдэр дьахтар туһунан). ☉ Делать быстрые равномерные движения (обычно о полноватой молодой женщине)
Катя Соловьева итии бааҕы өрө күдээриппитинэн дьиэтин диэки долгуһуйан эрэр. Амма Аччыгыйа
Суоппуйа долгуһуйан кэлэн чааскыларга чэй кутуталаабыта. Е. Неймохов

даҕ.
1. Быйаҥнаах, баайталыы. ☉ Изобильный, благодатный
Илгэлээх олохпут кэлбитэ. Эллэй
Таптыыбын …… уоҕурбут кымыһы, Оһуокай ырыатын, Илиҥҥи сарыалы, Илгэлээх самыыры. Күннүк Уурастыырап
Кини даҕаны [Бүлүү өрүс] икки атахтаах иитимньитин тэринэр илгэлээх уутун икки хаатынан бычалыччы толорон, быйаҥы тарҕата, уйгуну олохтуу дохсун сүүрүктэнэн доллоһуйа устар кэмнээҕэ буолуо. П. Филиппов
2. Аптаах; эмтээх. ☉ Волшебный; целебный
Мин ыллыахпын баҕарабын,- Үлэҕэ, охсуһууга киирсэр күҥҥэр, Ыҥырар ырыам илгэлээх тыла Көтөҕөр чэбдик сэниэ буолан, Эккин-хааҥҥын сайар гына. С. Данилов
Иитиллибит алааһым Илгэлээх салгынынан тыынабын, Ленам эмтээх уутунан Бааспын оһоробун. Т. Сметанин
Эмиийиҥ илгэлээх үүтүнэн, Этиҥ-хааныҥ сүмэтинэн - Ол өлбөт мэҥэҥ уутунан Оҕоҕун иитэҕин, оо, барахсан! Ф. Софронов
3. Минньигэстик, уоскутардыы сайа биэрэр (салгын, тыал туһунан). ☉ Приятно, успокаивающе обдающий теплом, благостный (о воздухе, ветерке)
Түөспэр дьикти сылаас туолла, ахтылҕаннаах төрөөбүт кыраайым илгэлээх ичигэс тыына сүрэхпин кууһарга дылы гынна. Софр. Данилов
Ириэнэхтиир илгэлээх Иллэҥниирэ тыалынан Эйээрбэхтии салгыйар, Арыы-саламаат сытынан Арылыйа мэҥиэхтиир. С. Зверев

аат.
1. Ким, туох эмэ күүһэкыаҕа, сэниэтэ, эрчимэ. ☉ Сила, мощь кого-чего-л.
Отелло модун уоҕа аҕыраан, уот курдук омуна умуллан, күүһэ өһүллэн хаалар. Эрчимэн
Бу дьон уохтара сүрэ диэн, хаҥыл сылгы курдуктар. А. Фёдоров. Дохсун уох, хаҥыл майгы барыта манна [Аллаҥҥа] хаайтарбытын курдук, өрүтэ түллэҥниир, үлүскэннээх айанынан доллоһуйа устар. А. Сыромятникова
Бөһүөлэк олох уҕарыйбат уоҕунан оргуйар. П. Аввакумов
2. Ким, туох эмэ омуна-төлөнө, күүрээнэ. ☉ Пыл, азарт, воодушевление, огонь
Уламдьы ыгым уоҕар баай тойон илин тииһин көтүрү дайбаабыта. И. Данилов
Унаар иһигэр абатыйа санаата, Уоҕар ытын улаханнык охсон, Оһох кэннигэр кыйдаата. С. Васильев
Үлэһиттэр сарсыардааҥҥы уохтара арыый уостан барда. И. Никифоров
Мэник мэнигийээннэр Мэнээк барыахтарын, Учууталлар тутаннар Уохтарын уҕарыппыттар. «ХС»
3. Ханнык эмэ утах хатана. ☉ Степень насыщенности напитка алкоголем, крепость. Кымыстарын уоҕа сүрдээх эбит
□ [Одуор:] Чэ, аны табаарыстаар, бу бакааллары көтөҕөн кэбиһиэҕиҥ
Мааҕыттан уохтара бары тахсан хаалаары гынна. Суорун Омоллоон
4. Сир өлгөм үүнүүнү биэрэр кыаҕа. ☉ Плодородие почвы
Куһаҕаннык таҥастанарыттан сир уоҕа сотору сүтэрэ. КФП БАаДИ
Өр сылларга уоҕурдуута суох тыа хаһаайыстыбаларын култуураларын үүннэрдэххэ почва кунуһа аҕыйаан, уоҕа мөлтөөн иһэр. ЛИК СОТҮҮүТ
Германецтар сири үгэс курдук уоҕа тахсыар диэри туһаналлара. АЕВ ОҮИ
5. Тугунан эмэ хааччыйыы, харайыы. ☉ Обеспечение чем-л., содержание
Күһүнүгэр Бөтүрүүс оскуолаҕа киирэр, онно мөссүйүөн диэн эргэ аатын өссө да сүтэрэ илик кыамматтар дьиэлэригэр бэлэм уохха олорор. «ХС»
Пётр …… Иркутскайдааҕы учуутал семинариятыгар хааһына уоҕар үөрэнэ барар дьолго тиксибитэ. «ХС»
Оҕолор судаарыстыба уоҕар бэлэмҥэ үөрэнэллэр, олороллор. «Кыым»
♦ Уоҕа хараата — бастакы күүһэ, омуна мөлтөөтө, ааста. ☉ Ослабить, умерить пыл
Хаарыаннаах кыһын ааһан эрэрэ. Олунньу ый уоҕа хараан, бүтэн эрэрэ. П. Ойуунускай
Мин улаханнык уордайбыт, сиэх-аһыах буолбут киһи, ону көрөммүн намырыйан, уоҕум хараан хаалбыта... И. Федосеев
Уот уоҕа хараан, хаптайа быһыытыйда. А. Фёдоров
Сарсыарда өрүкүспүт уохпут хараан, илистэн, им-ньим иһэбит. «Кыым»
Уоххун намырат, уҥуохта көмүллээ, уоһахта салаа — уорда намырый, уоһахта салаа, уҥуохта көмүллээ диэн курдук (көр салаа I). [Күөх Көппө — Топпот Өндөрөйгө:] Бэйэ, аргыый, уоххун намырат, уҥуоххун көмүллээ, уоһахта салаа... Суорун Омоллоон

1. даҕ.
2. Айааһамматах, сыарҕаҕа, ыҥыырга үөрэммэтэх, ахсым (хол., ат, таба туһунан). ☉ Необъезженный, дикий (о лошади, олене)
   Ыҥыырга хатааста түһээтин, ыытан кэбиһэллэр. Хаҥыл сылгы кэлин атаҕынан өрө тэбиэлэнэ-тэбиэлэнэ, арыт өрө тура-тура мөҥөр. Хомус Уйбаан
   Урут наартаҕа көлүллэ илик сорох хаҥыл табалар мөхсөн чиччигинэһэллэрэ. «ХС»
   Хаҥыл аты ындыылааһын буоллун, кыыллыйбыт табаны сыһытыы буоллун, барытыгар кини урут баар буолааччы. «Кыым»
3. көсп. Омуннаах-төлөннөөх, уохтаах, эрчимнээх, дохсун (киһи). ☉ Горячий, полный силы, чувств; дерзкий (человек)
   Сыыдам хаҥыл уолаттар сылгы сылгылаатылар, Бөдьөкө бөҕө уолаттар Бүтэйгэ бөҕүөрдүлэр. Д. Говоров
   Маайа, сирэйэ кытаран баран, аат эрэ харата аһыыр, урукку чобуо бэйэтэ сыппаан, хаҥыл бэйэтэ сымнаан, кэнэн баҕайытык туттан олорор. Н. Якутскай
   Баҕар, дьэ эһиги билбэккэ саарыаххыт: Балысхан сүүрүктээх олоххо миккиллэн Хаҥыл уол хаамыыта билигин бытаарбыт, Хап-хара хараҕар оонньообот дьэргэлгэн. В. Сивцев
4. көсп. Күүстээх, уохтаах, дохсун (тыал, буурҕа, сүүрүк туһунан). ☉ Сильный, буйный, неистовый (о буре, ветре, течении реки)
   Ханна эрэ бэһиэлэйдик хаҥыл кутаа кытыастар, Мин сүрэҕим итинник Күөдьүйбүтэ эдэр сааспар. И. Гоголев
   Тайҕа тыйыс, хаҥыл үрэҕэ Суорба хайалар быыстарынан дохсуннук халыһыйар. И. Гоголев. Дохсун уох, хаҥыл майгы барыта манна [Аллаҥҥа] кэлэн хаайтарбытын курдук, өрүтэ түллэҥниир, үлүскэннээх айанынан доллоһуйа устар. А. Сыромятникова
5. аат. суолт.
6. Айааһамматах ахсым ат эбэтэр көлүллүбэтэх таба. ☉ Необъезженная лошадь или дикий олень
   Хапытыан хаҥылы айааһааччы. А. Сыромятникова
   Хабдьы [киһи аата] ханнык да күндүл хаҥылтан дьулайбат этэ. А. Бродников
   Сылгы саамай чычаарар, киһи көмөтүгэр наадыйар бириэмэтэ, ити, бырдах саҕанааҕы кэм быһыылаах. Манна хайдахтаах да хаҥыл чычаарар. чугаһатар. «Кыым»
7. Уох, омун, эрчим. ☉ Пыл, огонь, темперамент
   [Абааһы уола — удаҕан дьахтарга:] Күтүр өстөөх Дохсунуҥ кэм да солбонуйбатах, Хаҥылыҥ кэм да сыһыйбатах буоллаҕа. ТТИГ КХКК
   ср. кирг. хаҥҕыл ‘кляча’, эвенк. кангил ‘одичалый олень’

I
1. даҕ.
1. Ханнык эмэ аат иҥэриллибит, анал ааты ылбыт. ☉ Носящий имя, кличку, прозвище, именуемый, называемый
Кини манна туох эрэ диэн сахалыы ааттаах холкуоска зоотехник этэ. Амма Аччыгыйа
«Максим Аммосов» ааттаах теплоход, бириистэнтэн тэйэн, биэрэги кыйа доллоһуйда. Н. Лугинов
[Вера:] Саас кини [Дьугдьуур] мууһа уулуннаҕына тыһыынчанан аата суох үрүйэлэр айдааран-аарыгыран түһэллэр. «ХС»
2. Киэҥник сураҕырбыт, аата-суола киэҥник биллибит. ☉ Знаменитый, прославленный, широко известный
Ааттаахааттаах сэлииктэри Айааһаатым ахан ини. И. Гоголев
Ааттаах булчут Мэхээлэчээн оҕонньор бу киэһэ биһиэхэ кэпсиэх буолбут тылын толорон: «Биһиги кыра эрдэхпитинэ...» — диэн саҕалаан барда. Т. Сметанин
Биир атастаах эбит Тойон Дуолан: Баайа суох, аата суох ыал уола, Ол Эрилик диэн дьикти уолан, Кини — Айталы Куо чугас ыала. Таллан Бүрэ
3. Тугунан эрэ (үксүгэр улаханынан, үчүгэйинэн эбэтэр куһаҕанынан) атыттартан уһулуччу чорбойор. ☉ Выделяющийся чем-л., какими-л. особыми качествами (размерами, красотой или, наоборот, безобразностью)
Ааттаах фельетону айбыккар эҕэрдэ! Ааҕан баран аҥаар чааска быара суох сыттым. Р. Баҕатаайыскай
Үрэх быһыты тоҕо көтөн баран хаалан, ааттаах алдьархайы көрсүөхпүт. М. Доҕордуурап
2. сыһ. суолт., кэпс. Уһулуччу, бэрт, олус, наһаа. ☉ Очень, исключительно, отменно
Кини аргыһа бу сарсыарда ааттаах бөҕө, адьас саҥа хатыҥ угу, хантан эрэ өр үлэлэһэн булан, үҥүүтүгэр олордуммут этэ. Н. Заболоцкай
Дьахтар сайына диэн ааттаах Сылаас да күннэр кэлэллэр. Оттон түүнүн хаар хаһыҥнаах, Оччоҕо сир-дойду киэркэйэр. Баал Хабырыыс
Харытыана ааттаах тыллаах, наһаа күлүүк. Амма Аччыгыйа
3. аат суолт. Аата-суола киэҥник биллибит, киэҥник сураҕырбыт киһи. ☉ Знаменитый, прославленный человек, знаменитость
Алдьархайдаах адьарай Аҥаарыйар ааттааҕа Уот тыыннаах Уһутаакы Уоран-талаан барда эбээт! Суорун Омоллоон
Кинилэр аан дойду ааттаахтарын хапсыһыыларын, иэмэх мастыы эрийсиилэрин бэркэ сыныйан көрбүттэрэ. И. Федосеев
Мэҥэлэр бэртэрэ, Хаҥалас ааттааҕа, Үс Бүлүү үтүөтэ Барыта киниэхэ Сыганныы буоллулар, Сыа тастылар, Сымнаҕас сыттыкка Таалалаан сыттылар. А. Бэрияк
◊ Аата суох тарбах — ылгын чыҥыйа аттынааҕы тарбах. ☉ Безымянный палец
Кини [Михаил Иванович] чаҕылыччы тыга сылдьар тааһын тула сибэкки сэбирдэҕин курдук киэргэллээх көмүс биһилэҕи ылан, Таня аата суох тарбаҕар кэтэртэ. Н. Лугинов. Албан ааттаах — киэҥник сураҕырбыт, дьоһун-мааны үрдүк аата арбаммыт. ☉ Прославленный, имеющий громкую славу
Ньургунтан ньургуннук охсуһан, ийэ дойдуларын, бар дьоннорун көмүскээбиттэр, киһи аймах баарын тухары ахтылла, айхаллана турар албан ааттаах дьоруойдар эмиэ элбэх этилэр. Амма Аччыгыйа
Эҕэрдэ, эйиэхэ, биир дойдулаахпар, Эр сүрэхтээхпэр, албан ааттаахпар! С. Васильев
Аламай күммүт сааскы сырдык төлөннөрүнэн Албан ааттаах Москваны сыдьаайар. А. Бэрияк
II
аат эб.
1. Этиллэр санааны дьон кэпсээнигэр сигэнэн биэриини көрдөрөр. ☉ Выражает ссылку на рассказы, молву людей (говорят)
Мас онно үүммэт ааттаах. «ХС»
Билигин кини Витим дэриэбинэтин чугаһыгар быраҥаатталаах-майаҕастаах күөлгэ балыктыыр ааттааҕа. Н. Якутскай
Киһи куртаҕа тугу баҕарар буһаран таһаарар ааттаах. «Кыым»
Маратик сотору сууттанар ааттаах. А. Сыромятникова
2. Дьон кэпсээнигэр итэҕэйбэт, сымыйарҕатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает недоверие людской молве, оценку как мнимую (якобы, будто)
[Ыт] өссө Трофимовтаах кыыстарын тарбаҕын быһа хаба сыспыт ааттаах. Сааһыгар киһини үрбэтэх сордоох. Амма Аччыгыйа
Тойон Киһи уол оҕолорун ааттаах хомуһуннаах Ордьонумаан ойуун сиэтэлиир ааттаах. И. Гоголев. Бахсы тойоно — аттаах, аарыктаах, хоболоох, чуорааннаах илэ сылдьар ааттаах буолар этэ. Саха фольк.
3. Этиллэр предмети бэлиэтээн, чопчулаан биэриини көрдөрөр. ☉ Выражает подчеркивание, выделение предмета речи
Охсуһуу ааттаах буолан баран хайдах өрүү суола-ииһэ суох хаалыай, доҕор! Амма Аччыгыйа
Бэйэтэ тылланан барар. Сатаатар, ийэтэ ааттааҕы кытта сүбэлэһэн көрбөт. М. Доҕордуурап. Аймахтара ааттаахха сыл баһыгар-атаҕар биирдэ эмэтэ көстөн ааһар. Саха фольк.
△ Сүнньүнэн аат туохтуурдары кытта бэлиэтээн этиини үксүгэр утары туруоруу дэгэттээн көрдөрөр. ☉ В основном с формами причастия выражает подчеркивание, выделение, часто приобретает оттенок противопоставления
Кинилэр бииргэ үлэлиир ааттаахтар даҕаны, түптээн кэпсэтэн да көрө иликтэр. «ХС»
Эн Саха сиригэр олорор ааттааххын да, биирдэ эмэ тыатыгар тахса сырыттыҥ дуо? Далан
Ыалдьыттыыр ааттаах киһи, биллэн турар, күндүлээтэҕим дии. Р. Баҕатаайыскай
4. Кэлэйиини, сиилээһини көрдөрөр. ☉ Выражает возмущение, осуждение говорящего
Көрөн абыраныҥ! Өссө ити үчүгэй үөрэнээччибит ааттаах! Софр. Данилов
Куобах сүрэх! Уонна комендант ааттаах! С. Ефремов
Бээ эрэ, ити дьукааххыт тоҕо араастаан чырбаҥныырый? Ыалдьыбыт киһиэхэ дылы, хайдах буолбут киһиний, учуутал ааттаах! Е. Неймохов
5. Саҥарааччы кэпсээччи эппит тылларын хатылаан туран, өһүргэнэн, уордайан-кыбдьырынан утары этиитин көрдөрөр (үксүн «дии», «ээ» эб. күүһүрдүллэр). ☉ При повторении слов собеседника говорящим выражается обида, негодование, возражение (часто усиливается част. «ээ», «дии»)
Ходуһа куортамыгар ааттаах... Сураҕын да истибэт буоллахпына сөп ини. М. Доҕордуурап
— Маама, эн миигин олус кыбыһыннараҕын. — Кыбыһыннараҕын ааттаах ээ. С. Ефремов
«Алҕастара ааттаах дии!»— Микиитэ сүрдээхтик абаланан эттэ. Амма Аччыгыйа
Хайдах билбэт? Сүүрбэ сыл бииргэ олордубут уонна билбэт ааттаах дии. С. Ефремов
6. Хомуур суолтаны көрдөрөр. ☉ Выражает собирательность
Дэриэбинэҕэ эр киһи ааттаах биир да суох буолбут. Н. Габышев
Кус-куобах ааттаах хойдубут. Уу куһа ааттаах олустаабыт. П. Тобуруокап
Бу кэлбитигэр, көтөр кынаттаах ааттаахтар бары мустубуттар. Суорун Омоллоон
Туох тыынар тыыннаах ааттаахха сатыы былыт буолан кэлэн саба түһэн бырдахтар кыа хааннарын уулууллар. Н. Заболоцкай