домноо диэнтэн бэй
туһ. Тонолуйбат тойугунан Уруй-туску домноннун! Уһун дьоллоох үйэҕэр Утах сиэлтэн домнон! Өксөкүлээх Өлөксөй

түөннээ диэнтэн хай
аата. Түөннээһин атын да ньымалара Ньыыкан бэйэтин илиитин иһигэр буолара. «Чолбон»
Түөннээһин, иннэлээһин, хааннааһын эҥин барыта норуот эмчиттэрин идэлэрэ этэ. «Кыым»
Түөннээһин эмиэ домноон эмтээһиҥҥэ киирсэр эбит. «ХС»

тубуһуннартаа диэн курдук
[И. Харачаев] икки өстөөх киһини, өс түмүгүн биир буруйдааҕы илиитинэн сүөрдэрэн туран, тупсартыыра. Эрилик Эристиин
[Дьиэрбэнтэй Бэргэни уонна Одуна Ньургустайы] тумнуспат гына тупсартыы домноотум. «ХС»
Этиһии буоллаҕына, кини эйэҕэстик мичээрдээн, бэрт хомоҕойдук тугу эмэ оонньоон этэн, тупсартаан кэбиһэр. Л. Толстой (тылб.)

туохт.
1. Түүннэри дьону аймаа. ☉ Беспокоить кого-л. ночами, нарушать чей-л. покой
Мин түүн барыларын сүргүйүөхпүн табыгаһа суох этэ. Дьиэбитигэр ньиэмэстэр бааллара. «ХС»
Софрон бааһынай Ермолайы, баҕар, олбуоругар да киллэриэ суоҕа, сатамматаҕына туран, чиэһинэй дьону тоҕо түүн утуппакка сүргүйэҕин диэн, хоолдьугун эрийэн биэриэҕэ. И. Тургенев (тылб.)
2. эргэр. Улахан сиэрэ-туома суох кими, тугу эмэ алҕаа (ойуун туһунан). ☉ Благословлять кого-что-л. без особых церемоний, обрядов (о шамане)
Айыы Тойон арчытынан, үрүҥ көмүс сүргүүрүнэн сүргүй! Саха фольк. Бугуй Саарын бухатыыр, айыы кыыһа Албаҥса удаҕан домноотоҕум буоллун! Сүҥ Дьааһын сүргүйүүтүнэн сүргүйдүм, Хаан Дьааһын арчытынан арчылаатым! ПЭК ОНЛЯ I
ср. тув. сүргэй ‘страшно, ужасно’, монг. шүргэх ‘касаться, задевать что-л.’

туохт.
1. Тобуккар тур; тобуккунан хаамп. ☉ Вставать на колени, опускаться на колени; ползать на коленях
Өндүрэйэп тобуктуу түһээт, аһаҕас аанынан ытыалаан куһуйбутунан барда. Амма Аччыгыйа
Кыыс эдьиийин иннигэр тобуктуу түстэ. А. Сыромятникова
Быраас Киириги тобуктуу сылдьан көрөр. С. Ефремов
2. көсп. Кимиэхэ, туохха эмэ сүгүрүй. ☉ Преклонить перед кем-чем-л. колени
Уот иччитэ диэн Тобуктаан домнуурум. А. Софронов
Нөрүөннээх бэйэм нөрүйэн, Эн иннигэр тобуктуом. С. Данилов
3. көсп., кэпс. Бас бэрин, кыайтар. ☉ Сдаваться, подчиняться кому-чему-л., быть побеждённым
Урукку үйэҕэ Оруосканан таһыллыбыппыт, Тойокко тобуктаан Токуйа хаппыппыт. С. Васильев
Чоочо да буолларгын тобуктуур күнүҥ кэллэ дуо? «ХС»

аат.
1. Дьоҥҥо үтүөнү баҕаран, олох араас түбэлтэлэригэр, көстүүлэригэр үтүө түмүгү көрдөһөн анал тыл этии. ☉ Особые слова, обращенные к людям с пожеланием им добра; слова, произносимые по разным жизненным случаям с просьбой, мольбой о благополучном исходе, благопожелания. Алгыс тыла. Урууга алгыста эт. Ыһыах алгыһа
□ Кырыыс баһа хааннаах, алгыс баһа арыылаах (өс хоһ.)
Алгыска оннооҕор абааһы ахсыыр (өс хоһ.). «Саалаахтан самнымаҥ, охтоохтон охтумаҥ!» — Сахаҕыт норуотун алгыһын умнумаҥ! Күннүк Уурастыырап
Алгыс тыла арыылаах дииллэр, Алҕаатаҕым буоллун: Буулдьалар аһара көттүннэр Дойдум хорсун уолун. И. Эртюков
2. Сөбүлүүр-биһириир, үтүөнү баҕарар ис хоһоонноох кимиэхэ эмэ туһаайыллыбыт кэс тыл (үксүгэр кырдьаҕастар эдэрдэргэ анаан этиилэрэ). ☉ Благословение; напутственное слово (обычно обращение стариков к молодым)
Ийэ-аҕа алгыһа, ийэ-аҕа кэриэһэ диэн суруйуоххун, ыллыаххын баҕараҕын. С. Васильев
«Туой, ыллаа!» — диэн тапталлаах Дойдум биэртэ алгыһын, Бэһиэлэй, нарын, ыар тыллаах Поэзия — мин аргыһым. Дьуон Дьаҥылы
Төрөөбүт эн дойдуҥ алгыһа Иллээх көмөтө тиийдин. И. Чаҕылҕан
[Вера:] Биһиги Куонаанныын, икки тулаайах холбоһон, ыал буолуохпутун баҕарабыт. Онон эн алгыскын көрдүүбүт. С. Ефремов
3. Былыргы итэҕэл быһыытынан, киһиэхэ кутталлаах хараҥа күүстэри үтэйэр, ыарыыны эмтиир-домнуур кыахтаах аптаах тыл. ☉ По старинному суеверию — волшебное слово, способное изгонять злые силы, исцелять от болезней; заговоры, заклинание
Миэхэ тахсан олорон аһаан, аралдьыйа түһэн киир. Кыра алгыс алҕатардаах этим. Болот Боотур
4. көсп. Үтүө тыл, үтүө баҕа санаа; туох эмэ муҥутуур үтүө, кэрэ көстүүтэ. ☉ Доброе слово, доброе желание, пожелание; прекрасный вид, лучшее создание
Аатыгыран диэн курдук Алгыстар арыллаллар Аҕай эбээ, оҕолоор. А. Софронов
Кинилэр дьон санааларыгар эҥкилэ суох арай бу балар быһыылаах диэн алгыс санааны кытары саастаах өттүлэрэ батыһа көрөн хаалаллар. Н. Лугинов
Сир олоҕун киэргэлэ, аан дойду алгыһа дьахтар баар. П. Ойуунускай
Эйиигинниин алгыс буолуом, Эн үүрдүҥ да кырыыс буолуом, Эйигинниин ырыа буолуом, Эн үүрдүҥ да ынчык буолуом. И. Гоголев
5. лит. Норуот поэзиятын биир саамай былыргы көрүҥэ, жанра. ☉ Один из древнейших видов (жанров) якутской народной поэзии, алгыс
Олоҥхо, алгыс, чабырҕах уонна поэмалар үгүстэрэ саха фольклорун жанр өттүнэн уратыта буолар. Саха фольк. Алгыс, андаҕар курдук түҥ былыргыттан сибээстээх айымньыларга поэт иччилэри, айыыһыттары ааттаталыыр. ФЕВ УТУ
тюрк. алгыш

I
1. аат. Эллэммит, хатарыллыбыт тимир бастыҥа, ыстаал бастыҥ суорда. ☉ Калёное железо, сталь, булат
Дугуй илбис дуксуйан Дуктуруйбутунан кэлэр Отут болуо укулаатынан Омноон-домноон оҥоһуллубут [быһыйа]. П. Ойуунускай
Мастан чиргэлин-киилин биһирээбит, Тимиртэн хатан укулаатын хайҕаабыт. Күннүк Уурастыырап
Оччо хатан укулааттан оҥоһуллубут саабын, Байбал маска булгу охсон, мэлиппитим. К. Туйаарыскай
2. даҕ. суолт. Эллэммит, хатарыллыбыт тимиртэн, ыстаалтан оҥоһуллубут, уһаарыллыбыт. ☉ Закалённый, плавленый из железа, стали, стальной
Сахам сытыы быһыччата, Сахам укулаат быһаҕа. С. Данилов
Улуу бухатыыр Уҥа илиитинэн Умсары тайахтаммыт этэ Укулаат батыйаны. С. Тарасов
Хоһоон диэн масчыкка — сүгэтэ, Отчукка — укулаат хотуура, Көрбөккө — кыраҕы хараҕа, Көппөккө — мохсоҕол кыната! П. Тобуруокап
◊ Укулаат таас уостаах фольк. — олоҥхоҕо саха кыыһын эбэтэр бухатыырын дьүһүнүн (уоһун) ойуулуурга туттуллар уларыйбат эпиитэт. ☉ Один из постоянных эпитетов олонхо, описывающий красоту девушки или богатыря (букв. с губами, подобными полированному, шлифованному камню)
[Куллуруускай бухатыыр] укулаат таас уостаах, уон кириэстээх манньыаты кэккэлэччи туппут курдук сандаҥа маҥан тиистээх [эбит]. ПЭК ОНЛЯ I
Көрдөҕүнэ — дьиэтин хаҥас өттүгэр хандьытаал таас харахтаах, укулаат таас уостаах, сырдык таас сирэйдээх …… түктэри бэйэлээх үчүгэй кыыс оҕо буолан олорор. Саха фольк. Укулаат таас курдук уостаах, Чочу таас курдук муруннаах. Д. Говоров. Укулаат тимир — үс илии халыҥнаах, соччо кэтиттээх буруус тимир. ☉ Брусковое железо толщиной и шириной в три пальца
Хаҥалас хайатын Халыҥ таһаатыттан Укулаат тимири Уһааран ылбытым. С. Васильев
Ол төлөн кутаалыыр суоһугар Укулаат тимирдэр ууллаллар. Л. Попов
Мантыҥ [хотуур] ураты укулаат тимиртэн охсуллубут эбээт, ханнык да тааһынан сотон бааһырдыаҥ суоҕа. С. Сарыг-оол (тылб.)
русск. уклад ‘сталь, которой укладывают или наваривают лёза столярных и других орудий’
II
аат. Туох эмэ (хол., олох) тутула, туруга, майгыта. ☉ Состояние чего-л., образ жизни, уклад
Онон икки аҥаар тыһыынча сыл устатыгар түүрдүү тыллаах омуктар олохторун укулаата олоччу уларыйбатаҕа. Б. Павлов
Төһө да ороскуоттаах буоллар, уруккулуу укулааттаах оскуолаларын тутан олороллор. Венера
Алаас сир оҕото олорор укулаата туспа, тайҕа оҕото сыһыы оҕотуттан туттардыынхаптардыын атын. А-ИНА ДьБО

туохт.
1. Сыл аайы сааһыҥ эбиллэн, улам улахан буол, төлөһүй. ☉ Расти, вырастать, подрастать. Кыыс дэлби улаатта
□ Мустубут ыалдьыттар Охоноос быйыл лаппа улааппытын, өйдөммүтүн, көрсүөтүн хайгыы-хайгыы, сыл түргэнник да ааһарын кэпсэттилэр. Ойуку
Кырса оҕолоро улаатаат, уйаларын чугаһыгар баар хаастары кытта оонньууллар. А. Бродников. / / Улахан, сиппит киһи буол. ☉ Становиться взрослым, взрослеть
Ол оҕото улааппытын, киһи буолбутун Маайа билбэт. Н. Якутскай
«Үөрэммэтэҕиҥ куһаҕан буолуо эбээт. Улааттаххына тугу үлэлиэххиний? Арай ыалга оҕо көрөөччү буолуоҥ», — диэтэ ыалдьыт дьахтар. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Бадин:] Михаил Иванович, мин бу дойдуга төрөөбүтүм эрэ. Улаатан баран, биирдэ да сылдьа иликпин. С. Ефремов
2. Туох эмэ (хол., табаар) кэриҥэ элбээ. ☉ Увеличиваться (об объёме, количестве чего-л.). Табаар тиэйиитэ улаатар
□ Бөдөҥ бырамыысыланнас бородууксуйата 1913 сыллааҕыны кытта тэҥнээтэххэ, сүүрбэ алта төгүл улаатта. ЯЕМ СБСБС
3. Үрдээн, улахан буолан көһүн. ☉ Возвышаться издали (напр., о доме, холме). Ыраахтан булгунньах улаатан көстөр
□ Дьиэ бэйэтэ кыракый эрээри, ортотуттан ыла килэркэй таас эркиннээх верандалаах буолан, син балачча улаатан, багдаллан көстөр. Софр. Данилов
Күнүскү кыра да тииттэр барыһан, саба баттыах курдук сабырыһан, улаатан көстөллөр. Т. Сметанин
4. Улам тэнийэн кэҥээ, кэтирээ (хол., үрэҕи, суолу этэргэ). ☉ Растягиваться, расширяться (напр., о речке, дороге)
Дуолумаайы от үрэх халаанын кэмигэр улаатар. А. Сыромятникова
Уһун айан суола Улаатан, нэлэһийэн истэ. «ХС»
5. Күүһүр, эбилин (киһи иэйиитин туһунан). ☉ Возрастать, усиливаться (о чувствах человека)
Дьон күлүүтүноонньуутун истэ-истэ [Ыстапаан] санааргыыра ордук улаатта. А. Софронов
Икки кустанан, үөрүүм ордук улаатта. Т. Сметанин
Ону көрөн мин кыһыйарым улаатан истэ. Н. Заболоцкай
6. Улаханнык иһиллэр буол (тыас, саҥа туһунан). ☉ Становиться всё громче, слышнее, усиливаться (о звуке, голосе)
Ойуур иһигэр горн тыаһа улаатан, адьас чугаһыыр. Суорун Омоллоон
Оҕустар мөҥүрэһиилэрэ улаатта. Далан
Ыт үрэрэ улаатта. С. Ефремов
Сиэҥкэ уол кинини [кулаагы] кэнийэн, Уордайбыт куолаһа улаатта. Эрилик Эристиин
7. Кээмэйгинэн улахан буол, үүн. ☉ Становиться больше, увеличиваться в объёме, вырастать
Бар эрэ, Харах-Харах уол, көр эрэ. Били төкүнүйэриҥ улааппыт дуу, оччообут дуу? Саха фольк. Долгун көрдөрбүтүнэн туран улаатан иһэр. Н. Габышев
Биэрэс аһын улаатаатын кытта хомуйан иһиллиэхтээх. ЕАМ ББКП
8. Сэтэрээ, күүһүр, бэргээ (ыарыы туһунан). ☉ Усиливаться (о боли или болезни)
[2-с отчут:] Аата, Оруос Баай обургу Аһа-арыыта бараннаҕа, Аһаабатахпыт алта хонно. Атаҕым дьарҕата улаатта, Аһый-аһый тарта. П. Ойуунускай
Ыарыыта улааттар улаатан истэ. Амма Аччыгыйа
9. сүөл. Бэйэҕин улаханнык санан, бэрдимсий. ☉ Важничать, зазнаваться
Улахан учуонайбын диэн улаата барбат. Н. Габышев
«Ээйиис, бу улааттаҕын!» — диэн абалана хааллылар кыргыттар. Н. Заболоцкай
Удаҕаммын диэҥҥин Улаатаҕын, уунаҕын дии, Үрүҥ уххан тыынын Үрэн, домноон көр бэйэҥ! ТТИГ КХКК
10. көсп. Үрдээ, күүһүр (хол., албан аат, өрөгөй туһунан). ☉ Возрастать, увеличиваться (о славе, благополучии)
Үрүҥ оҕус саҕа Өрөгөйүҥ улааттын, Саадьаҕай ынах саҕа Саргыҥ салалыннын! Ньургун Боотур
Самнан биэрбэт Саргы-дьаалы улаатта, Өлбөт-сүппэт Өрөгөй-талба үрдээтэ! П. Ойуунускай
Уруй-туску улаатта, Саргы-дьаалы тубуста! Эллэй
♦ Моонньоох баскынан куот (үрдүктүк тур, улаатан көһүн) көр моой. Уол атыттардааҕар моонньоох баһынан улаатан көстөр. Өрөгөйө үрдээтэ (улаатта) көр өрөгөй. Үрүҥ оҕус саҕа өрөгөйүҥ улааттын, саар булгунньах саҕа саргыҥ салалыннын. Саха фольк.
др.-тюрк. оҕлат, улҕат

аат.
1. миф. Урукку итэҕэл быһыытынан: хайдах сыһыаннаһаргыттан көрөн, киһиэхэ үчүгэйи да, куһаҕаны да оҥоруон сөптөөх тыын (былыргы саха өйдүүрүнэн, хас уу, күөл, тыа, хайа, от-мас барыта иччилээх. Саамай улаханнарынан уот иччитэ, аартык иччитэ, тыа иччитэ, дойду иччитэ, уу иччитэ буолаллар). ☉ Особый род существ, пребывающих в определенных предметах и явлениях природы, духихозяева (по верованию якутов, все предметы и явления природы, от к-рых зависит благополучие человека: огонь, вода, реки, лес, горы, перевалы и т. д. - имеют своих духов - иччи, требующих жертвоприношений
Иччи бессмертны и никому не подчинены. Наиболее важные из них: уот иччитэ, аартык иччитэ, тыа иччитэ, дойду иччитэ, уу иччитэ). Күөх далай, хара тыа иччитэ суох буолбат (өс хоһ.). Хаһыыны үрэх иччитэ сөбүлээбэт. Амма Аччыгыйа
Амырыын аартыктар, Сүдү үрэхтэр Улуу муоралар иччилэригэр Аал уотунан Айахтаан аһатан Алгыыр саҥнаахтар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аал уот оттон иччилэри аһаталлара. С. Данилов
Кини кэпсээнэ ойуун уҥуоҕун, кэрэх иччитин, абааһылаах өтөх, киһи уҥуохтаах тумуллар тустарынан буолара. «ХС»
2. Туох эрэ кистэлэҥ дьикти күүс. ☉ Внутренняя таинственная сила, заключенная в каком-л. предмете
Сүрдээх ахан дьиэлээх-уоттаах дьахтар сытар, оҕолоор! Күтүр, муннун тыаһа тоҕо иччитэй, сүрүккэтэй? Саха фольк. Саҥарбыт саҥам иччитэ Саталанан-дьалынныран Саха урааҥхайга Санааларын сайа көттүн. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ити эбит буоллаҕа Этэр тыл иччитэ диэн, Ыллыыр ырыа ырата диэн. С. Зверев
3. Тугу эмэ бас билэр киһи. ☉ Владелец, хозяин чего-л.
Иччитэ суох окко киирбит (өс хоһ.). Билиэти уонна харчыны «сиртэн буллубут» диэн милииссийэҕэ илдьэн биэриэхпит, кинилэр иччитин булларыахтара. Д. Таас
Ытыҥ оҕотун баайан кэбис, иччитин батыһан, куобаҕы үргүтүө. Н. Тарабукин (тылб.)
4. Үөскэх. ☉ Зародыш
Ураанай кус уйатыгар Сымыыттаан сытарын булар. Иччитэ суох сибиэһэйин Уол талан иһэн кээһэр. Баал Хабырыыс
Ыраас сиэмэҕэ иччилэрэ буортуламматах оруос бары сиэмэлэрэ ааҕыллаллар. ПФМ КО
♦ Ис иччитэ көр ис IV
Оҕолорум сордоохтор …… Эриллэ хаппыт илиилэнэн, Хатылла хаппыт атахтанан, Ис иччитэ бэйэлэнэн, Муҥу көрөн, буору соҕон, Бобулла буомуран хаалыах Сорукайдарын даа! Өксөкүлээх Өлөксөй. Иччитэ суоҕунан көрөр - мээнэнэн, туох да өйдөбүлэ суох көрөр. ☉ Смотреть ничего не выражающими глазами, бессмысленно
Иччитэ суоҕунан турулус-ирилис көрбөхтөөн баран, олох маска лах гына олордо. Н. Заболоцкай
Киргиэлэй төйөн хаалбыттыы иччитэ суоҕунан мэндээриччи көрөн турбут. В. Протодьяконов
Иччитэ суоҕунан көрбүт харахтаах, уһун субуруйбут муруннаах. П. Филиппов. Кулгаах (кулгааххарах) иччитэ буолан (иһит, олор)- олус болҕомтолоохтук, тугу барытын умнан туран (иһит, олор). ☉ Очень внимательно, сосредоточенно, с увлечением (слушать, сидеть)
Мин кыталыктар саҥаларын истээрибин, туох баар болҕомтобун түмэммин, бүтүннүү кулгаах иччитэ буолан олоробун. Н. Лугинов
Ньукуу ити кэпсэтиини бүтүннүү кулгаах-харах иччитэ буолан иһиллии сытта. С. Никифоров
Үөрэтэр оҕолоруҥ бүтүннүү кулгаах-харах иччитэ буолан эн кэпсииргин, тугу барытын умнан олорон, истэллэрэ төһөлөөх кэрэний?! Н. Лугинов. Оҕус иччитэ кэпс. - от кэбиһэргэ оҕус сиэтээччи оҕо. ☉ Ребенок, который подвозит на быке копна сена во время стогования
Оҕус иччитэ буола сылдьар дьадаҥы Чоочур уола Моһуок: «Чэ, эн да биһикки үөрэнэ барыах», - дии-дии Ньукууһу хаайда. Суорун Омоллоон. Саҥа иччитэ киһи кэпс. - кыра гынан баран сөҥ, улахан, көҥдөй саҥалаах оҕо. ☉ Ребенок небольшого роста с низким, густым голосом
Алгыс диэн бүтүннүүтэ саҥа иччитэ киһи улаатан барбыта. Р. Баҕатаайыскай. Тыллаах-сыҥаах иччитэ кэпс. - куолулаан эрэ тахсар, тылыгар турбат киһи. ☉ Фразер, пустозвон
Оттон Мылаховтаах Тылгынов диэн иккиэн көҥдөй, аҥаарадас тыллаах-сыҥаах иччилэрэ дьон. Н. Лугинов
Урут, мин прорабтыыр эрдэхпинэ, кини биһиги СМУ-бут начаалынньыга этэ. Онно биллэххэ, наар тыллаах-сыҥаах иччитин эрэ курдуга. «ХС»
Харах иччитин курдук харыстаа көр харах харатын курдук харыстаа. «Үчүгэйдик олор. Субан сүөһүлэргин харах иччитин курдук харыстаа, дьоллоохтук-соргулаахтык эргийээр!» - диэн алҕаан, үлэх бөҕөтүн үлэһэн хаалбыттара. Н. Заболоцкай
Бу маны барытын киниэхэ Норуота эрэнэр [эйэлээх олоҕу] хараҕын иччитин кэриэтэ, харыстаан кэтииргэ. А. Абаҕыыныскай
◊ Аартык иччитэ көр аартык
Аартык иччитин ыллаабыт киһи ырыатын кыайбата. П. Ойуунускай
Олоҥхо бухатыырдарын айаннарын охсуһууларын туһунан үс дойду олохтоохторо, аартык иччилэрэ курдат билэ олороллорун курдук, Дабдарыйа Настааччыйа Мачайар Баһылайдаах Дьокуускайтан иһэллэрин эрдэттэн истэн, кэтэһэн олорбут. Эрчимэн. Дойду иччитэ итэҕ. - сири-дойдуну барытын бас билэр үтүө санаалаах иччи (былыргы сахалар кинини Аар Кудук маска уйаланан олорор диэн саныыллара, ол иһин улахан аарыма тиити кэрдэллэрин айыыргыыллара. Дойду иччитэ киһиэхэ куһаҕаны оҥоро сатаабат, сиридойдуну, маһы-оту алдьаттахтарына, хомойор-хоргутар. Киниэхэ анаан мас лабааларыгар кыл сүүмэҕин, таҥас кырадаһыннарын о. д. а. бэлэх ыйыыллара). ☉ Дух-хозяйка земли (по поверью, живет на роскошном дереве Аар Кудук Мас, поэтому якуты боятся рубить крупное дерево, чтобы не навредить ей
Дойду иччитэ принимает близко к сердцу судьбу-благополучие людей, живущих на земле, никому не делает зла, бывает лишь разочарована и плачет, когда от людей страдает дерево или земля. В знак почитания этого духа якуты развешивают на деревьях пучки конских волос, разноцветные лоскутки и ставят дэлбиргэ). Дойду иччитигэр Томторҕо туруораллар, Иэйэхсит, айыыһыт иккигэ Дэбдиргэ тэрийэллэр эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Саатар, быйыл саас салама да ыйаабатахпыт, баҕар онтон дойду иччитэ хомойдоҕо дуу, хайдаҕа дуу? Н. Якутскай
Бу Кыталыктаах эбэни санааҥ: дойду иччитэ бэйэтэ дьаарбайан-таалалаан, ааһар сирэ, ол иһин ыраас, ол иһин субу курдук! А. Сыромятникова
Кинилэр дойду иччитигэр бэлэх диэн ааттаан, биир чаллах тииккэ арааһы барытын ыйыыллара: сиэли, таҥас сыыһын, туос оҥоһуктары, ньаалбаан кырадаһыгын, онтон да атыны. И. Федосеев
Тыа (ойуур, тайҕа) - байанай диэн курдук. Күрүҥ хара тыа иччитэ Кус хаҥыл аттаах Кураҥаччы сүүрүк тойон эһэм, Куоппуту ситэн кулу! Саха нар. ыр. I
Түргэн атахтаах Аарыма бууру Аҕалан биэрдин диэн Тииҥ уорҕата угунньалаах Тыа иччититтэн Көрдөһөр этэ. П. Тулааһынап
Былыргы эбэҥки итэҕэлинэн, хас биирдии бултаныллыбыт тайах уонна таба ойуур иччитэ бэлэҕинэн ааҕыллара. «ХС»
Ити тайҕа иччитэ эйигин соруйан ыҥырар, кэннигин хайыстыҥ да сууллуоҥ. «ХС». Уот иччитэ итэҕ. - иччилэртэн саамай улаханнара, таҥара курдук наһаа ытыктанар иччи (сахалар тугу эмэ гынаары гыннахтарына, уокка хайаан даҕаны ас бэрсэллэрэ. Ханнык баҕарар үөрүүлээх түгэн (саҥа дьиэҕэ көһүү, өлгөмнүк бултуйуу о. д. а.) уокка ас бэрсиитэ суох буолбат этэ). ☉ Дух-хозяин огня (величайший из всех иччи, возводимый якутами в ранг божества; имеет свой культ
Во время всякого торжества или радостного события якуты чтили уот иччитэ жертвоприношениями: бросали в огонь лучшее из съедобного или вливали масло. Уот иччитэ у якутов считался всеведущим благожелателем человека). Оҕолоох ыалтан оннооҕор уот иччитэ үөрэр (өс хоһ.). Аал уот иччитигэр Ас кутан Ааттаһан барбыттарыгар, Ахтар айыыһыт ала чахчы Айхалынан алҕаабыта. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Эмээхсин - оҕолоругар:] Мэниктээйэҕит, чыычый кэлиэ... Уоттан сэрэнээриҥ. Уот иччитэ уотунан оонньууру сөбүлээбэт. И. Гоголев. Уу иччитэ итэҕ. - урукку итэҕэл быһыытынан: араас күөллэри, үрэхтэри, өрүстэри дьаһайар ууга олохсуйбут тыын (санаатын таптаххына, киһиэхэ элбэх балыгы тэбэн биэриэн сөп. Ол иһин уокка ас бэрсэн киниттэн көрдөһөллөр. Кыыһырдаҕына, киһиттэн иэстэһиэн сөп: холобур, күөл уутун ыытан кэбистэххэ кими эмэ өлөрөр, «бэйэтин кытта илдьэ барар». Өлбүттээхтэн ким эмэ кэллэҕинэ, балыгыттан бэрсибэт). ☉ Дух-хозяин воды (ему приносят жертву через огонь
По поверью, он дарит людям рыбу, потому считается добрым иччи, но если его прогневить чем-л., то он становится грозным: напр., если выпустить озеро, то уу иччитэ уносит кого-л. из людей себе в жертву; если на рыбалку идет человек из дома покойника, то уу иччитэ не дает рыбы в тот год, а иногда и навсегда, тогда приходится умилостивлять его при помощи шамана). Күрүҥ хара дьүһүннээх, Өнөр-үөскэм бэйэлээх Өдүгэт Боотур оҕонньору, Уйгу-быйаҥ тыыннаах Уу иччитэ буол диэннэр, Орто туруу дойдуга Олохтообуттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
[Дуолан Хара:] Уу иччитэ Уукун оҕонньор Биһигини кытта Бииргэ үөрэн-көтөн Тууларбытын толору Күөнэҕи хаалаатаҕа. И. Гоголев
Тустуур хоту хайыста - Устар уу иччитэ, Улахан күөлүм тойоно Күөх күдэй суорҕаннаах Уолан Боллох тойоҥҥо Уулбут арыылаах кымыһынан Уйгулаан домноон арахта. С. Зверев. Хайа иччитэ - 1) итэҕ. былыргы итэҕэл быһыытынан хайалары бас билэр иччи. ☉ Дух-хозяин горы
Сэттэ дьэрэкээн хайа, Аҕыс мас хайа, Тоҕус турук хайа иччилэрэ! Бары аһаан-сырҕаан туруҥ! Өксөкүлээх Өлөксөй
Эстэрик чокуур эбиэннээх, Күрбэ таас сүгэлээх, Быар таас быһахтаах Таас хайа иччитэ Сах-Чахаан оҕонньор, Мин саныахпар, Күлбүтэ күлүмүрдээбит. С. Зверев; 2) эргэр. эбисийээнэ. ☉ Обезьяна. Хайа иччитигэр дылы үтүктүгэс (өс ном.); 3) чучунаа. ☉ Одичавший человек. Чучунаалары араас сир-дойду олохтоохторо бэйэлэрэ билэллэринэн тус-туспа ааттыыллара. Холобур, сучунаа, сээдьэк, мээлкээн, мүлүөн, хайа иччитэ, хаар киһитэ эҥин дииллэр. Саха сэһ
1977. Дьоннор бу таба туруук таас хайа иччитигэр түбэспитин сэрэйбиттэрэ. Эвен фольк. Харах иччитэ - харах өҥнөөх бүрүөтүгэр баар сырдык киирэр хайаҕаһа. ☉ Зрачок (глаза)
Санаарҕаан унаарыччы көрбүт киэҥ хараҕын иччитигэр кыһыл чохтор кытара тыган, умулла-умулла толбоннураллар. И. Данилов
Эргэлээх харах иччитинии көрбүт муус түннүктэр ууллан ньалҕарыһаллар. М. Доҕордуурап
Тураах оҕолоро маҥнай утаа сүрдээх ньулдьаҕай, иччитэ суох харахтаах буолаллар. Е. Макаров