ж. 1. см. натяжение 1, 2; 2. перен. (допущение) өрө тардыы, оҥоро сатааһын; допустить с большой натяжкой улаханнык өрө тарда сатаан киллэр (хол. студены).

модальное сл. выражает сомнение, допущение, предположение с оттенком неуверенности пожалуй, возможно, может быть, вероятно; кини , арааһа , төннөр этэ он, пожалуй, вернулся бы; арааһа , оннук возможно, так.

сыһыан т. Саҥарааччы «буолуон сөп» диир, сабаҕалыыр сыһыанын быһа эппэт, саарбахтыыр дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает допущение, предположение говорящего с оттенком неуверенности и сомнения (пожалуй, видимо, вероятно)
Кини, арааһа, эйэнэн төннөр этэ. Амма Аччыгыйа
Аны, арааһа, эн Никольскайы илдьэ дьоҥҥор өссө биирдэ күүлэйдииһиккин. А. Федоров. Чыычааҕыам, дьиэҕиттэн, арааһа, бардаххына сөп буолсу. Суорун Омоллоон
Үөрэннэхпинэ даҕаны, арааһа, син биир манна кэлэрим буолуо. «ХС»

аат. Туох эмэ туһунан сылык, сабаҕа, чугаһатан сыанабыл. ☉ Приблизительное предположение о чем-л.; приблизительное допущение чего-л.
Бадаҕа биллибэт Баарсатын иһигэр, Табыла биллибэт элбэх таһаҕаһы ылынна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Төрүүрэ өлбөтө, Солооһуна тубуста, Бурдуга муҥутаата, Ото олустаата, Кэлэр кэмэлдьи, Байар бадах Бокуойа суох буолла. А. Софронов
Баай оҕотун майгытынан Бадаҕы билбэккэ эрэ Бардамнык майгыланан баһаамнаан барбытым. А. Софронов

I
эб. Этиллэр санаа буолуон сөп курдугун көрдөрөр. ☉ Выражает допущение возможности совершения, осуществления того, о чем говорится в высказывании
Ардыгар, киһи сорох дьон маны көрбөтөхтөрө да ордук диэх айылаах. Софр. Данилов
Маны урут хайдах өйдөөбөтөхтөрө эбитэй диэххэ айылаах. И. Данилов
II
ситим т. Баһылатыылаах салаа (тэҥниир буолуу, төрүөт уо. д. а. суолталаах) этиилэри ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения придаточных сравнения, образа действия, причины и т. п. к главному предложению
Тогойкин, күн өрө дэгдэйэн тахса илигинэ тиийдэрбин диэххэ айылаах, тиэтэйэн, сыыйа тэбэн сырдырҕатан истэ. Амма Аччыгыйа
Кыыс, көрдөөбүппүн ыллым диэххэ айылаах, ытыыра уурайан, бөтүөхтүү, өрө сыҥа сытта. Болот Боотур
Октябрина төлөпүөн туруупкатын ууран баран, өссө тыаһыа диэххэ айылаах, икки илиитинэн хам баттаан олордо. М. Попов

I
сыһыан т.
1. Этиллэр санааны атыттартан арааран, соҕотохсутан, «ол эрэ» диэн бэлиэтиир сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает ограничительно-выделительное отношение говорящего к чему-л. (только, лишь, лишь только, разве только)
Арай, остуоруйаҕа бары үчүгэй бу курдук дөбөҥнүк кэлэн иһэр буолааччы. Суорун Омоллоон
Арай, ыарыһах эмээхсин утуйбакка ынчыктыы-ынчыктыы, муҥу-таҥы көрө сыппыта. Күндэ
Арай, мин этим-хааным тымныйбат, Айар сүрэҕим тыаһа тигинэс. Т. Сметанин
2. «Оннук буолуон сөп» диэн, сэрэйэр-сэрэхэдийэр сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает допущение, предположение говорящего с оттенком опасения (а если, а вдруг, а допустим)
Арай, губревком көтүрбэтин? Арай, ити ыалга уон хонон хааллын... Амма Аччыгыйа
Арай, букатын да суох буоллун. С. Ефремов
Арай, мин оҕом Аргунтай бардаҕына, Баргузин бириискэтин эн тыла суох ийэҥ Сотто аһынан салгыа этэ дуо? Эрилик Эристиин
3. Саҥарааччы туох эмэ соһуччу көстөрүн, туох эмэ эмискэ буоларын бэлиэтиир сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает отношение неожиданного обнаружения, внезапного наступления действия, устанавливаемое говорящим (и вот, оказывается; вдруг; и вдруг)
Арай, балаҕан иннигэр сыарҕалаах оҕус тохтоон турар эбит. Амма Аччыгыйа
Ол истэҕинэ, арай, тыас тилигирии түспүтэ. Суорун Омоллоон
Арай, чугас соҕус соҕотохто «чыып» диир саҥа иһилиннэ. Т. Сметанин
4. Кэпсээһини, саҥа эпизоду саҥа саҕалыырга истээччи болҕомтотун тардыы сыһыанын көрдөрөр (үксүгэр биир, биирдэ диэн тыллары кытта тут-лар). ☉ Выражает привлечение внимания слушателя в начале повествования, смене эпизода (употр. преимущественно со словами биир ‘один’, биирдэ ‘однажды’; вот, как-то)
Арай, биир ардахтаах киэһэ оҕустара кэлбэтэ. Амма Аччыгыйа
Арай, биирдэ биһиги үһүө буолан бултуу сырыттыбыт. Н. Якутскай
Арай, ааттаах ыраахтааҕы Ыалыгар — Чурумчукуга Ыалдьыт буола ыадайда. Эллэй
Арай, былыр оҕонньордоох эмээхсин олорбуттар. «ББ»
5. Чопчулуур-хааччахтыыр ситим тыл суолтатыгар утарыта туруорар дэгэттээх туттуллар. ☉ Употребляется в значении выделительно-ограничительного союза с оттенком противопоставления
Дьиэ иһигэр уот умуллубут этэ, арай лампаада эрэ чипчиҥниир быһыылааҕа. Суорун Омоллоон
Тыый, тойонуом, букатын манна туох да биллибэтэ, арай мааҕын эһиги эрэ сылдьыбыккыт... С. Ефремов
II
ситим т.
1. Хааччахтыыр уонна утарар сыһыанынан этиилэри ситимниир. ☉ Соединяет предложения ограничительно-противопоставительной связью (но, только)
Оннооҕор былаастар уларыйан иһэллэр, арай кини уларыйбат. Амма Аччыгыйа
Кеша, Катя, Ваня үөрэ-көтө иһэллэр, Арай кыра кыыһа Таня Арбы-сарбы айанныыр. Т. Сметанин
Онно кими да ыыппатахтара, «Чыычыйынан» куттууллара. Арай ньургун булчуттары Алгыс алҕаан атаараллара. С. Данилов
△ Эрэ эбиискэни кытта туттуллан, хааччахтыыр суолтата күүһүрэр. ☉ Употребляясь с частицей эрэ, усиливает ограничительное значение
Баччааҥҥа диэри миигин араас буруйга барытыгар күтүрүүллэрэ, арай рыцарь буола сатааһыҥҥа эрэ ким да уорбалыы илигэ. Софр. Данилов
Кини өрө ууммут илиитигэр, кэрэ сирэйигэр Туох барыта баара, Арай сааттаах куттал эрэ суоҕа. С. Данилов
2. Этиилэри утарыта тутан хааччахтаан ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения предложений сопоставительно-ограничительной связью (а только, а однако)
Дьиэ олбуора, күрүөтэ-хаһаата, ампаара суох, арай тэйиччи кыракый хотон көстөр. Софр. Данилов
Иһиллээбит курдук чуумпу, арай ыттар ыйылаһаллар, Куммаа сөтөллөр. Н. Габышев
Тумара маарга киһи кэлбэтэҕинии, Туох да суоҕунуу чуумпу буолталыыра, Арай хараҥа ойуурга өлүк элбэҕин Хара суор хаһыыта тыллыыра... Эллэй
3. Хааччахтыыр-быһаарар сыһыанынан этиилэри ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения предложений ограничительно-пояснительной связью (лишь только, разве только)
Маайа туох астаах буолаахтыай, арай хаппыт лэппиэскэлээҕин тоһута тутан тимир тэриэлкэҕэ туруорар. Н. Якутскай
Тугу истиэмий, арай аҕам оҕонньор үҥсүүтүнэн бүгүн кулуба кэлэр үһү. А. Софронов
Ханнык куорат, ханнык Маня кэлиэ баарай, арай бүрүммүт сонун аҥаар сиэҕин бобо тутуоҕунан тутан баран, утуйан оҥторо сытар эбит. Н. Заболоцкай
4. Хааччахтыыр-холбуур сыһыанынан биирэ биирин сайыннарар, толорор этиилэри сибээстииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения предложений, из которых одно дополняет, развивает другое (только и)
Хайаахтыай, төһө да буугунаатар, төһө да иһэ тымныйан үлүннэр, тэҥнэһиэ дуо, куттал эмиэ бэрт, арай кыатаннаҕына эрэ сөп буолар. П. Ойуунускай
Кэбис, үөтүөхтэрэ буоллар үөттүннэр, арай дьалты сири булууһубун. М. Доҕордуурап
Оксана тугу да саҥарбатаҕа, арай хараҕын уута саба түһэн кээлтэ. Суорун Омоллоон
5. Болдьох салаа этиилэри биитэр болдьох суолталаах араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения условных придаточных предложений и оборотов (если, допустим)
Арай истибит буоллун, оччоҕо туох диибитий? Софр. Данилов
Арай союзтаахтарбыт киирбэтиннэр, оччоҕо хайдаҕый? М. Шолохов (тылб.)
Ким ылыай? Арай ыллахтарына, икки эрэ киһи ылыах тустаах этилэр. Онтон биирдэһэ ити [Николай] өлө сытар. С. Ефремов

I
аат. Улахан эрэйи, сору көрүү, эрэйдэнии, санаа оонньооһуна, дууһа эрэйдэниитэ. ☉ Сильное физическое или душевное страдание, мука
Герасим аҕабыыт барытын эргитэ санаатаҕына, урукку иирэн ыалдьар муҥа эргийиэх курдуга. Эрилик Эристиин
Лаврентий Ни колаевич буоллаҕына хараҕын симэн, ыарыы муҥун аралдьыта сатаан, наар ахтылҕан хаата, өй-санаа харсыһар түһүлгэтэ буолан сытар. Н. Габышев
Тэриэнтэйдээх Балааҕыйа өрүү ыар м у ҥ ҥ а сылдьыбыт эрэйдээхтэр. Л. Попов
♦ Муҥа суох саныыр — кими эмэ кинитээҕэр эрэйэ-муҥа суоҕунан ааҕар. ☉ Горемыка о горемыке лучшего мнения, чем о себе
Син атын дьоҥҥо муҥа суох санатан, ыал буолан олорбуттара. А. Софронов. Муҥҥун туон (ытат) — туохтан эмэ олус эрэйдэнэн, хомойон муҥатый. ☉ Печалиться, горевать; сожалеть (о чём-л.)
[Кыһалҕа] бэйэтин амырыын аналыттан муҥун туонан кутуран дьылыһытан барда. И. Гоголев
Бырдахха быһыта сиэтэн [Дьөгүөрсэлээх] муҥ нарын ытаталлара. Н. Якутскай
Тулаайахтар, дьадаҥылар мустан, төбөлөрүн холбоон олорон муҥнарын туонуо этилэр да, ыалга сылдьар бобуулаах. А. Сыромятникова. Муҥу көр — туохтан эмэ олус эрэйдэн, эрэйи көр. ☉ Стра дать, мучиться
Захаровна ыйы мэлдьи тииһэ ыалдьан, муҥ бөҕөнү көрбүт эбит. Амма Аччыгыйа
Бу курдук дьүдьэйэн, аһыыры-таҥнары булбакка, муҥу көрө сылдьыахтааҕар, биһ и эх э о ҕо б у о л у ҥ. Эрилик Эристиин. Муҥу муннунан тыыран — олоххо олус элбэх эрэйдэри көрсөн, кыһалҕаны билэн. ☉ Претерпев жизненные невзгоды, пережив много горя
Куһаҕаны түүнэр киһи муҥу муннунан тыырар. Н. Абыйчанин. Муҥ хааны кэт (көр) — тугу эмэни гынан улаханнык эрэйдэн, эрэйи көр. ☉ Страдать, мучиться, терзаться (п ы т аясь осуществить что-л.)
Били оҕонньор, ону-маны үүттээтэҕэ буолан, муҥ хааны кэтэр. ГНС СТСДТ
ср. др.-тюрк. мыҥ ‘страдание, забота’, муҥ ‘потребность, нужда, забота; тягота; страдание, горе’, буҥ ‘печаль, скорбь, страдание’, тат. моҥ, уйг. муҥ ‘печаль, грусть, уныние’
II
аат. Туох эмэ муҥутуур кэриҥэ; ким-туох эмэ туох баар кыаҕа, күүһэ (үксүн тард., тут. түһүккэ тутлар). ☉ Предел, крайняя степень чего-л. (в основном употр. в ф. орудн. п. притяж. склонения)
[Эрдэлиир] төбөтүн лыкытта, уоһун ньимиччи тутунна, хараҕын муҥунан к ө р д ө. Амма Аччыгыйа
«Тохто-оҥ! Миигин өйдөөн истиҥ!» — диэн, истэ сатаан баран, бириистэн на чаалынньыга күөмэйин муҥунан хаһыытаата. Н. Якутскай
Киэһэ күөс муҥунан куобахтарын этин буһаран сиэтилэр. «ХС»
◊ Муҥ кыраайынан (кыраадыһынан) — төһө кыах баарынан, туох баар к ү ү һ ү н э н. ☉ Во всю прыть, что есть мочи
Гоша ойон туран, муҥ кыраайынан хаҥас көстөр иирэлэр диэки тэбиммитэ. Далан
Аҕам илин диэкиттэн муҥ кыраайынан көтүтэн кэлэн, тэһиинин күрүө тоһоҕотугар иилэ бырахта. Н. Л угинов. Кини табаларын үүрэр маһынан тырыта кэйэн, муҥ кыраадыстарынан сүүрдэн иһэн, бу күннэргэ туох-туох буолбутун өйдүү сатыы испитэ. Н. Якутскай. Тэҥн. тыына быстарынан
ср. монг. муҥ ‘богатый, изобильный’
III
аат., эргэр. Биир мөһөөх. ☉ Сто рублей
Иэс хаалбыта өссө аҕыстоҕус муҥ. «ХС»
ср. др.-тюрк. миҥ, биҥ, тюрк. меҥ, минг, мыҥ, муҥ ‘тысяча’
IV
аат сыһыан т., к э п с. Э т иллэр санаа муҥутаан, түбэлтэ да курдук буолуон сөп диэн санааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает допущение крайней, хотя и случайной возможности действия (употр. в условном периоде)
Муҥ, ол туһунан билэр да буоллаххына, олох кэпсээмэ. Муҥ, уон да киһи эбии таҕыстаҕына, мунньуу бүгүн син биир бүппэт.  Муҥ, кэлбитин көрдөххүнэ, миэхэ манна биллэрээр. ПЭК СЯЯ
△ Туохтуур сэрэйэр киэбин кытта туттулуннаҕына, хайааһын буолуон сөбүн сабаҕалааһыны көрдөрөр дэгэттэнэр. ☉ Употребляясь с глаголами возможного наклонения, имеет оттенок предположения о возможности действия
Ити өтөҕү көрүөх эрэ, аппыт, муҥ, манна турара буолаарай.  Оскуолаҕа барыаҕыҥ эрэ, муҥ дириэктэри көрсөөйөбүт. «ХС»