1. престарелый, дряхлый; моорук буолбут ыт дряхлая собака;
2. агония

уст. дряхлый; болезненный, хворый; өлер өлүөхүмэ находящийся при смерти.

дряхлый, одряхлевший; бүдүк буолбут эбэм моя дряхленькая бабушка.

I уст. старый; дряхлый; ветхий; хампа сүөһү дряхлое животное; хампа сэп ветхая вещь; хампа киһи старый, больной человек.
II уст. канф, канфа (китайский атлас) || канфовый; хампа бэргэһэ кайфовая шапка; аалай хампа алый бархат; хампа күөх поэт, бархатистая синева.

даҕ., кэпс. Кырдьан буорайбыт, үлэни-хамнаһы кыайбат буолбут. ☉ Старый, бессильный, дряхлый, немощный
Оо, хайдах бу бокоойу муҥнааҕы аһыммат бэйэҕитий? Софр. Данилов
[Харачаевтаах] оҕуһун үрдүгүн саҕа оту тиэйбит бокоойу оҕонньору көрүстүлэр. Эрилик Эристиин

туохт. Модороон, барбах көрүҥнэн (хол., кырдьан, сорсуйан). ☉ Иметь дряхлый, дряблый вид, одряхлеть (напр., от старости)
Мааны бэйэтэ маратыйан, Намыын бэйэтэ дьабарыйан, Оннук сытар күн күбэй ийэм, Орон бөҕө буолан, буорайан. С. Данилов

даҕ., кэпс. Олус хаала, эргэрэ, алдьана илик (мал); олус кырдьан буорайа илик (киһи). ☉ Еще не совсем старый, не совсем ветхий (о вещи); не совсем старый, не совсем дряхлый (о человеке)
Көхсүн сон. Көхсүн оҕонньор. — Кэриэлийиэххэ сатаммат, билигин даҕаны көхсүммүн. «ХС»

1. даҕ., сирэн. Кырдьан эбэтэр ыран-дьүдьэйэн күүһэ-сэниэтэ бараммыт, дьүдьэх, мөлтөх. ☉ Дошедший до физической дряхлости, слабости в результате старости или истощения, дряхлый, изнуренный. Бөөхүллэ ат. Бөөхүллэ сүөһү
   □ Ама кини бэйэлээх …… бырда быстан оһолломмутун иһин, кырдьаҕас бөөхүллэ оҕонньорго өлөртөрүө дуо? «ХС»
   Кини …… саабылатын өрө тутан, атын үҥкүүлэтэ сылдьыан баҕарбыта да, ырбыт бөөхүллэ ат ону сатаабат этэ. Эрилик Эристиин
   △ Хаалыылаах, мөлтөх, кыаҕа суох. ☉ Отсталый, маломощный (напр., о предприятии)
   Сэрэн эрэ! Эн урукку бөөхүллэ холкуос дьонунуун кэпсэппэккин, оройуон биир күүстээх, кэскиллээх холкуоһун дьонун кытта кэпсэтэҕин. Софр. Данилов
2. аат суолт. Кырдьан эбэтэр ырандьүдьэйэн күүһэ-сэниэтэ бараммыт туох эмэ. ☉ Кто-л. дряхлый или изнуренный от старости или истощения
   Бу эн бөөхүллэҕинэн хаһан биэс биэрэстэни моҥоору, сатыы урут ыстаммыттара сөп. «ХС»
   [Вильгельм саллаат:] Биһиги эбии күүһү ыллыбыт, ол гынан баран кинилэр сэриилэһэр дьоҕурдара суох, бөөхүллэлэр. В. Протодьяконов

I
үлүк буолбут — кырдьан олус мөлтөөбүт, өлөрө чугаһаабыт. ☉ Дряхлый от старости
Үлүк буолбут киһи. ПЭК СЯЯ
Дьэ, Айталыынкуо …… Уолун баран үлүк буолан Хаалбыт эһэтиттэн Булан ылан тус хоту диэки Илдьэ баран истэ. А-ИМН ОЫЭБЫ
II
үлүк-сүлүк — чуолкай көстүбэт курдук хара, хараҥа. ☉ Чёрный, тёмный
Үлүк-сүлүк үөлэс. ПЭК СЯЯ
Хаан Дьаргыстай Арсын Дуолай дьиэтин таһыгар курулаан тиийэн кэлэн, дьиэтин үрдүн оройунан, үлүк-сүлүк үөлэһинэн дьөлө түһэн, состуогар кэлэн хорос гына анньылла түстэ. ПЭК ОНЛЯ II
Барык-бүдүк балаҕаннаах, Үлүк-сүлүк үөлэстээх, Куохарыма сэргэлээх, Таһылыма чааскылаах. Суорун Омоллоон

I
1. аат., эргэр. Кытайга оҥоһуллубут күөх өҥнөөх таҥас (солко эбэтэр атылаас). ☉ Канф, канфа (китайский атлас)
Хонуу барыта көҕөрөр гына солко, хампа бөҕөнөн таҥныбыт дьон дьиэ иһиттэн тоҕо анньан тахсаннар, аттарын миинитэлээбитинэн бардылар. Эрилик Эристиин
[Атыыһыттар:] Кэлиҥ, чиэстээх тойоттор, Кэлиҥ, мааны-майах дьоннор! Суукур-саакыр, солко, хампа, Суунар таастар, солуур тайма, Талы-талба, бары баары Талыҥ, ылыҥ араас табаары! П. Ершов (тылб.)
2. даҕ. суолт.
1. Күөх өҥнөөх солко эбэтэр атылаас таҥастан тигиллибит. ☉ Канфовый
[Суруксут] Аҕыс уон сүүстээх Аалай хампа хаалтыстаах. Саха нар. ыр. II
Барчалаах хампа таҥастаах, Баһаам элбэх арыалдьыттаах Куорат аҕа баһылыга Хотойо устан таҕыста. П. Ершов (тылб.)
Хампа бэргэһэ. ЯРС
2. поэт. Чэлгийэ көҕөрбүт, чээлэй күөх (хол., сэбирдэх, от). ☉ Ярко-зелёный (напр., о листве)
Хаамыылаах ат Харытыгар хатыллар Хампа ньаарсын от Хамныы таҕыста. Өксөкүлээх Өлөксөй
Хагдарыйан тохтубута Хатыҥ хампа сэбирдэҕэ. И. Чаҕылҕан
Хаарыан хампа лабааҕын Хамсат, хамсат, хатыҥым! С. Васильев
◊ Хампа күөх көр күөх I
[Хаһыҥ] Хампа күөҕү хаарыйбыта — Хагдарыйан, хампы барда. Күннүк Уурастыырап
Хатыҥ чараҥ Саҕатыгар Хампа күөххэ Олорбуппут. А. Абаҕыыныскай
[Хотой кэпсиир] Хампа күөхтээх Торҕо-солко дойдуну Тула эргийэн кэллим. С. Васильев
ср. тюрк. каҥма, камба ‘китайский шёлк’, монг. хамба ‘первосортный шёлк’
II
даҕ.
1. Олус эргэрэн, туһатыттан тахсыбыт (хол., туттар сэпсэбиргэл, тутуу туһунан). ☉ Вышедший из употребления, ветхий, дряхлый (напр., об инструментах, строениях)
Дьиэ хаҥас өттүгэр баар хампа ампаар күлүгэр тиийэн сөрүүкүү олордо. Н. Павлов
Хампа буолбут сэп. АаНА СТОТ
2. Наһаа кырдьыбыт, бүдүгүрбүт. ☉ Старый, древний, дряхлый
Хампа ынах. ПЭК СЯЯ
Хампа эмээхсин хамыйаҕы салыыр. П. Тобуруокап
Хампа киһи. ЯРС
ср. др.-тюрк. хам ‘сваливать, сбивать’