1) дужка, кольцо (котла, чайника и т. п.); чаанньык кылдьыыта дужка чайника; 2) ободок (вокруг чего-л.); 3) уст. ожерелье; үрүҥ көмүс кылдьыы шейное украшение из серебра.

1) анат. вилочка (углубление в верхней части грудной кости человека); 2) вилка, дужка (вилообразная грудная кость у птиц).

I ручка, рукоятка; аан тутааҕа дверная ручка; чааскы тутааҕа ручка чашки; биэдэрэ тутааҕа ведёрная дужка.
II основной, главный; экономика тутаах боппуруоһа главный вопрос экономики # тутаах этии грам. главное предложение; этии тутаах чилиэнэ грам. главный член предложения.

аат. Хотуур угар туора олордуу тутаах. ☉ Поперечная рукоятка на ручке косы, дужка
Хотуур дуускатын хайдах баайары, хайдах туттан охсору бу улахан охсооччуттан ыйыталаһабын. Далан
Буускап хотуур дуускатын Дьэ туох-туох солбуйбата Ол күннэртэн ылата!.. Баал Хабырыыс

1) имеющий дужку, кольцо; с... дужкой, с... кольцом; 2) имеющий ободок; с... ободком; кылдьыылаах харахтаах с ободками вокруг глаз (напр. о гусе); 3) уст. имеющий ожерелье; с... ожерельем. кылк: кылк гын = (или гыннар= однокр.) проглотить, глотнуть немного (обычно вина, водки).

аат.
1. Оҥочоҕо тардыы эрдии тирэнэр чорооҕо. ☉ Уключина
Куотуһуулаах үлэттэн Куукта тыаһа толурдуур, Эрдии тыаһа күллүргүүр, Эриэн бэчимэ тыҥыыр. М. ТимофеевТерешкин
Биһиги оҥочобутугар эмиэ тоҕо эрэ им-ньим буолбута, арай эрдиилэр кууктаҕа охсуллан тыаһыыллара. Л. Пантелеев (тылб.)
2. Хотуур тутааҕа. ☉ Дужка (рукоятка косы)
Нөҥүө сайын окко киирэр, онуоха арай киһи көрбөтөх тимирин уһун ураҕас уһугар туора баайбыт. Тутар сирин бу куукта буолар диэн тутаах оҥорбут. Саха сэһ. II
Дьонум хотуур кууктатын хайдах тутары, сатаан охсору, хайдах сыыйа тардан таһаарары барытын үөрэтэллэр. ИКДь
ср. эвенк. куукта ‘уключина’

аат.
1. Чаампы курдук үтэн тахсыы. ☉ Какой-л. нависающий выступ, навес, козырёк
Хайалартан нарыннарын Лаппынаны көрбүтүм, Чампарыгын таастарын Чаҕылларын сөхпүтүм. Күннүк Уурастыырап
Сайылык дьиэбит буоллун диэн Саары таҥалай халдьаайыга Аҕыс чампарыктаах, Тиһик дьарҕаалаах Даладыйар туос ураһаны Тардан кэбиспиттэр эбит. П. Ядрихинскай
Бааһына уута сыыр чампарыгыттан биэс уонча хаамыы сири түгэҕэ көстүбэт аппа буолуор диэри хайа түспүт. ТМ ДК
2. Күөл, өрүс кытылын мууһуруута, муус тиэрбэһэ. ☉ Ледяное кольцо, лёгкое оледенение воды у берегов водоёма (напр., озера, реки). Очуос Хайа Ойуун обургу муус килиэ, таллан Дьааҥы чампарыктарын көрөн сүүрэлэҥнээт, …… хаһыытаан дэлбэритэ барда. Д. Апросимов
3. түөлбэ. Олох сыарҕа кэннигэр талаҕынан иэҕэн оҥоһуллубут өйөнөр. ☉ Спинка у ездовых нарт, изготовленная из ивовых прутьев. Чампарыктаах сыарҕа
4. түөлбэ. Оҕо биһигин төбө өттүгэр өҕүллүбүт талах дуҕа. ☉ Обруч или дуга (дужка) над изголовьем детской люльки, колыбели (обычно из ивовых прутьев)
Үс чампарыктаах, Сэттэ биттэхтээх, Күөлэ маҥан биһик иһигэр …… Аалай мохсоҕол кыыл …… Үрүҥ көмүс эмсэҕи Туора уоппут. Д. Говоров
ср. эвенк. чампарик ‘дужка детской люльки’, кирг. чамҕарах ‘гнутые палочки, вставляемые крест-накрест в түндүк и завершающие деревянный остов юрты’

аат., анат.
1. Хабарҕа тас өттө; уолук, уолук үүтэ. ☉ Наружная часть горла; углубление в верхней части грудной кости человека, скота, вилочка, яремная ямка. Олоҥхолоотоҕуна сымыһаҕа биллэр-биллибэттик илигирии, көмөгөйө хамсыы олороро. Саха сэһ
1977
Лэгиэнтэй буоллаҕына ата, көмөгөйүн үүтүн дьөлө ыттаран, өрө хололоон тахсыбытыгар киэр эһиллэн, хаары уоба сытарын биирдэ өйдөөтө. У. Нуолур
2. Хабарҕа болчуоҕа. ☉ Кадык, адамово яблоко
Гимнастеркатын туруору саҕатын иһигэр Дзержинскэй көмөгөйө үөһэ-аллара сүүрэлээн ылбыта. ТВ ОСКОСС
Хас омуртаҕын ахсын көмөгөйө үөһэ сыыллар. М. Шолохов (тылб.)
Биирдэрэ үрдүк уҥуохтаах, куударалаах чачархай баттахтаах, бүлтэгэр көмөгөйдөөх. А. Чехов (тылб.)
3. түөлбэ. Көтөр хомурҕанын уҥуоҕа. ☉ Вилообразная грудная кость у птиц, вилка, дужка.
ср. чагат. көмөкэй ‘нёбо во рту’, казах., кирг. көмөкөй ‘пищевод, гортань’

аат.
1. Солуур, чаанньык атын да иһит дугаҕа маарынныыр тутааҕа. ☉ Дужка, кольцо (напр., ведра, чайника)
Солуур бэйэтэ тимирэр, кылдьыыта тимирбэт үһү (тааб.: киһи өллөҕүнэ аата хаалара). [Тордуйатын оҥорон] бүтэрэн баран, уу сомсон таһаарда да, уотун үрдүгэр кылдьыытыттан ыйаан кэбистэ. Суорун Омоллоон
Омскай баксаалыгар кураанах солуурчахпын кылдьыытыттан туппутунан …… тиэтэйэн тиэрэ-маары дайбаан истэхпинэ, кэннибэр …… сахалыы хаһыы иһилиннэ. Софр. Данилов
2. Туох эмэ төгүрүгү эргийэ барар дьирбии, ии. ☉ Узкая полоса вдоль чего-л., имеющего округлую форму, оправа
Саллааттыы киччэччи кырыттарбыт төгүрүк төбөлөөх, кылдьыыта суох таастаах ачыкылаах аҕамсыйбыт кылаабынай быраас. Софр. Данилов
Күөх нуурал байҕал Кырыы кылдьыытыгар Көтөр кынаттаах бииһэ Көччөхтөөн көтөр Сараан ааһар сирэ эбит. П. Ядрихинскай
△ Халлааҥҥа көстөр сырдык төгүрүк ии, хаймыы. ☉ Ореол вокруг небесного тела
Арҕаа саҕахха кылайа киирэн эрэр күн үөһэ кылдьыыта кылбайан көстөр. Н. Якутскай. Сандалас халлааным кылдьыыта Саһарҕа уотунан кырбаста. Дьуон Дьаҥылы
3. Халтаһа сурааһына, харах биитэ. ☉ Складки на верхних веках
Кырыылардаах тумустаах Кылдьыылардаах харахтаах Кыһыл дыабаҥ атахтаах [Кыталык кыыл]. Күннүк Уурастыырап
Утуйумуна уонна бу үлүгэр бурҕаҥнас буортан ол сытыы харахтар кылдьыылара кытарымтыйбыт. С. Федотов
4. Дьахтар моонньугар кэтэр үрүҥ көмүс киэргэлэ, онно илин, кэлин кэбиһэр ыйанар. ☉ Серебряная гривна (женское шейное украшение) с прикрепленными к ней в виде подвесок пластинами
Аҕыс улуу удаҕан Аллараа сыҥаахтарын уҥуоҕа Кылырҕаабыт-халырҕаабыт Кылдьыыларыҥ ханналарый? Суорун Омоллоон
Мин күбэй хотун ийэкэм Сүктэн-бохтон кэлэригэр Илин-кэлин кэбиһэрдээх Эйэргэстээх кылдьыытын Кэриэс киэргэл симэҕин Эйиэхэ бэлэх биэрэбин. П. Ядрихинскай
Сылгы далын ортотугар турар чаллаах хатыҥ төрдүгэр биир үрүҥ көмүс мөҥүрүк кылдьыыны уонна үрүҥ көмүс кириэһи көмпүт. «ХС»
◊ Кылдьыы ытарҕа — төгүрүк тиэрбэс курдук быһыылаах көмүс ытарҕа. ☉ Золотые или серебряные серьги в виде кольца
Трошкаҕа хаар маҥан баттахтаах, уҥа кулгааҕын эминньэҕэр кыһыл көмүс кылдьыы ытарҕалаах, кырдьаҕас шахтер кэлэр. Н. Якутскай. Хапкаан кылдьыыта — хапкаан кыылы хабар дугалыы быһыылаах чааһа. ☉ Дужки капкана
Хапкаан кылдьыытын тэрэпиискэнэн эрийэр ордук, оччоҕо кини булт атаҕын тоһуппат. ТСКБ
Хапкаан тылын уонна кылдьыытын чараас гына хаарынан, курупааскы куорсунунан, таба түүтүнэн сабаллар. Булчуттарга к.
ср. тюрк. кылдьы, кылчы ‘дужка, ушко котла’

I
1. аат.
1. Туох эмэ төгүрүк кылдьыыта. ☉ Дужка, ободок чего-л.
Быдарааҕын иититтэн ылан иккиһин омурдуох гынан иһэн, тохтоото. Р. Кулаковскай
Бэрдин бэрт, биир дьэс тэриэлкэни кытары дьэс солуур иитин булан таһаарбыта. Н. Павлов
Били айылаах абырыыр ачыкытын икки иитин эрэ өрө ыйаан, салгыҥҥа салыбыратан таһаарбыта. Н. Заболоцкай
2. Туох эмэ ыараханы ууга бырахтахха үөскүүр төгүрүк тиэрбэс. ☉ Круги на воде, образующиеся при падении в нее тяжелых предметов
Хопто кутуругун анныттан туох эрэ кыра хара арахсан, ырбыыга «чоп» гынна, онуоха …… бүлүүһэ саҕа төгүрүк ии дьиримнээмэхтээн баран, сүтэн хаалла. И. Никифоров
Көлүччэ сиэркилэ ньууругар иилэр сотору-сотору эргичиһэн ылаллар. Уустаах Избеков
Төгүрүк иилэр улам кэҥээн испиттэрэ. ОГГ ТЛ-8
3. Халлаан саҕаҕа. ☉ Горизонт
Күн хааннаах хараҕын уутуттан халлаан иитэ кып-кытархай дии... И. Гоголев
Халлаан илиҥҥи иитэ сэгэйэн, быһах өнчөҕүн курдук, кылбайа сырдаан барар. Н. Якутскай
Торҕо томороон халлааммыт Тунаарар иитин одуулаан Тус илин хайыһан Туһаайа көрө турбутум. С. Зверев
△ Халлаан эттигин тула үөскүүр сырдык төгүрүк хаймыы. ☉ Ореол вокруг небесного тела (напр., Солнца, Луны)
Күн иитэ тумарык иһигэр хайдах эрэ өспүттүү, мөлтөхтүк кытарымтыйан көстөр. В. Протодьяконов
4. көсп. Территория, эргимтэ (үксүгэр төгүрүк сир курдук өйдөнөр); кирбии, быыс. ☉ Ограниченная территория; граница, разделительная черта, предел
Сэттэ буолас Иитин тухары сиэллэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Суола үрэх] икки иитинэн өрө үллэн, ыйылла-ыһылла турар эбит. П. Ойуунускай
Манна холкуос иитин иһигэр турар туһата суох тутуулары, хотоннору, күрүөнү-хаһааны көтүрэн уонна уоттаан туран хорутары көҥүллүүргэ үс киһиттэн хамыыһыйа тэрийдилэр. М. Доҕордуурап
Сиэйэлкэбит киэҥ бааһына Иитин тула эргийэр. Дьуон Дьаҥылы
Кини дойдутун иитэ боротуоха уутун уҥуоргу кытыытынан баар. М. Доҕордуурап
5. Сорох таҥнар таҥас билэтэ, биилэ (хол., ыстаан). ☉ Пояс (лента, ремень для завязывания по талии)
Аҥар илиитин ыстаанын иититтэн бобо тутан илгиэлэнэн кэбистэ... Амма Аччыгыйа
Этэ бүтүннүү көстө сылдьар, баккыта аҥардас иитэ эрэ хаалбыт. Эрилик Эристиин
Мөһөөччүк түгэҕиттэн хара лаахтаах быыкаа бэстилиэти ылан, эргим-ургум көрдө уонна ыстаанын иитигэр кыбыта аста. М. Доҕордуурап
6. көсп. Дьон-сэргэ эйгэтэ; туох эмэ холбуу ылыллыбыта. ☉ Среда (круг людей, языковая, географическая и т. д.)
Холкуостаахтар маассаларын иилэрин иһигэр эрчиллэн, үлэ күннээҕи үөрэҕэр такыллан, уһаарыллан тахсар. П. Ойуунускай
Оҕо үксэ күннээҕи олоҕор туттар тылын эйгэтэ, иитэ кыараҕас, ахсаан өттүнэн дьадаҥы буолар. ФНИ ТЛТКҮө
2. даҕ. суолт. Эргийэ, төгүрүйэ барар. ☉ Опоясывающий, расположенный кругом
Илин ии хайа онно тиийэн баранан, бөдүргэй тумул буолан хаалар. А. Софронов
Эргийэ барбыт ии хайа түллэр түөһүгэр ньирилии-ньирилии турар [куорат]. Амма Аччыгыйа
♦ Иитэ суох иэдээн (илдьиркэй) көр аана суох (биллибэт) алдьархай (иинэ суох илдьиркэй)
Мин иитэ суох илдьиркэйгэ бардым, аана суох алдьархайга бардым, балтыбын Айталы Куону, көстө көтүттүм. Саха фольк. Сороҕор бэрт кыраттан олоҕун устата бараммат иитэ суох иэдээнигэр, аана суох алдьархайыгар тэбиллиэххин сөп. И. Гоголев
Иитэ суох иэдээн, аана суох алдьархай буулуур. ФЕВ УТУ
II
саҥа алл.
1. Аанньа ахтыбат, ахсарбат буолууну, сэнээһини көрдөрөр. ☉ Выражает пренебрежение, уничижение, укор
Ии, ол баай диэн харыстыахпыт дуо? Суорун Омоллоон
Ии, эн тугу билэҥҥин, ити мээнэ уос кураанах буолуохтааҕар. А. Сыромятникова
2. Таптааһыны, эйэргээһини, аһыныыны көрдөрөр. ☉ Выражает любовь, ласку, жалость
Ии, бу ытык мас барахсан намылыйан тугун үчүгэйэй. Суорун Омоллоон
Ии, оҕом эрэйдээх, мин ахтыбат үһүбүн дуо? Суорун Омоллоон
Туох үчүгэй оҕотой, ии, эрэйдээхпин ньии, киһи аһыныах. С. Ефремов
3. Айманыыны, долгуйууну соһуйууну көрдөрөр. ☉ Выражает тревогу, волнение, удивление
«Ии, оҕобун даа, оҕобун!»- дии түстэ сүрэҕэ ыарыйда. Суорун Омоллоон
Ии, киһини өлөртүүллэр үһү. Илэ сиэхситтэр буоллахтара дии, сэгээр! Күндэ
Ии, оҕом кэллэ. С. Ефремов
4. Саҥа аллайыыны, эбэтэр сыһыан тылы кытта холбостоҕуна олору күүһүрдэн биэрэр. ☉ Усиливает выразительность междометия или модального слова, к которому примыкает
Ии, үөдэн, соруоха... П. Ойуунускай
Ии, үөдэн! Итиниэхэ эһигини ким кэлэн тиэрдиэҕин... Эллэй
«Ии, дьэ, сыана да буолан...» - диэтэ ойоҕо, сөҕөн-махтайан. Күндэ