даҕ. Уһун, синньигэс (хол., атах). ☉ Длинные и тонкие, широко расставленные (напр., ноги)
Кылдьыылаах харахтаах Кыһыл дыабаҥ атахтаах Кылбаа маҥан дьүһүннээх Кыталык кыылым барахсан. Күннүк Уурастыырап

аат. Харах чуолкайдык көрөрүгэр аналлаах оҥоһук: кулгаахха иилиллэр кылдьыылаах иигэ олордуллубут икки өстүөкүлэ. ☉ Очки
Кини көҥүллээһини күүтэн, ачыкытын көннөрүнэ-көннөрүнэ, кип-киэҥник саһарчы көрөн турда. Амма Аччыгыйа
Иван Иванович, ачыкытын өрүтэ анньыммахтыы-анньыммахтыы, тэтэрээтигэр тугу эрэ суруйар. Софр. Данилов
[Кочаревскай] кыһыл көмүс кылдьыылаах төгүрүк ачыкытын көннөрүннэ, көхсүн этиттэ. П. Филиппов

сыһ. Балайда күүскэ, киһи хараҕар быраҕыллар гына, биллэрдик. ☉ Довольно ощутимо, заметно
Биллэ киэһэрэр, өрүскэ куоҕас араастаан кыланар-суланар. Л. Габышев
Кини [Кулаковскай] биллэ дьүдьэйбит, кырдьа быһыытыйбыт, икки иэдэһинэн сулардыы түспүт көҕөччөр буола маҥхайбыт будьуруттаҕас бытыктаммыт. Амма Аччыгыйа
Кылдьыылаах киэҥ харахтара, синньигэс хаастара биллэ хараардыллыбыттар. Н. Лугинов
Математика эксээмэнигэр бэрт элбэх киһи сыыйыллынна. Эксээмэн туттарааччылар ахсааннара биллэ көҕүрээтэ. Н. Якутскай

аат., фольк. Олус сэргэх, элэстэммит киһи. ☉ Очень подвижный, суетливый человек, непоседа
Кылдьыылаах симэхтээх Эргичийэр эмэгэтим, …… Эһиэхтэнэр дьэргэстэйим, Кырбастанар Куоҕалдьыма! П. Ойуунускай
Эн дьиэрэҥкэй Эн дьэргэстэй: Сонуҥ - манна! Бэйэҥ онно! «ХС»
Сэрэн, эйигин, дьэргэстэйи, мин оһох анныгар кутуйахтарга уган биэриэм, оччоҕо начаас өйгүн-төйгүн булуоҥ! М. Горькай (тылб.)

1. аат. Ханна эмэ тардарга, тугу эмэ кэлгийиигэ, эрийиигэ туттуллар быа, утах курдук синньигэс сыыйыы тимир. ☉ Проволока. Алтан боробулуоха. Сымнаҕас боробулуоха
   □ Кинилэр кэннилэриттэн …… Николай Семенович Костялыын остуолба туруоран, боробулуоха тардан иһэллэр. М. Доҕордуурап
   2
   даҕ. суолт. Сделанный из проволоки, проволочный. Остолобуойга тахсан тимир боробулуоха кылдьыылаах кэнсиэрбэ бааҥкатыгар итии чэй куттаран киирдэ. Н. Заболоцкай
   Мефодий, кэл көмөлөс. Боробулуоха мэһэй кэллэ. Баҕар туоктаах буолуо, изоляциялаах кыптыыйы аҕал. ССС

аат., иис. Дьабака бэргэһэ сукунаттан тигиллэр араас киэргэллээх, оһуордаах үрдүк оройо. ☉ Навершие шапки дьабака, обычно сшитое из сукна, украшенное подвесками из серебра, меди, расшитое золотой нитью
[Хотуттар] Кылдьыылаах симэхтэрэ Кылыргыы охсуллан, Чопчуурдара кытыастан, Туоһахталара туналыйан [үҥкүүлүүллэр]. П. Ойуунускай
Түүлээх дьабака төбөтүгэр салгыы кыһыл, күөх сукуналарынан аттаран, мөһүүрэнэн, оҕуруонан эҥин араастаан ойуулааноһуордаан, киэргэл оҥороллоро. Ону чопчуур диэн ааттыыллара. СНЕ ӨОДь. Дьабака чопчуура. Сукуна, үрүҥ көмүс тордуйа симэх, оҕуруо. НБФМУу СОБ
ср. др.-тюрк. йапчур ‘прикреплять’, йавчур ‘приклеивать, прикреплять’

аат. Тугу эмэ (үксүгэр убаҕаһы) баһарга, кутарга туттуллар, киһи тутарыгар сөптөөх иһит (тутаахтаах, кылдьыылаах, үөһэ өттүнэн кэҥээн тахсар төгүрүк айахтаах). ☉ Ведро. Тимир биэдэрэ. Ууну биэдэрэҕэ кут
□ Тимир биэдэрэ туохха эрэ охсуллан, таҥкыныы түстэ. Н. Заболоцкай
[Эһэ] кураанах биэдэрэ иһин сытырҕалыы-тиҥсирийэ түстэ. М. Доҕордуурап
△ Оннук иһиккэ толору кутуллар убаҕас биитэр туох эмэ бытархай кээмэйэ. ☉ Мера жидкости или чего-л. сыпучего, равная содержимому одного ведра. Биэдэрэ отон. Үс биэдэрэ үүтү ыатылар
□ Икки төгүл түһэрэн икки биэдэрэ алыһары ыллыбыт. И. Данилов
Былырыын [моонньоҕону] биэдэрэнэн үргээбиппит. Н. Габышев

аат. Маҥан дьүһүннээх, кыһыл атахтаах, тумустаах, кынатын бөдөҥ харалаах, туруйа бииһигэр киирэр бөдөҥ көтөр. ☉ Белый журавль, стерх
Биир бэрт үтүө киһи …… көстөр үтүө дьүһүнүнэн кыталык кыыл оҕотун курдук дьоройбут уҥуохтаах. Ньургун Боотур
Кылдьыылаах харахтаах, Кырааскалаах атахтаах Кыталык ыллаабыт. П. Ойуунускай
[Былыттар] саҕахха көстүбүт күн уотугар кыһарыйтаран кыталык курдук кылбаҥнаһан, тус хоту туртаҥнаһа турдулар. С. Федотов
◊ Кыталык элэмэс — атаҕа сүһүөҕэр диэри маҥан кугас элэмэс (сылгы дьүһүнэ). ☉ Лошадь пегой масти с белыми до колен ногами. Кэлин атаҕа үрүҥэ суох, илин эрэ атаҕа үрүҥ буоллаҕына да, кыталык элэмэс дэниллэр. Сылгыһыт с.
ср. эвен. гелтали ‘белый’

I
туохт., поэт.
1. Биир күдьүс сырдаан, ып-ыраас буолан, кэрэтийэн көһүн. ☉ Бросаться в глаза ясностью и чистотой, яркостью и красотой
Хараҥа арыллан, дьэҥкэрэн Халлааммыт кылбаара сырдаата. Күннүк Уурастыырап
Төрөөбүт алааһым күөх көбүөр хонуулара, улуу Өлүөнэ унаар хочолоро, кылбаарар кытыллара харахпар субу элэҥнээн көстөргө дылы буоллулар. М. Доҕордуурап
Таптыыбын самаан күөх сайыны, Кылбаарар кырса хаар кыһыны. Т. Сметанин
2. Ыраахтан маҥхайан, сырдык өҥнөнөн көһүн. ☉ Сиять белизной (издали), вырисовываться светлым силуэтом
Кылдьыылаах харахтаах, Кырыылаах тумустаах, Кырааскалаах атахтаах, Кыталык кыыл буолан, Кыҥкыныы ыллаан Кылбаара көттө. П. Ойуунускай
Аламай маҥан күн Алаһа дьиэҕитин, Кыталык кыыл курдук Кылбаара эргийдин. П. Тобуруокап
Көлүччэҕэ икки куба Күнү быһа кылбаарар. И. Федосеев
II
даҕ., поэт. Сырдык, ыраас. ☉ Светлый, чистый
Кыыс күүтэр. Халлааммыт саҕаҕар Им кылбаар уоттара кыыстылар, Кыысчааммыт тырымнас хараҕар, Тыргыллан иннигэр тыктылар. Күннүк Уурастыырап
Кылбаар маҥан иэдэскин Кыһын силлиэ түүн ууруур. П. Тулааһынап
Лена өрүс, аҥааттан, Эн кылбаар ыраахха ыҥыра, Тимир суолга күүһүҥ кыттан, Буоллуҥ Саха сирин тымыра. «ХС»

I
аат. Кэҕэртэххэ куртахтан бэлэскэ тахсар аһыы симэһин. ☉ Изжога
Кыркаҕа кыынньар. Кыркахтааҕы аһаабыт.  Сыаны наһаа сиэтэхпинэ, кыркаҕым көбөөччү. М. Шолохов (тылб.)
Кыркаҕа кыынньан, ап-аһыынан силлээн палк гыннарда. Н. Островскай (тылб.)
II
аат.
1. Туох эмэ биллэр-биллибэт эбирэ-чуоҕура. ☉ Незначительное, почти незаметное темное пятно на чистой или светлой поверхности чего-л.
Кыркаҕа суох халлаан.  Кылдьыылаах харахтаах, Кынатын төбөтүгэр кыркахтаах, Кыҥкынас куоластаах Кыталыктыыр кыылым. Саха нар. ыр. I
Хаар онно-манна ыйанан кыркаҕа суох ыраас өҥүнэн хараҕы саатырда кылбаарыйда. П. Аввакумов
2. көсп. Куһаҕан, өстүйэр санаа; ханнык эмэ дьиэк. ☉ Корыстная или враждебная мысль; какой-л. дефект, изъян, отрицательное качество
Чырылык чыычаах дьолугар Албын-дьаһах аастын, Чырылыктыыр дьолугар Кыдьык, кырках кыйданнын. Саха нар. ыр. II
[Субу дьон] кыркаҕын киллэрбэтэх, кыраһаны сыһыарбатах Кыладыйа Хотуҥҥа кыстыктаах [эбиттэр]. ПЭК ОНЛЯ I
[Суоһалдьыйа:] Аан Алахчын дойдуга Кыыс оҕо Кыркаҕа суох тапталын саҕа Кырыыстааҕы көрбөтүм. И. Алексеев
ср. др.-тюрк. хырҕаҕ ‘кайма, кромка (одежды)’