1. урянхай (устаревшее самоназвание якутов); киһи урааҥхай человек; саха урааҥхай якут; 2. пренебр. дурной || дурак, дурень.

сыһыан холб. Кими эмэ өйө, оттомо суох диэн чэпчэкитик үөхсүүнү көрдөрөр. ☉ Легкое бранное выражение осуждения, порицания кого-л. (дурень такой, сумасшедший)
Иирээки баара, тоҕо онно барбытай.  Иирээки баара, сэбин-сэбиргэлин ыһан кэбиһэн барбыт дии! «ХС»
Иирээки баара, бу икки ынаҕын ыабакка оонньууга ыстаммыт быһыылаах. «ХС»

1. даҕ.
2. Кэччэгэй, киһиэхэ тугу эмэ биэриэн, бэрсиэн баҕарбат. ☉ Скупой, жадный
   Биһиги чугаспытыгар бэйэтэ бэрт туспа сигилилээх-майгылаах, олус диэн кэччэгэй, күтүр киһи олорбута. Н. Заболоцкай
   Көҥөс, күтүр киһи туһунан норуот номох кэпсээннэрэ, өһүн хоһоонноро өссө сытыылар. М. Чооруоһап
   Холкуос баайын харыстыы үөрэнниннэр диэн, соруйан «кытаанах», күтүр киһи буола сатыыр. «ХС»
3. Сүҥкэн, сүүнэ улахан. ☉ Огромный, громадный
   Хайа, оннук сүдү ойуун ыарахан соболоҥҥо, күтүр манньаҕа кэлэр киһи буолуо эбээт. Н. Неустроев
   [Ыччаттарым] Күлүм-чаҕыл уоттаах Күтүр куораттары тутан, Уйгу-быйаҥ уорҕалаах Унаар хочолору чэлгитэн, Саха сирин уорҕатын Саахымат ойуунан сабаҕыт! С. Васильев
4. Дьулаан, кутталлаах. ☉ Страшный, опасный, жестокий, грозный
   Көмүрүө хаар сүгэһэрдээх Күөх эбириэн оҕустаах Күтүр тымныы дьылым Көмөлүйэ бүрүүкээн кэллэ. Саха фольк. Дьэ, кырдьык быйыл бэйэтэ даҕаны дьаҥныындьаһахтыын күтүр дьыл ааста. А. Софронов
   Үөрүү, оҕо буолан, хостон Салааскатын состо, Күтүр тымныы муоһа, тостон, Уоллаах кыыс оонньоото. Дьуон Дьаҥылы
5. аат суолт.
6. көсп., үөхс. Абааһы, киһи дьулайар харамайа; көстүбэт күүс. ☉ Дьявол, чудовище, черт; злой дух
   Бу дойдуга түстэргин эрэ ити күтүр, …… ити манаан сытар, суос-соҕотохто кэлэн үс төгүл сөрүөстэ түһэн баран ап-чарай быатынан сөрүү тардан ылыа, …… үс хос баһынан биирдэ ытырыа. Саха фольк. Куоҕаһы, суору уонна туруйаны тутан баран куоттардахха, арыт киһи кутун-сүрүн илдьэ баран хаалар күтүрдэр диэн былыргылар этэллэр. Амма Аччыгыйа
   Аан ийэ дойду иччитэ Алахчын Мичил хотун, атын күтүрдэр киирдилэр диэн атыҥырыыр буолаайаҕын! Эрилик Эристиин
7. Киһиэхэ куһаҕаны оҥорор, куһаҕаннык дьайар майгылаах-сигилилээх киһи. ☉ Человек с дурным характером, злыдень
   Тыллыырап истибэтигэр эттэххэ, кини былыр-былыргыттан тыллабырдьытынан, сымыйа биитэр сымыйа-кырдьык иккэрдинэн дьыалаһытынан сураҕырбыт күтүр. Софр. Данилов
   Дьалаан тойонтон кыыс билигин да саллар. Уодаһыннаах, оҕуруктаах санаалаах күтүр. И. Данилов
   Аны билигин биэлэйдэр диэн ааттанааччы улуу күтүрдэр саанан үүрэллэрэ хаалбыт. «ХС»
   ♦ Күтүр өстөөх — баҕайы, акаары. ☉ Дурень, глупец
   Күтүр өстөөх, эмээхсиниҥ өлбүтүн кэннэ, дьиэҕин ким дьиэлиэй, ким сүөһүгүн, аскын дьаһайыай? Н. Неустроев
   Күтүр өстөөх, доҕорбун эрэниминэбин, кырдьык, биирдэ күнүүлээн көтүрү сытыйбытым баар этэ. Амма Аччыгыйа
   Күтүр өстөөх, дьөлө түһэн биэрэҕин! Хара сарсыардаттан кэтэс мэлигир, кэтэс мэлигир! Н. Лугинов
   ср. монг. хүдэр ‘сильный, здоровый’, хэдэр ‘непослушный, упрямый; со скверным характером’

1. даҕ.
2. Икки хараҕынан көрбөт буолбут, хараҕа суох. ☉ Слепой, незрячий
   Балай оҕонньор. Балай эмээхсин. —Уонна баар манна кыната суоҕу кынаттыыр, Балай киһини көрбүөччү харахтыыр Харахха көстүбэт Кыайыы өрөгөйө, Сүрэх өлбөөдүйбэт Үөрүүлээх өйө. С. Данилов
   Ийэтэ икки хараҕа суох, киһи дьүүл-дьаабы аахсыбат балай эмээхсинэ. Эрилик Эристиин
3. көсп. Үөрэҕэ, сайдыыта суох, хараҥа. ☉ Необразованный, невежественный
   [Нуучча биэлсэригэр] Хайыай! Биһиги харахпытын аһымынаҕын. Суох, доҕоор, биһиги балай дьоммут. Амма Аччыгыйа
   Ойууһут улдьаа доҕорум миэнэ Олорбута дьахтар таһаатынан. Ону өйдөөбөт дьону – биһигини – Аһынара, ааҕара балай дьонунан. К. Кулиев (тылб.)
4. көсп. Киһи кыаҕар бас бэриммэт, кыайтарбат; баламат (айылҕа күүһэ). ☉ Неудержимый, неукротимый (о силах природы)
   [Соҕотох киһи] Айылҕа балай күүһүгэр улам-улам бэйэтэ ылларан, бэйэтэ буорайар. Күндэ
   Сэбиэскэй наука айылҕа балай күүһүттэн киһи аймаҕы босхолуурга туһалыыр. БИД
5. аат суолт.
6. Икки хараҕа суох киһи, сирдэппэт, көрбөт киһи. ☉ Слепой, незрячий человек
   Эн одуруунуҥ үүнэрэ бараммат Харахтааҕыҥ даҕаны, балайыҥ даҕаны син биир. Амма Аччыгыйа
   [Ойуун] арай балай буолан эрэр эмээхсиҥҥэ кыырда да кыайбата. И. Гоголев
   Балай буолбут циклоп, барааннарын уонна козаларын таһаартаары, сарсыарда туран били ааны бүөлээбит тааһы сыҕарыппыт. КФП БАаДИ
7. үөхс. Тугу да быһаарбат акаары, сирдэтэрэ суох киһи курдуккун диэн үөхсэр тыл. ☉ Употребляется как бранное слово: глупец, дурень. Манабыл саҥата ыраахтан киҥкиниир: «Ааны үчүгэйдик хатаатыҥ дуо, балай?» Н. Якутскай
   «Били балай эмиэ хайа үөдэҥҥэ дьөлө түстэ! Нохоо! Ийэҥ ханна барда?» – диэбитинэн Холлой Мэхээлэ уот иннигэр кэлэн илиитин ититэ турда. Амма Аччыгыйа
   Онуоха эмээхсинэ Оҕонньору мөҥүтүннэ: «Балай ааргы, далай акаары! Балыктан муҥ саатар Харыыта ылбытыҥ буоллар Хаалыа суоҕа этэ». А. Пушкин (тылб.)
   ♦ Атах балай көр атах
   Мин турдум да атах балай сүүрдүм. Тайах эмиэ ыстанна. Т. Сметанин
   Аултан сүүһүнэн бааһынай, хоргуйан өлөөрү гынан, оҕолорун-ойохторун быраҕа-быраҕа атах балай бараллар. Эрилик Эристиин
   Айылааҕын оннук буоллун. Кутталыттан атах балай барбыт сордоох буоллаҕа дуу? «ХС».
   ◊ Балай акаары көр далай акаары
   [Үрүҥ Тойон Кулун – Куллустуурга:] Анабыллаах туһааннаах хотун ойоххун ойох ылымнаҕын бургунас ынаҕы ойохтоноору гынаҕын дуо – маска баппат балай акаарыгар? ПЭК ОНЛЯ I
   Балай мэник көр мэник. [Ата – Оҕо Тулаайахха:] Мин иччим буолан бараҥҥын – баскар ньуоскаҕа мэйиитэ суох, көхсүгэр хамыйахха хаана суох, баһыҥ саллайбытын тухары балай мэник эбиккин! ПЭК ОНЛЯ III
   Балай хаан көр хаан. Таҥаһын-сабын туппахтаан көр-бүппүт – сып-сылаас балай хаан. «ХС»
   Балай хараҥа көр хараҥа. Бу балай хараҥаҕа Оннооҕор буулдьалар Биһигини, бадаҕа, Булбакка муналлар. И. Эртюков