аат.
1. Хаа, сүрүн устун тохтообокко мэлдьи устар уу улахан кээмэйдээх сүүрээнэ (саҕаланар уонна түһэр сирдээх буолар, үксүгэр борохуот сылдьар буоллаҕына итинник ааттанар). ☉ Река (большая, судоходная)
Сүүрүктээх ууну, улахан буоллаҕына өрүс диэн ааттыыбыт. Багдарыын Сүлбэ
Талахтар быыстарынан өрүс уута ол ыраах кылабачыйан көстөр. Т. Сметанин
2. кэпс. Өрүс хочото, быраантан өрүс уутугар диэри тайаан сытар сир (үксүгэр ходуһа сири этэллэр). ☉ Долина, пойма реки (обычно о покосных угодьях)
Сахсаала Сэмэн өрүскэ, Хаҥалас сиригэр, киирэн, оттуу сылдьыбыт. Саха ост. II
3. түөлбэ. Өрүс тас үөһэ, төбүлэҕэ, сүрүн үөстэн арыынан араарыллыбыт үөһэ. ☉ Рукав реки, отделённый от фарватера островом, протока
Нам дьоно тас үөһү, төбүлэҕи өрүс дииллэр эбит. Багдарыын Сүлбэ
◊ Өрүс арыыта көр арыы I
Өрүс арыытыгар баар ууга хас да кус түһэн аһыы сылдьар. Т. Сметанин
Өрүс балыга көр балык. «Оҕолор манна илимнииллэр эбит, — Ваня Сивцев күөл диэки ыйан кэбистэ, — Собо, мунду, өрүс балыга кытта баар». С. Никифоров. Өрүс баһа — өрүс саҕаланар сирэ уонна кини тулата, өрүс саамай үөһээ сүүрээнэ. ☉ Исток реки, верховье реки. Дьүүктэлэртэн уу үрүччэ көрүҥнэнэн иҥнэл хоту сүүрүгүрэр, Үрүччэлэр бэйэ-бэйэлэрин кытта холбоһон өрүс баһын үөскэтэллэр. Өрүс кирбиитэ — өрүс тардыытын араарар үрдэл сир, арҕас. ☉ Водораздел
Бырама оройуонун улахан аҥаара өрүстэр кирбиилэригэр сытара. В. Яковлев. Өрүһү өксөй — өрүс сүүрүгүн утары уһун. ☉ Плыть против течения реки
Кыһын кини эйигин өрүһүнэн өксөйбүт үрүҥ көмүс муора уомулунан күндүлүөн сөп. Н. Габышев
Кинилэр борохуотунан Алдан өрүһү өксөйбөхтөөн иһэн, биир салаа өрүс төрдүгэр кэлэн, түһэн хаалбыттара. Г. Колесов. Өрүс сүнньэ — өрүс уута устар сирэ. ☉ Русло реки
Өрүс сүнньүн тутуһан соҕурууттан хоту биир сөмөлүөт көтөн сундулуйан иһэр. Т. Сметанин
Садырыын уута чаалыйдаҕына, муора уута таһымнаатаҕына, Сүҥкэн өрүһүм сүнньүн сүөрэ тардан Сүүрүгү көҥүл сүллүтэр Сүдү көрүҥнээх. С. Зверев. Өрүс тардыыта — өрүс бары салааларынан ууну хомуйар, тардар иэнэ. ☉ Бассейн реки
Өрүс салааларыныын ууну ылар сирин өрүс уутун тардыыта диэн ааттыыллар. МНА ФГ. Өрүс төр- дө — өрүс муораҕа, күөлгэ эбэтэр атын өрүскэ түһэр сирэ. ☉ Устье реки
Өлөөн диэн өрүс төрдүгэр атыыһыт дьаарбаҥкатыгар сылдьа таҕыстыбыт. А. Софронов
Енисей өрүс төрдүгэр Сибиир руднигар көскө ыытарга анаталаабыта. Эрилик Эристиин. Өрүс туруу- та — ыкса күһүн, кыһын саҥатыгар өрүскэ кыдьымах устан бүтүүтэ, өрүс хамсаабат мууһунан бүрүллүүтэ. ☉ Ледостав (на реке). Ыкса күһүн өрүс туруутун кэтэһэн, дойдубутугар тахсарбыт. Өрүс умнаһа — өрүс хочото, биир бырааныттан атын бырааныгар диэри сирэ. ☉ Долина реки, поречье
Өлүөнэ өрүс умнаһын буора оҕуруот аһын үүннэрэргэ олус табыгастаах. «ХС». Өрүс уҥуоргута — өрүс нөҥүө, анараа өттө. ☉ Заречье. Өрүс уҥуор бардым
□ Өрүс уҥуоруттан сэрии уордаах ньиргиэрэ иһиллэр. Т. Сметанин
Институтун бүтэриэҕиттэн атын, өрүс уҥуоргутунааҕы бырабылыанньаҕа үлэлиир. «ХС». Өрүс үөһэ — өрүс уутун үгүс өттө устар дириҥ сүнньэ, сүлбэ. ☉ Основное русло реки, стрежень, фарватер
Өрүс үөһэ — өрүс хочотун уу сүүрдэр дириҥ чааһа. МНА ФГ. Өрүс хааһа — 1) өрүс хаатын сыыра. ☉ Высокий берег русла реки
Эһэ өрүс хааһын өрө сүүрэн таҕыста. Т. Сметанин; 2) өрүс хаатын сыырын үөһээ өттүнээҕи көнө сир. ☉ Ровное место над крутым прирусловым берегом реки
Ньургууна таптыыр өрүһүн хааһынан, киэҥ Өлүөнэ эбэ эҥээринэн баран иһэллэр. А. Сыромятникова
Кини өрүс хааһыгар сайын олорор ыскамыайкалаах. Н. Габышев
Өрүс хааһын кыйдара соҕус айаннаан иһэр буолуохтаахпыт этэ. С. Федотов. Өрүс хобордообут — саас өрүс уута аллара түспүт, өрүс мууһа көтөҕүллүбүт. ☉ Вода, залившая весной лёд на реке, ушла под него, лёд на реке поднялся
Өрүс хобордообута ырааппыт, эстэрэ чугаһаан турар. Т. Сметанин. Өрүс хочото — быраан уонна өрүс кытылын икки ардынааҕы дэхси (үксүгэр хонуу) сир. ☉ Долина реки. Улуу өрүс хочото киэҥ бөҕө буоллаҕа дии… Өрүс эстиитэ — саас өрүс халаана саҕаланыытыгар кыһыҥҥы мууһун алдьатан уһуннарыыта, көмүөл киириитэ. ☉ Ледоход (весенний)
Арыыга бултааһын, өрүс эстиитэ, Семён Ивановиһы муус баттааһына — барыта түүл буолбутуттан олус үөрдэ. Т. Сметанин
Саас хаар ирэрэ, Көтөр кэлэрэ, Үрэх сүүрдэрэ, Өрүс эстэрэ Олус да үчүгэй. Күннүк Уурастыырап
ср. тюрк. үгүз, др.-иран. раш ‘река’