с. 1. (по гл. обеднеть) дьадайыы, быстыы; 2. (по гл. обеднить) дьадатыы, (баайын) быһыы. обеднеть сов. дьадай, быһын. обеднить сов., обеднять несов. кого-что дьадат, баайын быс.

сов. 1. что (опустошить, разрушить) алдьат, кураанахтаа; разорить птичье гнездо чыычаах уйатын алдьат; 2. кого-что (довести до нищеты) дьадат, эс, быс.

даҕ. Тырыттыбыт, быһыта баран тэллэ, салыбырыы сылдьар. ☉ Изорванный, изодранный, вконец изношенный
Тайахтаах, илбиркэй таҥастаах, оҕуруот таһыгар, дьиэттэн тэйиччи кыс маска олорор. А. Софронов
Киэһэ аайы мин соҕотох илбиркэй кинигэбин хайдах эмэ мүччү туттаран көрө охсор дьулуурдаах. Амма Аччыгыйа
Илбиркэй сонун сыттанан, ороҥҥо иттэннэри түһэн кэбистэ. М. Доҕордуурап
Таһырдьаттан Уһун Сэмэн, Сиикэй Ньукулай бар хоруо буолан илбиркэй ырбаахылаах, матыыгалаах киирэллэр. Күндэ
♦ Илбиркэй эҥээрдээ - көлөһүннээн сиэ, дьадат, баайын эс. ☉ Разорять вконец кого-л. (соотв. пускать по миру)
Мин эһигини, хара көлөһүммүн муспут баайбын-топпун аймаабыттары, алаһа дьиэбин алдьаппыттары, илбиркэй эҥээрдээбиттэри, бакыр сүһүөхтээбиттэри, ойуттубут олооччулаабыттары, кыраатаҕым буоллун! Н. Якутскай

туохт.
1. Таҥас эҥээрин эбэтэр туох эмэ кырыытын, кырыы өттүн оҥор. ☉ Отделывать полы одежды или края, стороны чего-л. «Тирии кынат» диэбит курдук, Тэлимнэҕэс эҥээрдээтилэр, «Кунаах төбө» диэбит курдук, Кубаҕай хортуустаатылар. С. Васильев
Баһылайкаан дьиккэр, …… үүтээҥҥин муус эҥээрдээн кэлбиккин. «ХС»
△ Тугу эмэ кыйа, батыһа эбэтэр икки өттүнэн кэккэлии бара тур. ☉ Тянуться в ряд вдоль или по обеим сторонам чего-л. (напр., реки, улицы)
Тойуктар хоһоонноро кэпсииллэринэн, Алтан хайа киэҥ сири хабан сытар сис хайанан буолар. Маны эҥээрдээн улахан күөллэр бааллара ыйыллыбыттар. «Чолбон»
Эн Бүлүү эбэ хотуну эҥээрдээн сытар дэхси, нэлэмэн хонууларынан-сыһыыларынан сылдьыбытыҥ дуо? АДГ СКУо
2. көсп. Тугу эмэ кытта сэргэ туох эмэ куһаҕаны оҥор, эрэйи-буруйу таһаар, аҕал. ☉ Приносить что-л. (напр., горе), вовлекать, впутывать кого-л. во что-л. Кири-дьайы киллэримэ, Эрэйи-буруйу эҥээрдээмэ, Алдьархайы-былаҕайы аҕалыма! Өксөкүлээх Өлөксөй
[Ийэбин] Угунньалыыр буурайга, Ачаахтаах хатыҥ тоһоҕоҕо Эримэх бэйэтин эммэнитэн Энэлгэн-сыналҕан эҥээрдээн, Түөнэ чопчу төбөбүнэн Түһэн төрөөбүтүм баар этэ. С. Зверев
Омук империализма биһиэхэ күүһүнэн соҥнообут гражданскай сэриитэ Арассыыйаҕа элбэх эрэйикыһалҕаны эҥээрдээбитэ. «ХС»
♦ Илбиркэй эҥээрдээ кэпс. — кими эмэ харысхала суох атаҕастаан, баттаан, көлөһүннээн доруобуйатын улаханнык алларыт, өрүттүбэт гына дьадат, умнаһыт олоҕор тиэрт. ☉ Довести кого-л. до полного разорения, ввергнуть в крайнюю бедность, нищету
Мин эһигини, хара көлөһүммүнэн муспут баайбын-топпун аймаабыттары, алаһа дьиэбин алдьаппыттары, илбиркэй эҥээрдээбиттэри, бакыр сүһүөхтээбиттэри, ойуттубут олооччулаабыттары, кыраатаҕым буоллун! Н. Якутскай

туохт.
1. Тоһутан, хайытан, үлтүрүтэн уо. д. а. буорту гын, бүтүнэ суох гын, туһатыттан таһаар. ☉ Повреждать, портить, приводить в негодность (напр., ломать, разбивать и т. д.).— Тыый, оллох маспын ким алдьатта?— Таня саҥа аллайда
— Ким алдьатыай? «Кэйиикэбиҥ» (ынах аата) үлтү тэбистэ ини. М. Доҕордуурап
Сэрэн, мастаах буолуо, хотуургун алдьатыаҥ. Далан
Оҕус мөссүөнүн алдьаппытын иһин атыыры ордук буруйдааҕынан аахпыттар. Амма Аччыгыйа
2. Тоҕута үктээн бааһырт, хаһан кэбис, буортулаа (суолу, сири, айылҕаны). ☉ Разбивать, разрушать, портить (напр., дорогу, почву, природу тяжелой техникой). Ыарахан массыыналар суолу алдьаппыттар
□ Айылҕа сокуонун соппокко, Сир айылгытын алдьаппакка, Олор, охсус, үлэлээ, Тут, ай уонна көрүлээ. С. Данилов
Өйдөөх төбө айылҕа кэрэтин өссө тупсарар, Оттон акаары — олус алдьатар. Далан
[Баһымньы:] Саҥардыы көҕөрөн эрэр хонуу барахсаны алдьатыаҥ буоллаҕа. А. Софронов
△ Бүтүн, тоҥуу бэйэтин бааһырт (хаар туһунан); ыраас бэйэтин тыалынан-ардаҕынан уларытан дьүдьэт, буорту гын. ☉ Повреждать целину, идти (ехать) по снежной целине
Аттара ити биэс уонча көстөн аҥаарын курдук эрэ алдьатан бараннар, көбүөх гынар күүстэрэ эстэн олох турунан кэбиспиттэрэ. «ХС»
Кырса суола сорох сиринэн хойуу, сорох сиринэн сэдэх, букатын хаары алдьаппат. Н. Якутскай
Бэс ыйынааҕы сааскы нуурал халлаан киэлитин алдьатан, арҕааттан эмискэччи анысханнаах силлиэ түспүтэ. Т. Сметанин
3. Быһан, кэрдэн сиэн, ороскуоттаан бар (ууруу хаһаас аһы). ☉ Начинать потреблять, расходовать (обычно о провизии, оставленной впрок)
Атах эти алдьатан, Астыыр-үөллүүр киэһэҕэ Сэмсэ биэрэн оҕолорго Сиикэй эти сиэтэллэрэ. Күннүк Уурастыырап
4. Туора дьон, уопсастыба мала тутуллар хатааһыннаах, сабыылаах тутууну, малы күүскүнэн арыйан киир (уораары, халаары). ☉ Взломать и войти с целью похищения, грабежа (в закрытое помещение, строение)
[Уйбаан:] Кууһума оҕонньор ампаарын мин алдьаппытым, үбүн мин ылбытым... А. Софронов
Мин учууталбын! Эн ороспуонньуккун, хатааһыннаах ааны алдьатан киирэр ороспуонньуккун! Амма Аччыгыйа
Уоруйах уорбут буруйбут суоҕа, Ампаар алдьаппыт аньыыбыт суоҕа. Өксөкүлээх Өлөксөй
5. Урукку үчүгэй туругуттан уларыт, буорту гын, дьүөрэтин кэс, туругун хамсат (хол., бэрээдэги). ☉ Выводить из первоначального порядка, нарушать порядок, нормальное, обычное состояние чего-л. (напр., ансамбль)
Тылгынан бэрээдэги алдьатаҕын диэн, куһаҕаммын таһаарар. Амма Аччыгыйа
Маннааҕы остуол бэрээдэгин алдьаттахпытына, тойоммут кыыһырыа диэн, эмиэ туттуналлар. Эрилик Эристиин
[Айдар бырайыактаабыт дьиэтэ] олус хараҕы аалар, кыбартаал уопсай тутулугар бас бэриммэккэ ансамблы алдьатар, дьүөрэлэһиини кэһэр. Н. Лугинов
6. көсп. Сатарыт, айгырат, аймаа (хол., олоҕу). ☉ Расстраивать, нарушать, разрушать (напр., жизнь, город, государство)
Аан дойду албыннаах олоҕун Алдьатар алгыстаах үлэ Саҥа саргытын салайаммыт Бары барбах бастаан туруо. П. Ойуунускай
Мин улууһу алдьаппыт түөкүн эбит буоллахпына, түөкүн утумнаах диэн кырдьаҕас сэһэнэ баар, оччоҕо ити бэйэҥ уолуҥ эмиэ улууһу алдьатар түөкүн буолаарай. МНН
Иҥсэ-мэнэгэй баар бу аан дойдуну алдьаппыт. А. Сыромятникова
△ Улахан ороскуокка тэп, эс-быс, дьадат. ☉ Разорять, опустошать; расстраивать (напр., чье-л. благополучие, достаток, здоровье кого-л.)
Сорох ардына уу суттар алдьаталлара, сорох ардына хаһыҥ эрдэ түһэн бурдукка ас киллэриминэ алдьатара. «ХС»
Никотин киһи доруобуйатын алдьатар. ПНЕ СТ
Оонньооччу хаартыга сүүйэн дьону алдьаттаҕына, куһаҕаны оҥорбукка холоммот. Күннүк Уурастыырап
♦ Аатын алдьат көр аат. Санаатын алдьат көр санаа. Уутун алдьат көр уу II. Эти-хааны алдьат көр эт-хаан