саккырас II диэн курдук. Санаалары дьайҕардар Сайаҕастай салгыннаах, Саккырастай самыырдаах Саастарыкпыт салалынна. А. Софронов

таһаар диэнтэн тиэт
көрүҥ. Саамал кымыһынан Санаабытын дьайҕардан, Саргылардаах үҥкүүгэ Таһаарбахтаан иһиэҕиҥ! С. Васильев

анабыллаа диэнтэн атын
туһ. Кини [Кыһыл Аармыйа] төрөөбүтэ абаттан-сататтан, баттабыл-атаҕастабыл, муҥ-сор ордук хаҥаан, аан дойдуну ордук бүрүүкээбитин дьайҕардар, булгурутар анабылланан. Суорун Омоллоон

сов. ырааһыр, дьэҥкэр, дьайҕар; с вечеру прояснело киэһэнэн дьайҕарда.

даҕ. Айан кэмигэр буолбут, айаҥҥа сыһыаннаах. ☉ Дорожный, путевой
Көмүлүөк ититэр, сырдатар, Суоллааҕы санааны тарҕатар, Дьайҕардар утуктуур хараҕы. Күннүк Уурастыырап
Хаһыакка Монголияҕа тугу көрбүтүн, билбитин туһунан суоллааҕы бэлиэтээһиннэрин суруйбута. И. Федосеев

туохт. Тамаҕыҥ, айаҕыҥ хат, куур. ☉ Чувствовать сухость в горле, во рту
Тамаҕырбыт кыылы таас үрэх угуттуур сөрүүн уута сүрэҕинбыарын дьайҕарда сайҕаата, мэйиитэ дьэҥкэрдэ. Н. Борисов
ср. узб. тамагир ‘корыстный, алчный, жадный’

үөмэхтээ диэн курдук
Өрө үөмэхтэнэн тахсыбыт туман дьайҕарда. Р. Баҕатаайыскай
Бүлүү өрүһэ мөлбөйө устан, улуу өрүс баалыгар холбоһон, үрүҥ долгуннарын өрүтэ ыһан үөмэхтэнэ сытар. П. Филиппов
Үрдүк кутаа обургу Өрүтэ салаамахтаан Үөмэхтэнэ турдаҕына, Аал уот таһыгар Айанньыттар муһуннулар. ЕН Ы

ырааһыр диэн курдук
Кини [Тима] билигин өйө-санаата хайдах эрэ ыраастыйбыт, дьэҥкэрбит курдук. А. Сыромятникова
Дьиэ уруккутунааҕар тупсубут, ыраастыйбыт. Дьүөгэ Ааныстыырап
Былыт төһө да дьайҕардар халлаан ыраастыйыах быһыыта биллибэт. «ХС»

туохт.
1. Ырааһыр, сырдаа, үчүгэйдик көстөр буол (хол., былыттаах халлааны, туманы, буруону этэргэ). ☉ Сделаться ясным, прояснеть, просветлеть (напр., о небе, очистившемся от облаков, тумана, дыма)
Былыттаах халлаан дьайҕаран, толору ый көһүннэ, ыйдаҥа сырдатта. Болот Боотур
Туман арыый дьайҕарбыкка дылы. Суорун Омоллоон
Табахтааһын тохтообута, салгын арыый дьайҕарбыта. Далан
Халлаан сырдаан, дьыбар күүһүрэн барда, илин диэки дьайҕарбыт чараас былыт сардаҥа уотунан кытара кыыста. Н. Заболоцкай
2. Сырдаа, сырдаан кэл (хол., хараҥа түүн кэнниттэн). ☉ Становиться светлым, светать (о наступлении утра)
Дьаҥха түүн дьайҕаран, Саабыла биитинии, Сарсыарда чаҕылыс гыммыта. Эллэй
Сааскы түүн барахсан, Дьайҕара сырдаата. Күннүк Уурастыырап
«Тохтоо! Ким иһэрий?»- өссө да ситэ дьайҕара илик борук-соруктан саҥа көбдьүөрдэ. Н. Кондаков
3. көсп. Дьэҥкэр, тарҕан, аас (киһи санаатын, утуйар уутун туһунан). ☉ Рассеиваться, становиться яснее, отчетливей, проясниться (обычно о мыслях, сознании, сне)
Томмот тойон уһугунна. Арааһа сарсыарда чугаһаабыт: уута дьайҕарбыт. Софр. Данилов
Настарыанньа маҥнай лүҥкүрэн баран, кэлин син дьайҕарда. Н. Лугинов
Бастакы ыксамар санаалар арыый дьайҕарбыттар. Далан

туохт.
1. Салгыны чэбдигирт, дьэгдьит (этиҥнээх ардах, күөх от-мас туһунан). ☉ Сделать чистым, свежим, освежить (напр., о грозе)
Тэлгэһэни көҕөрдүү доруобуйаҕа улахан туһалаах, биллэрин курдук, күөх отмас салгыны дьэгдьитэр, ырааһырдар. Дьиэ к.
2. Эмтээх оттору туһанан кими, тугу эмэ дьаҥтан-дьаһахтан, дьиэҕин-уоккун куһаҕан дьайтан харыстаа. ☉ Оградить, защитить, очистить свой дом и домочадцев от болезней, хвори и другой нечисти (обычно при помощи различных трав)
Өбүгэлэрбит кытыаны аһы-үөлү хаһаанарга, иһити-хомуоһу ырааһырдарга, ыарыыттан, дьаҥтан дьаһахтан харыстанарга, дьиэни-уоту ырааһырдарга туһаналлара. ПАЕ ЭАБ
3. көсп. Өйгүн-санааҕын дьайҕарт, үтүөҕэ-кэрэҕэ туһулаа. ☉ Освежить, прояснить (напр., знания, мысли)
Ити курдук биир-биир аттаран иккиэн санааларын сыымайдаан, ырааһырдан, чочуйан баран, биир түмүккэ кэллилэр. В. Яковлев
Маннык хоһоон киһи иэйиитин үрдэтэр, санаатын ырааһырдар, үтүөнү-сырдыгы айарга көҕүтэр. ЭСЭ
4. көсп. Кими эмэ буруйтан-сэмэттэн босхолоо, кырдьыгын буллар. ☉ Оправдать, реабилитировать кого-л.
Мин наһаа үөрдүм. Иванов Мирону, Гаврильев Макары эмиэ ырааһырдыбыттар. Б. Павлов. Бары буруйу барытын Варяҕа түһэрбитигэр, кыыһа барытын чиэһинэйдик кэпсээн биэрэн, Айтаны ырааһырдан таһаарбыттара. Сэмсэ