даҕ., кэпс. Мөккүөрдээх, мөккүөргэ турар. ☉ Спорный. Бу оспуордаах боппуруос
□ Мунаах боппуруостар, оспуордаах санаалар барыта ыраастыйан, дьэҥкэрэн ордук биллэр, өйдөнөр боппуруостар буолан хаалаллар. П. Ойуунускай

туохт. Улам көнө буол. ☉ Становиться прямее, ровнее (напр., о дороге)
Дойдулара чугаһаатаҕын аайы халлааннара улам ыраастыйан, салгыннара улам чэбдигирэн, суоллара улам көнөтүйэн истэ. Амма Аччыгыйа
△ Тупсан, үчүгэй буолан ис. ☉ Становиться лучше, исправляться
Ол көнөтүйбүт тускулун миэхэ биллэриҥ. ПЭК СЯЯ

сыһ. Бэлэм курдук, эрдэттэн бэлэмнэнэн. ☉ Наготове, заранее подготовившись
Мөккүөр кэҥээн бардаҕына, хайаан да киирсибитинэн барарга бэлэмник туттан, иһиллээн олороллор эбит. Амма Аччыгыйа
Көмүс тутааччы кинини хайдах эрэ уорбалаан, сиэбигэр укта сылдьар иитиилээх бэстилиэтин бэлэмник тутан турар. Н. Якутскай
Тиит [киһи аата] бэлэмбэлэмник үөрэ-дьүөрэ түһэрэн, куолаһа улам ыраастыйан, улам күүһүрэн, эрчимирэн иһэр. А. Бэрияк

даҕ. Киһини умсугутар-долгутар олус кэрэ. ☉ Чудный, чудесный; очаровательный
Аан ийэ дойду чэбдигирбит, ыраастыйбыт, кини кэрэдьикти иэниттэн дьаҥ-дьаһах, ыарыысүтүү, өс-саас мэлийбит. Амма Аччыгыйа
Чуу, долгуйбат, Уу чуумпурда, Кэрэ-дьикти Киэһэ кэллэ. Күннүк Уурастыырап
Кэрэ-дьикти елкабыт, Кэһиилэргин сүүмэхтээ! И. Чаҕылҕан

туохт. Сааскылыы быһыытый, күн уһаан, тымныы уоҕа ааһан, сырдаан, имийэн бар. ☉ Клониться к весне, проявлять признаки весны (о погоде и связанных с ней явлениях)
Сааскытыйан барда. Ыраастыйбыт, үрдээбит торҕо күөх халлааҥҥа аламай маҥан күн наҕыллык талбаарыйа устар буолла. Амма Аччыгыйа
Сааскытыйан истэҕин аайы айылҕа кэрэ сонуннара эбии элбээн истилэр. Уустаах Избеков
△ Сааскыны билэн сэргэхсий, уһугун (айылҕаны, харамайы этэргэ). ☉ Оживляться с наступлением весны (о природе, животных)
[Сүөһүлэр] сааскытыйаннар, хата, харсан күүстэрин-уохтарын эһиэх курдуктар. «Кыым»

даҕ.
1. Аһыыта хабархай амтана суох, тууһа биллибэтэх. ☉ Некислый, несолёный, пресный; менее терпкий
Ханнааҕар да ордук ньулуун Хаптаҕас манна кытарар. С. Данилов
Бүгүн уохтаах кымыстыы Хатыҥ ньулуун уутун истим. И. Гоголев
2. көсп. Сымнаҕас, нуурал, бигиир. ☉ Мягкий, умиротворяющий, ласкающий
Сөрүүн ньулуун сүөгэй курдук, Үтүө киэһэ эргийдэ, Онтон миэхэ хоһум ордук Чуумпу буолла, дьэгдьийдэ. Күннүк Уурастыырап
Дойдулара чугаһаан истэҕин аайы халлааннара улам ыраастыйан, салгыннара улам чэбдигирэн …… истэ. Онтон ыраас уу ньулуун сыта билиннэ. Амма Аччыгыйа
Чувашия Волга ортотун эргин сытар өрөспүүбүлүкэ. Соҕурууҥҥулата соҕус сирдээх-уоттаах, ньулуун килиимэттээх. С. Руфов
ср. монг. нялуун ‘слащавый; прогорклый’, бур. нилуун ‘пресный (о пище); сладкий, льстивый’

туохт.
1. Туохтан эмэ өҥҥүн сүтэрэн боруор, күлүгүр. ☉ Потерять свой блеск, цвет, окраску, загрязниться
Муус түннүктэр кырыаран көлбөҕүрбүттэрэ. Н. Түгүнүүрэп
Сабыс-саҥа көстүүмэ быылы бүрүммүккэ дылы көлбөҕүрэн көһүннэ. С. Федотов
Күн киэһэрэн, халлаан оройо көлбөҕүрдэ. Н. Борисов
2. Санааҕа ылларан, хараастан саппаҕыр. ☉ Иметь разбитый, кислый, унылый вид (от печали, переживания и т. п.)
Ыалдьааччы санаата түһэн, сирэйин саба туттан олорор буолар. Ол киһи илиитин сирэйиттэн араара тардаат …… «Ээ, көлбөҕүрүмэ, доҕор!» — диир. Киһи сэргэхсийэ охсон, мичээрдии хаалар. Амма Аччыгыйа
Күтүөт киһи көстөн кэллэ, Көрүҥэ көлбөҕүрбүт курдук, Ньуура курутуйбут курдук. С. Зверев
Ыарыытыттан сымыһаҕын быһа ытыран, көлбөҕүрэн олордо. И. Данилов
3. көсп. Уруккугунааҕар мөлтөө-ахсаа. ☉ Становиться слабее, ослабевать; сдавать
Кыыдааннаах кыһыҥҥа кини көмүс чуораан күөмэйэ, көлбөҕүрүөхтээҕэр, өссө ордук ыраастыйа лыҥкынаабыт быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Сааһын тухары үлэҕэ умса көлүллүбүт киһи көлбөҕүрэн хаалар. Болот Боотур
Күдэн былыт көлдьүнүгэр Күүспүн өһүлтэрэн, Көлбөҕүрүөм диэбэтэҕим. П. Ядрихинскай

1. даҕ. Тэҥ соҕус, маарыннаһар, араа-бараа. ☉ Примерно одинаковый, схожий
   [Таатта үрэх] Үөрэ-дьүөрэ үүт тураан көлүйэлэрдээх, Араа-бараа арылыаһа күөллэрдээх эбит. Саха нар. ыр. I
   Үөрэ-дьүөрэ дойдулары ааһыталаатыбыт. «ХС»
   Үөрэ-дьүөрэ саастаах эрэ дьон доҕордоһуохтаахтар диэн сыыһа өйдөбүл эмиэ баар. ЧКС АК
2. сыһ., суолт.
3. Тэҥ соҕустук, араабараатык. ☉ Примерно одинаково, наравне
   Доҕоргунуун Одуордуун икки тугут курдук үөрэ-дьүөрэ үөскээбиккит. Суорун Омоллоон
   Уоллаах кыыс ити курдук үрэх баһын хараҥа тыатын быыһыгар, бургунас ынах муоһунуу, үөрэдьүөрэ, тэҥҥэ үүнэн испиттэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Вадим Ионович ааны аһаат, дуораччы дорооболоспутугар, бары үөрэ-дьүөрэ хардаран күйгүөрэ түстүлэр. Тумарча
4. Биир тэҥник, хатыланардык, тэҥ арыттаахтык (хол., үктэнэн хаамп). ☉ Равномерно, ритмично (напр., ступать ногами)
   Үөмэс-аамас дайбатан Үөрэ-дьүөрэ үктэтиэм, Тоҕус суукка тухары Дьоруолатан дайдарыам. Саха нар. ыр. II
   Ата түөрт атаҕын үөрэдьүөрэ үктээмэхтээн, кырыытынан таһыйбахтаан ыла-ыла …… дьоруолаан кутан-симэн барда. Эрилик Эристиин
   Тиит бэлэм-бэлэмник үөрэ-дьүөрэ түһэрэн, куолаһа улам ыраастыйан, улам күүһүрэн, эрчимирэн иһэр. А. Бэрияк

туохт.
1. Түргэнник көбүөхтээн, үрүт-үөһэ күүстээхтик, иһиллэр гына тыын (түргэн сүүрүүттэн, күүстээх үлэттэн, ыалдьан эҥин). ☉ Запыхаться, тяжело дышать (от напряжения, болезни). Аҕылыы-аҕылыы көтөҕө сатыыр
□ Тогойкин улаханнык киэптэтэ олук уурсан, тиритэн, аҕылаан уотугар кэлистэ. Амма Аччыгыйа
Павел Попов аҕылаан бөтүөхтүү-бөтүөхтүү, күрдьэҕинэн буор эстэ. М. Доҕордуурап
Ыраахтан үүрүллэн кэлбит буолан, сүөһүлэр аҕылыыллар, тылларын таһаараллар, хоннохторун саланаллар. Л. Попов
2. көсп. Үрүт-үөһэ көбүөхтээн, тыынан эрэр курдук буол (сорох айылҕа көстүүлэрин эҥин туһунан). ☉ Колыхаться, колебаться, двигаться (напоминая тяжелое дыхание — напр., о нек-рых явлениях природы)
Алта уон кыраадыс тымныыбыт Аҕылыы турар, түҥ тайҕабыт Түүрэ да тартаран утуйдар, Түүннэри бараллар суоппардар. Дьуон Дьаҥылы
Саҥа дьылбыт ата — тымныы, Тэлгэһэҕэ аҕылыыр, Хамсыыр дьирим элбэх уоппут Харыйаҕа тырымныыр. Т. Сметанин
Ыраастыйбыт, үрдээбит торҕо күөх халлааҥҥа аламай маҥан күн аҕылыы талбаарыйа устар буолла. Амма Аччыгыйа
◊ Аҕылаан ыалдьыы (ыарыы) бэт. — ньирэй араас уорганнарын биохимическай састааптара кэһиллиититтэн, ордук сүрэҕин уонна атын да быччыҥнара сүһүрүүлэриттэн үөскүүр ыарахан ыарыы. ☉ Беломышечная болезнь телят
Аҕылаан ыалдьыы диэн сахалыы, ыарыы тас көрүҥүттэн көрөн, ньирэй аҕылаан-аҕылаан баран өлөрүн иһин ааттаабыттара. МСИ СС НьЫаУО. Кини [зоотехник] бүгүн Арыылаахха аҕылаан ыарыы туһунан бэсиэдэ ааҕарга быһаарынна. С. Федотов

аат., хом. суолт.
1. Киһи олороругар аналлаах уонна хаһаайыстыбаҕа наадалаах тутуулар. ☉ Жилые и хозяйственные постройки
Кэнники ойох ыллаххына дьиэ-уот туттарга уһаайба онно наада буолуохтаах. П. Ойуунускай
[Муҥуураптар балаҕаннара] холкуос дьиэтэ-уота үксээн, үрдээн истэҕин аайы, кинилэр балаҕаннара улам кыччаан, иинэн, кирийэн иһэргэ дылы. Амма Аччыгыйа
«Кырдьаҕастар бу Байбал баҕайы киһи-хара буолан эһэтин өтөҕөр дьиэ-уот туттан, буруо таһааран олордоҕо диэхтэрэ», - диэтэ Байбал. Күндэ
△ Дьон дьиэлэнэн олохсуйбут сирэ. ☉ Обжитое место. Сатыы киһи ситэн кэллэ: «Хайа, Кумаа. Дьиэуот чугаһынан биллибэт дуу?» Н. Габышев
2. көсп. Дьиэ ис тэриирэ. ☉ Внутреннее убранство дома
Дьиэни-уоту миинньиктиири, Дьөгүөрдээни таһааран сытыарары аҕай кытта …… Бииктэр биэссэр көтөн түстэ. Амма Аччыгыйа
Дьэбдьиэй күнү-күннүктээн Дьиэтин-уотун хомунна. Күннүк Уурастыырап
Чэ, бу остуолу сайылааҥ, дьиэни-уоту үөһэ-аллара тардыҥ. Эрилик Эристиин
Киһи өйдөөн көөртө, дьиэтэ-уота харбаммыт, барыта ыраастыйан, өтөххө соччо маарыннаабат буолбут. Н. Заболоцкай
3. көсп. Дьиэ-кэргэн бэйэтэ бас билэр хаһаайыстыбата. ☉ Домашний очаг (собственное хозяйство семьи)
Ол курдук ахтан-ахтан баран, дьиэҕэ-уокка тиийэн сынньана-сылаанньыйа хонор дэлэкээннээх үчүгэй буолуо дуо! Н. Заболоцкай
Дьиэҕэ-уокка тиийдэххэ, биһиги даҕаны дьон күндүтүн-маанытын саныыр дьоммут. С. Ефремов
Кини бу дойдуга олохсуйбатах, ойох-уруу ылбатах, дьиэ-уот тэриммэтэх ускул-тэскил сылдьыбыт киһи. Ф. Софронов
◊ Дьиэни-уоту көр - хаһаайыстыбаны дьаһай (дьиэ иһинээҕи, таһынааҕы үлэтин толор). ☉ Смотреть за домом, домашним хозяйством
Ким аскытын астыай, ким дьиэҕитин-уоккутун көрүөй? С. Ефремов
Улахан кыыстара Маайа дьиэ-уот, сүөһү-ас көрөр кыһалҕатыттан быйыл үөрэхтэн матан, хотон, дьиэ хотуна буола сылдьар. Ф. Софронов
Сүөһүтүн-аһын, дьиэтинуотун көрө-көрө, түүнүн атаҕар туора биир оҕону, төбөтүгэр туора биир оҕону, улаҕатыгар биир оҕону уктан сытара. С. Васильев