аат., эргэр. Тимир тиһиликтэртэн тиһиллэн оҥоһуллубут былыргы сэрииһит кэтэр таҥаһа. ☉ Кольчуга. [Бухатыыр] Бэлэмнэммит барымтатыгар Баччыр оҕо Баттаан ылбытын курдук, Бар дьаҕыллаах эбит. Саха фольк.

хамсат диэнтэн тиэт
көрүҥ. Миитэрэй төбөтүн хамсаппахтаан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Маҥнай атаҕын-илиитин хамсаппахтаан көрбүтэ, бүтүҥҥэ дылылар үһү. Н. Заболоцкай
Дьаҕыллаах [тый аата] кэбинэн эрэр курдук айаҕын хамсаппахтаата. И. Федосеев

дьүһ. туохт. Салбанан, сотон ылар курдук түргэн хамсаныыны оҥор (уһун инчэҕэй тылгынан). ☉ Слизнуть длинным мокрым языком
Уол өрө сыҥсыйан кэбиһэ-кэбиһэ одуулаһар, онтон лааскай тумсугар сотуллубут тары салаан «ньалып» гыннарар. Амма Аччыгыйа
Онуоха [тыла кымырдаҕаһынан бүрүллүбүтүгэр] ийэлэрэ [эһэ] «һэ-эх» диэн саҥа аллайаат, ньалып гыннаран кэбиспитэ. Р. Кулаковскай
Дьаҕыллаах хара ыт Милка иччитин муруннары-бытыктары биирдэ салаан ньалып гыннаран кэбистэ. Л. Толстой (тылб.)

даҕ., кэпс. Тииһинэн түһэр идэлээх, ытырыык (үксүгэр аты этэллэр). ☉ Имеющий привычку кусаться, кусачий (обычно о лошади)
Хаарымтаҕай биэттэн куотан, Хара тураҕас кулунчук Дьырылаччы кистиикистии Тамайа сүүрэн кэлэн, Таптыыр ийэтигэр сыстыбыта. Болот Боотур
Ат сиргэмтэх, хаарымтаҕай этэ, бэйэтин билинэр эрэ киһи миинэрэ. П. Аввакумов
Ити дьаҕыллаах сур соноҕос баҕайы хаарымтаҕайа сүрүөн. «ХС»

дьүһ. туохт. Кыайан уйуммакка, охтуох курдук иҥнэҥнээ, иэҕэлдьий (хол., ыалдьан, ыран эбэтэр аһара сылайан). ☉ Шататься, ступать нетвердо, как на подкошенных ногах (напр., от болезни, истощения или сильного утомления)
Люда тураат, мэйиитэ эргийэн байааттаҥнаабыта, охтуох киһини Маруся илиитигэр түһэрэн ылбыта. С . Никифоров. Снаряд ыйылаан кэлэн аттыбытыгар дэлби ыстанна. Уҥа хомурҕаммын туох эрэ күүскэ баҕайы охсорго дылы гыммытыгар, туймааран, байааттаҥнаан ыллым да, охтубатым. Н. Кондаков
Дьаҕыллаах маҥнай биир хардыыны оҥороот, байааттаҥнаан ылбыта [ууга түһэн өлө сыспыт тый]. И. Федосеев. Тэҥн. балааскайдаа

аат.
1. Саха сиригэр саас эрдэ сайылыы кэлэр бороҥ өҥнөөх кукууктаан саҥарар тыа көтөрө. ☉ Кукушка. Онно иэҕэйбит титиик кэтэҕэр Кэҕэ кэлэн кэпсээннээн кэҕийэр… Эллэй
Ньукуолун ааспыта быданнаата, кэҕэ эппитэ ыраатта. Л. Попов
Кэрэ чуор куоластаах, Кэҕэ кыыл кукууктаан, Киҥкиниир-хоҥкунуур Киэҥ тыаны аймаата. С. Васильев
2. калька., кэпс., байыан. Үөһээ мас лабаатын быыһыгар саһан олорон ытыалыыр снайпер. ☉ Снайпер, укрывающийся в ветвях дерева, «кукушка»
Кэнники кыргыһыыларга Георгий Федоровка снайперскай ытыынан ньиэмэс эписиэрдэрин, «кэҕэлэри» уонна аптамааччыктары бултаһарыгар хамандыыр сорудах биэрбитэ. КИДК
Кэнники мин снайпер буоларга үөрэммитим. Улаханнык «бултуйбут» күммэр үс немецкэй «кэҕэҕэ» тиийэ өлөрөрүм. «ХС»
◊ Арҕас кэҕэтэ анат. — сис тоноҕоһун бастакы сүргүөҕүн чочойбут уҥуоҕа. ☉ Выступающая косточка первого спинного позвонка
Ытыһынан арҕаһын кэҕэтин аргыый таптаан «лап-лап» охсоохсо, кириҥэтин, кэтэҕин билгэлээн иһэн, өйдөөн көрбүтэ — ат кулгаахтарын уһуннара биирдии сүөм кэриҥэ этилэр. Күннүк Уурастыырап
Арҕаһын кэҕэтигэр түһэттэрбит тайах сүрдээх кэбирэхтик атахтара адаарыһа түһээччи диир буолаллара. Р. Кулаковскай
Тыҥырахтаах кырбый кыыл Быһа сарбыйан ылбытын курдук Арҕаһын кэҕэтигэр Аалыы-сырыы дьаҕыллаах. Күннүк Уурастыырап. Кэҕэ кулгааҕа бот. — 1) биир умнастан тахсыбыт элбэх маҥан сибэккилэрдээх, төгүрүк ньалҕаархай сэбирдэхтээх от үүнээйи. ☉ Грушанка
Өскөтө ойуур үрүт дьаарыһын үөскэтэр мастары кэрдэн кэбиһэр буоллар, анныкы дьаарыстар үгүс үүнээйилэрэ (кислица, ландыш, сүрэх от, кэҕэ кулгааҕа уо. д. а.) өлүөх этилэр. КВА Б
Үгүс эмтээх үүнээйилэр: …… куоска ытыһа, кэҕэ кулгааҕа, кулааһай ото диэн ааттаахтар. «ХС»; 2) түөлбэ. Ньургуһун. ☉ Подснежник
Кэҕэлэр күөх «кулгаахтара» «Катюшаны» ыллаһаллар, Кинилэр нарын ыраастара Кыһаан кыыһы санаталлар. С. Данилов
Никита сыһыыны туораан, тыаҕа тахсыбыта. Аһаҕас сиргэ кэҕэ кулгааҕа тыллыбыт. ПНИ ДКК
ср. тат. күке ‘кукушка’, тув. хек ‘кукушка’

аат. Өрүскэ мииниллэр улахан тыы (икки өттүнэн эрдиилээх, эрдиитэ хас да кэккэ буолуон сөп). ☉ Лодка, ладья
Суоттуттан Дьокуускайга диэри оҥочонон айаннаан, аара биир хонон сылайан-элэйэн, Дьокуускай куораты буллубут. В. Протодьяконов
Алта мастаах оҥочонон тырыттыбыт таҥастаах дьахтардаах эр киһи сүүрүк хоту усталлар. Н. Павлов
Эмиэ да борохуотунан, оҥочонон улуу Өлүөнэни өксөйөн, тэлиэгэлээх, ыҥыыр атынан ыйы быһа айаннаан, Иркутскайга тиийэн кэлбитэ. П. Филиппов
♦ Оҥочо <куйаар> кутуруктаах фольк. — уһун хойуу кутуруктаах (сылгыны хоһуйан этиигэ). ☉ Имеющий длинный и густой хвост (о лошади)
Лаппаҕаркаан самыылаах, Оҥочо куйаар кутуруктаах, Хаҥаластай быччыҥнаах, Сабакалыыр дьаҕыллаах, Аҕыс адаар мүһэлээх, Түөрт түөрэҥ туйахтаах, Дьөһөгөйтөн төрүттээх Соноҕостой барахсан! Саха нар. ыр. II. Оҥочолооҕун оҥор кэпс. — кэһэт, улахан буруйга-сэмэҕэ тарт. ☉ Наказать за какую-л. провинность, проучить сурово кого-л.
Оттон эн [Сипсики] бассабыык үспүйүөнэ буолан кэлбиккин билиэм да, оҥочолооххун оҥоруом. Л. Попов
Ырыалартан, хоһооннортон Ыраах курдук саныыр этим, Ытыктыы, оонньуу оҥосто Ыстырыыстыыр да кэмнээҕим. Онтум баара, доҕорум Оҥочобун оҥордо — Хоһооннорум сордоохтору Хол-буут быһа олордо. С. Тарасов
Айыы таҥара, оҥочолоох оҥоһуубун оҥордо. Баайбын биирдэ уурдарда уонна, туоҕа итэҕэс буолан, түүлбэр киирдэ?.. А. Сыромятникова
◊ Мотуордаах оҥочо — мотуор күүһүнэн устар оҥочо. ☉ Моторная лодка
Сайыҥҥы кэмҥэ үгүс оробуочайдар балыктааһынынан дьарыктаналлар. Элбэх киһи бэйэтэ мотуордаах оҥочолоох. ДьИэБ
ср. п.-монг. онҕуча, тув. оҥгача ‘лодка’, эвенк. онгкочо ‘дощатая лодка’

аат., эргэр.
1. Былыргы саха өйдөбүлүнэн ойууну араҥаччылыыр кэриимнии сылдьар тыын, кут-сүр (үксүгэр хаһан эрэ олоро сылдьыбыт ойуун кута-сүрэ буолар). ☉ По представлению древних якутов: блуждающий дух, покровительствующий шаманам (обычно — душа жившего некогда на земле шамана)
Сэттээх быластаах сиикэй тыймыыт тыллаах, Эт бэргэ харахтаах Хааннаах эмэгэттэриэм, бэттэх, бэттэх буолуҥ эрэ! Саха сэһ. I
Эппит тылым иччитэ Эмэгэт буолан Эттэрин сааһынан илэ-бодо иҥнин! Өксөкүлээх Өлөксөй
— Эбээ, ол өлбүт, көмүллэ сытар ойуун дүҥүрэ хайдах тыаһыырый? — Ы-ыы, бэдик, ойуун эмэгэтэ диэн баар буолар. Ол хаһан да өлбөт. Ойуун эмэгэтэ кыырар. Н. Якутскай
Өксүүнньэ, өлбүт киһи, ууттан тахсан, тымныы илиитинэн имэрийтэлээбититтэн, ойуун эмэгэтэ, баҕа буолан түспүтүттэн …… эт-этэ аһыллан ыалдьан, өлөөрү аҕай олорбута. Күндэ
2. Былыргы сахалар үҥэр-сүгүрүйэр ханнык эмэ иччилэрэ эбэтэр абааһы дьүһүнүн-бодотун үтүгүннэрэн маһынан, туоһунан уо. д. а. оҥорбут оҥоһуктара. ☉ Деревянные, берестяные и прочие фигурки, изображающие духов, которым якуты поклонялись в старину
Туостан аттаах эмэгэти кырыйаннар, талаҕынан тымтык оноҕостоох куччугуйкаан чаачар сааны оҥороннор, уйаҕа уктулар. Болот Боотур
Ойуурга тахсан эмэх маһы булан киллэрэн, дьахтарга маарынныыр эмэгэт быстардылар. Н. Якутскай
Эмэгэт көрүҥэ ханнык ойуун туох сыаллаах кыырарыттан тутулуктаах. АЭ ТЫС
3. Ойуун кыырар таҥаһыгар сүрэҕин туһаайыытынан тигиллэр киһи ойуулаах харысхал тимир быластыыҥка (үксүн алтантан буолар: устата — ыйар тарбах уһунун саҕа, туората — ытыс аҥаарын саҕа). ☉ Железная (обычно медная) пластинка (длиной с указательный палец, шириной — с половину ладони с изображением человека), которая пришивалась к шаманскому плащу спереди в области сердца как оберег
Кэтэҕэриин диэки көрбүтэ: үс куба лахсыыр көтөрдөөх, түөһүн тылыгар битийэр эмэгэттээх, көхсүн хараҕар тимир күҥэһэлээх …… ойуун киһи таҥаһа ыйанан турар. ПЭК ОНЛЯ I
Дьэс эмэгэтим! Түп гынар түптүрүм Түүлээх кулугутун Төлөрүтэ охсууй! П. Ойуунускай
[Удаҕан дьахтар] Эмиийин кэрэтигэр иккилээх баччыр оҕо Иирэбитийэ, Дьиэрэҥкэйдээн-тэйиэккэлээн иһэрин курдук Иирэр саар кыыһа, имэҥнээх-дьалыҥнаах, Дьэллик дьэс эмэгэтин иилиммит. Күннүк Уурастыырап
4. Сылгы уопсай өҥүттэн атын өҥнөөх атаҕар (буутугар) баар бээтинэ. ☉ Небольшая отметина в виде пятна другого цвета на ноге лошади
Икки буутун таһыгар эмэгэттээх сур ат. ПЭК СЯЯ
[Сылгы туһунан] Тараахтаахай туйахтаах, Баһырҕастаах атахтаах …… Дьуоҕалаахай кутуруктаах, Эмэгэттээх бууттардаах Бэрбээкэйдээх бэрдэ дьэ. С. Зверев
[Хара саарыл сылгы] икки буутун таһа бэчээт курдук эмэгэттээх буолар. «Кыым»
5. көсп. Киһи аҥаардастыы бас бэринэр, таҥара оҥостор киһитэ эбэтэр туох эмэ. ☉ Человек или предмет, которому поклоняются и который обожествляют, идол
Үптээх күлүгүн эмэгэт гынан үҥэрим, Астаах атаҕар таҥара гынан сүгүрүйэрим. Суорун Омоллоон
Урукку олохпутун биллэххэ, Ордук өйдүөхпүт бүгүҥҥүнү. Ол эрээри эмэгэт оҥостон үҥпэккэ, Үөрэтэрдии үөрэтиэх ол өрдөөҕүнү! Л. Попов
Бүгүн Уолл-стрит тахсар күнэ, сүгүрүйэр эмэгэтэ — дуоллар. Киниэхэ норуот хара көлөһүнэ, Кыһыл көмүс буолан, кутуллар. П. Тобуруокап
Эн оҕонньоруҥ баайдары эмэгэт оҥостон көмүскүүбүн диэн, талаһаны мүччү үктээрэй. М. Доҕордуурап
◊ Биэс уон икки күлэр (туос) эмэ- гэт — хаартыны хоһуйан этии. ☉ Эпитет игральных карт (букв. пятьдесят два смеющихся лика дьявола)
Биэс уон икки күлэр эмэгэтинэн көччүтэн, Күн сырдыгын устун Сырыттаҕым дии, оҕонньоор! А. Софронов
Уол аны атын дьарыкка — биэс уон икки туос эмэгэккэ …… ылларбыта. Далан
Мин биэс уон икки күлэр эмэгэт тугу диирин өтөрүбатары этэр эбээһинэстээх киһибин. И. Никифоров
Арыт-арыт, биэс уон икки туос эмэгэт биэрдэҕинэ, баһаарга суон эмээхситтэргэ баран аһаан-иһэн, сымнаҕас баҕайытык утуйан ылара. Н. Павлов
Туос эмэгэт — биэс уон икки күлэр (туос) эмэгэт диэн курдук. Маппыр туруорар хаартытын бэтириктээн, маастаан, холуоккалаан …… кубулдьутан-ибилдьитэн көрөрө да, туос эмэгэт Бадаайаптар тустарыгар бу сырыыга сылаанньыйбатаҕа. Л. Попов
Мин саҥардыы чороччу улаатыым саҕана аҕабыт тугун барытын туос эмэгэккэ матайдаан баран, бэйэлиин сүппүтэ. Ол аньыыта онон. С. Федотов. Хаарты эмэгэт — хаартыһыт хаартыга туһаайан «үп тэбэн биэрэрим, байарымтайарым, баарым-суоҕум, эрэнэрим эрэ эн» диэн үҥэн-сүктэн этэр тыла. ☉ Карта-матушка (обращение картёжника к своим картам с просьбой и надеждой на удачу). Хаарты эмэгэт! Халыҥ харчыта тэбэн биэр эрэ!
□ Хаарты эмэгэт биэрдэҕинэ, кимтэн даҕаны сүүйэри киһи кэрэйбэт баҕайыта. Н. Неустроев. Хатат эмэгэттээх — сылгыга баар буолар хатакка маарынныыр мэҥ курдук бээтинэ. ☉ Пятно на теле лошади, по форме напоминающее огниво
Тордохтоох хоҥуруулаах, орохтоох систээх, хатат эмэгэттээх, саба дьаҕыллаах, уулаах ньилбэктээх саһыл кэрэ [сылгы]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ураанньыктаах хоҥуруулаах, Улаан ньуурдаах, Орохтоох систээх, Хаҥалас быччыҥнаах, хатат эмэгэттээх Сурулуур сур дьаҕыл Соноҕос атыыр сылгы. П. Ядрихинскай. Эмэгэт былыт — эмэгэккэ майгынныыр быһыылаах субу ардыах курдук уулаах хара дьоҕус былыт. ☉ Небольшое тёмное облако, готовое пролиться дождём, по форме напоминающее фигуру эмэгэт’а (изображение духа в виде человека)
Ардах, силбик бэлиэлэрэ — эмэгэт былыттар намыһах баҕайытык уһуннулар. М. Шолохов (тылб.). Эмэгэт дьаҕыл — сылгы саннын хаптаҕайыгар эбэтэр моонньугар эмэгэт ойуутун санатар кыра хараҥа бээтинэ. ☉ Маленькое тёмное пятно на шее или холке лошади, отличающееся по цвету от основной масти животного и очертаниями напоминающее фигурку эмэгэт’а
Бу сылгыларга айылҕаттан бэриллибит хос бэлиэ наһаа элбэх буолар. Сиһин ороҕо, сиэлин, кутуругун ардайа, кулгаах кэрэтэ, хаҥалас быччыҥнара, уулаах ньилбэктэрэ. Ону таһынан бар дьаҕыл, саба дьаҕыл, эмэгэт дьаҕыл баар буолар. Сылгыһыт с. Эмэгэт дьаҕыл диэн икки өттүгэр дьаҕыла олох кыра буоллаҕына этиллэр. ОМГ ЭСС. Эмэгэт куйааһа — киһи тыына-быара ыгыллар уот куйаас. ☉ Сильнейший зной, жара. Эмэгэт куйааһа сатыылаабыт. Эмэгэт кураан түөлбэ. — улахан кураан сут. ☉ Сильная засуха.
ср. алт. эмегендеры ‘антропоморфные изображения алтайского шаманского костюма’, алт. эмеген ‘почтенная женщина; старуха’, монг. эмэгэн ‘старая женщина, бабушка’