аат. Киэҥник тарҕанар, чэпчэки соҕустук ааһар ыарыылар. ☉ Сравнительно легко переносимые эпидемические заболевания
[Кууһума:] Дьэ, кырдьык быйыл бэйэтэ даҕаны дьаҥныын-дьаһахтыын күтүр дьыл ааста. А. Софронов
Дьаҥ-дьаһах тарҕанаары гынна. Амма Аччыгыйа
Дьаҥдьаһах дьайыҥнаспатын, Ыарыы-сүтүү ыалласпатын. Болот Боотур

арчылаа диэнтэн хай
аата. «Дьаҥ — дьаһах дьалбаарый, кырдьык кыйдан, өлүү-сүтүү сүттүн; арчы-арчы», — дии-диилэр истиэнэни таһыйаллар. Ол аата арчылааһын диэн ааттанара. СТ С

даҕ., түөлбэ. Кыра соҕус, наһаа буолбатах. ☉ Умеренный, не очень сильный
Ыарыы-сүтүү, дьаҥ-дьаһах да намты соҕус курдук этэ. Күннүк Уурастыырап

таһаҕастаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Улуу дьыл оҕуһа …… Дьаҥ-дьаһах таһаҕастанан, Ыарыы-сүтүү ырдыыланан …… Көмүскүүр күнүҥ дьонун Күһүҥҥүттэн ыла Күл-көмөр гынар буоллун. Өксөкүлээх Өлөксөй
Биэс-түөрт дүлүҥүнэн болуот оҥостубуппут, саатар иккилии буолан таһаҕастанан тахсыахпыт диэн. УАЯ А

даҕ. Киһини умсугутар-долгутар олус кэрэ. ☉ Чудный, чудесный; очаровательный
Аан ийэ дойду чэбдигирбит, ыраастыйбыт, кини кэрэдьикти иэниттэн дьаҥ-дьаһах, ыарыысүтүү, өс-саас мэлийбит. Амма Аччыгыйа
Чуу, долгуйбат, Уу чуумпурда, Кэрэ-дьикти Киэһэ кэллэ. Күннүк Уурастыырап
Кэрэ-дьикти елкабыт, Кэһиилэргин сүүмэхтээ! И. Чаҕылҕан

туохт.
1. Салгыны чэбдигирт, дьэгдьит (этиҥнээх ардах, күөх от-мас туһунан). ☉ Сделать чистым, свежим, освежить (напр., о грозе)
Тэлгэһэни көҕөрдүү доруобуйаҕа улахан туһалаах, биллэрин курдук, күөх отмас салгыны дьэгдьитэр, ырааһырдар. Дьиэ к.
2. Эмтээх оттору туһанан кими, тугу эмэ дьаҥтан-дьаһахтан, дьиэҕин-уоккун куһаҕан дьайтан харыстаа. ☉ Оградить, защитить, очистить свой дом и домочадцев от болезней, хвори и другой нечисти (обычно при помощи различных трав)
Өбүгэлэрбит кытыаны аһы-үөлү хаһаанарга, иһити-хомуоһу ырааһырдарга, ыарыыттан, дьаҥтан дьаһахтан харыстанарга, дьиэни-уоту ырааһырдарга туһаналлара. ПАЕ ЭАБ
3. көсп. Өйгүн-санааҕын дьайҕарт, үтүөҕэ-кэрэҕэ туһулаа. ☉ Освежить, прояснить (напр., знания, мысли)
Ити курдук биир-биир аттаран иккиэн санааларын сыымайдаан, ырааһырдан, чочуйан баран, биир түмүккэ кэллилэр. В. Яковлев
Маннык хоһоон киһи иэйиитин үрдэтэр, санаатын ырааһырдар, үтүөнү-сырдыгы айарга көҕүтэр. ЭСЭ
4. көсп. Кими эмэ буруйтан-сэмэттэн босхолоо, кырдьыгын буллар. ☉ Оправдать, реабилитировать кого-л.
Мин наһаа үөрдүм. Иванов Мирону, Гаврильев Макары эмиэ ырааһырдыбыттар. Б. Павлов. Бары буруйу барытын Варяҕа түһэрбитигэр, кыыһа барытын чиэһинэйдик кэпсээн биэрэн, Айтаны ырааһырдан таһаарбыттара. Сэмсэ

туохт. Туохха эмэ сөп түбэс, тиийэн кэл (хол., кэми этэргэ). ☉ Наступать, исполняться (напр., о сроке, моменте)
Оһуордуур күнүм уолдьаата, Этэр күнүм эргийдэ. С. Зверев
Константин баҕарар баҕата онно уолдьаан биэрбитэ. П. Филиппов
Суоппар, уолан суоппар, Соҕотоҕор сор уолдьаан, Дамкыраат төлө баран, Тиргэҕэ иҥнибит кустуу Чигдигэ мөҕө сытар! М. Тимофеев
Дьаҥ-дьаһах кыттыспатын, өлүү-сүтүү уолдьаабатын. ФГЕ СТС
◊ Уолдьаабыт курдук — анаабыт курдук (түбэһэр). ☉ соотв. как по заказу
Уолдьаабыт курдук эппиэттиир сэкэрэтээр ыалдьан, уурайан хаалбыта. «ХС»
Уолдьаабыт курдук самыыр түһэн барбыта. А. Чехов (тылб.)

даҕ.
1.
ымсыы диэн курдук. Оҕолорун кытта Охсуһар буруйдаах, Ыалларын кытта Ыыстаһар ымсыылаах. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сут төбөтүн обото соллоҥноох, Ыт иҥсэтэ ымсыылаах, Дьаҥ-дьаһах дьаара сутуурдаах — Мин аххан буолар да этим! С. Зверев
2. Киһи ымсыырыах курдук үчүгэй, киһини тардар. ☉ Заманчивый, завидный, привлекательный
Дьол ырааһа ымсыылаах, Ыарахана сыаналаах, Ыралааҕа тардыылаах. Күннүк Уурастыырап
Ботуруускай ааҕар балаҕана тыа сиригэр ымсыылаах ыраас, сырдык, киэҥ дьиэ эбит. Амма Аччыгыйа
Литературнай институту бүтэрэн баран, Руфов сулууспа хас да ымсыылаах миэстэтиттэн аккаастанар. «ХС»

даҕ.
1. Туох эмэ тас дьайыыга бэринимтиэ, сыстымтыа (хол., дьаҥҥа-дьаһахха). ☉ Восприимчивый к внешним воздействиям (напр., к болезням)
Киһи санаата түһэр, ычатын ыһыктынар кэмигэр ордук уйан, ханнык баҕарар ыарыыга ылларымтыа буолар. ФНС ОС
Оҕо олох эрдэ сааһыттан күнүһүн салгыҥҥа утуйууга уонна кэмиттэн көрөн таҥаһын уларытынар буолууга үөрэммит буоллаҕына, ыарыыга ылларымтыата суох буолар. ИБГ ДьОЫа
Өрүс кытыытыгар хортуоппуй хаһыҥҥа ылларымтыата суох буолар. ГСҮЦХ
2. Итэҕэтимтиэ, тылыгар киллэрэр, тиийимтиэ тыллаах-өстөөх. ☉ Доступный для понимания, доходчивый, убедительный (о речи). Татьяна Петровна, кырдьык даҕаны, дьонугар-сэргэтигэр ылларымтыа тыллаах-өстөөх салайааччы
□ Эмтэнэ да, бэрэбиэркэлэнэ да сылдьан көрдөхпүнэ, Валерия Александровна бииргэ үлэлиир дьонугар даҕаны, эмтиир ыарыһахтарыгар даҕаны, олус ылларымтыа. «Кыым»

даҕ.
1. Көтөлүнэн айанныыр, көтөлүнэн таһаҕас тиэйэр. ☉ Едущий в повозке (или в санях), запряженной несколькими животными, идущими цугом или в пристяжке, перевозящий груз таким образом
Оҕонньор кэнниттэн көтөллөөх көлөлөр Ындыыны уйбакка, ынчыктаан иһэллэр. Л. Попов
Ыал чэйинэн, табаҕынан быстан олордохторуна, биир хаһаактыы таҥастаах, көтөллөөх, олох аттаах айан киһитэ кэлбитэ. Багдарыын Сүлбэ
2. көсп. Тугу эрэ кытта бииргэ сылдьар, туох эрэ аргыстаах. ☉ Сопровождаемый чем-л.
Ыарыы-сүтүү ындыылаах, Дьаҥ-дьаһах таһаҕастаах, Өлүүсүтүү көтөллөөх Буолар эбит өлүү сүөһүтэ [Дьыл оҕуһа]. Саха фольк. Мин хаһан эрэ …… үйэ тухары таптал аргыстаах, үөрүү-көтүү көтөллөөх сылдьыам диэх курдук сананар кэнэн кыысчаан этим. Н. Кондаков
Эгэ көр-нар көтөллөөх кыргыттар үөрбэттэрэ диэн кэлиэ дуо? С. Федотов
Кыстыы, дьол көтөллөөх Кэллэ бу ыам ыйа. П. Тулааһынап