прил. нарын, кэрэ хамсаныылаах; кэрэ, дьикти кэрэ.

1. нареч. дьикти кэрэтик, дьикти үчүгэйдик; 2. в знач. сказ. безл. дьикти кэрэ, дьикти үчүгэй.

сэндэҥэр диэнтэн дьаһ
туһ. Түстүн, түстүн күһүн, мэлдьи, Көмүс ардах тэтиҥнэртэн, — Сэмэн таптыыр кэрэ, дьикти Сэргэлээҕин сэндэҥэрдэн. «ХС»
[Тыаны] кэрдии алаастарбыт билии тыаларын биллэрдик сэндэҥэртилэр. К. Турсункулов (тылб.)

даҕ. Тыйыс соҕус. ☉ Несколько суровый, строгий
Тыйыстыҥы, ол эрээри бэйэҥ туспа кэрэ, дьикти буоллаҕыҥ, мин хоту Ийэ дойдум! Н. Заболоцкай
[Г.И. Лешровской] сааһыран эрэр, омос көрдөххө тыйыстыҥы хааннаах-сииннээх, бэйэтэ бэрт боччумнаах киһи этэ. СБТТ

тысхай диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Кырдьар сааспар Кыраһыабай олоххо кыттыһаммын, Кэхтэр кэммэр кэрэни-дьиктини кэрэхсээммин, Киһи кэккэтигэр киирэммин Мөһөөҕүнэн мөскөҥнөөтүм, Тыһыынчанан тысхаҥнаатым. «ХС»
Хааны халытан, харах уутун тоҕон Тыһыынчаланан тысхаҥнаатар да иччигит онтон Дьолломмута биллибэт. «Кыым»

эҕэрдэлээ диэнтэн х-ччы аата
Кинини оронум үрдүттэн күннэри-түүннэри истиҥ мичээринэн эҕэрдэлээччи Сеня хаартыскатын көрө оҕуста. М. Доҕордуурап
Айылҕаны эҕэрдэлээччи, Айхал-уруй этээччи …… Кэрэ-дьикти саҥалаах, Куку-куо кыыс. Болот Боотур

даҕ. Кэрэттэн кэрэ, дьикти кэрэ. ☉ Чудный, прекрасный
Бу наҕыл чуумпу киэһэ дьикти ырыа кэрэкий тылларыныы миигин кууспут нуһараҥ иэйии Аайаҕа эмиэ киирбитэ буолуо дуо? Далан
Сүрэҕин иһигэр чөмчүүктэнэн үөскээбит кэрэкийэ бэйэлээх санааны аһаҕастык кыайан эппэт киһи ким эмэ ытык-мааны эрэлин-итэҕэлин халбаҥнаабат бөҕө тирэх оҥостон ылыныа дуо? «ХС»

1. аат.
2. Сайыҥҥы нуһараҥ киэһэ чуумпута. ☉ Затишье летнего вечера
   Арай бу долгураҥҥа Мин истэбин чыычаах ырыатын, оҕо күлүүтүн. С. Данилов
   Доҕоччугуом, сайыҥҥы чэбдик Долгураҥҥа тахсан хаамсыах. Р. Баҕатаайыскай
   Киэһээ долгураҥҥа, сөрүүҥҥэ Дуораһыйара дьол ырыата. И. Федосеев
3. көсп. Туохтан эрэ үөрүү, дуоһуйуу туруга. ☉ Состояние возвышенной, вдохновенной радости
   Киэһэ аайы көрүстэрбит эрэ, итинник кэрэ иэйии долгураҥар оҕустаран, тулабытыгар баарысуоҕу тамты умнарбыт. Нэртэ
   Хомойуу дириҥ далайын да өҥөйөн туран, умсан ылабын өрүкүйүү долгураҥар. В. Потапова
   [Уол] Даайыстыын туох эрэ этиэхтэн кэрэ, дьикти долгураҥар бигэтэ, оһуохай дуораһыйарын иһиллии олороллоро. Е. Неймохов
4. даҕ. суолт. Тыала суох, чуумпу. ☉ Безветренный, тихий
   Долгураҥ чуумпуга тахсаммын, Доҕорбун кытта мин испитим. С. Дадаскинов
   Долгураҥ сарсыарда чуумпуга Олоҕу уруйдуур үөр чыычаах. Чэчир-68
   ♦ Уу долгураҥ олох - чуумпу, бүөм олох. ☉ Тихая, безмятежная жизнь
   Саҥа кэлбит, кини [Хаппытыан], дьолугар үөскээбит, кыайбыт-хоппут уу долгураҥ олоҕо кэрэ буоллун. А. Сыромятникова
   Уу нуһараҥ, уу долгураҥ олох сатыылаабытыгар бигэнэ, таала сытар курдук Бүлүү эбэ барахсан. С. Федотов
   1941 сылтан нус-хас олоҕу билбэтэх, тото-хана аһаабатах буоллахпына, дьэ манна түбэстим уу долгураҥ олоххо, толору дьолго. «ХС»

1. даҕ.
2. Туох эрэ туспалаах, уратылаах, атыннаах, уһулуччулаах (киһи урут көрбөтөх-истибэтэх, үөйбэтэх). ☉ Необычный, необыкновенный, исключительный, оригинальный (ранее невиданный, неслыханный)
   Сорох ардыгар [Кулаковскай] туох эмэ дьикти садаачалары таайтаран, биһиги актыыбынаспытын эмиэ бэркэ көтөҕөрө. Суорун Омоллоон
   Дьэ ити дьикти [түһэн баран эстибэт] буомбалар быыстарынан биһиги чаастарбыт өстөөх кэтэҕэр ааспыттар. Т. Сметанин
   Киэҥ сирдэртэн кэлэр араас дьикти сонуҥҥа, аллаах ат сэлиитинэн тилийэ сүүрэр дьиэ таһынааҕы сээкэй сурахха-садьыкка даҕаны ким баҕарар утаппыт курдук наадыйааччы. У. Нуолур
3. Олус кэрэ, олус үчүгэй. ☉ Чудный, чудесный, прекрасный, отличный
   Оо, дьэ, кэпсиэхтэн кэрэ, этиэхтэн дьикти айылҕа ийэ барахсан олус да силигилээбит! П. Ойуунускай
   Ол эрээри сайын Чурапчыга сылдьыбыта Сережаҕа билигин кэрэ түүл курдук дьикти өйдөбүл буолан кэлэ турар. Н. Лугинов
   Кини [Ойуунускай] саҕа иһиттэн дьикти кэрэ музыкальнай хоһоонноох поэт сахаҕа баарын мин билбэппин. Суорун Омоллоон
   Тэлгэһэ эҥин дьикти сибэккинэн көбүөрдүү симэммит. С. Васильев
4. Олус, сүрдээх, сөҕүмэр (быһаарар тылын күүһүрдэн биэрэр). ☉ Удивительный, изумительный, поразительный (усиливает знач. определяемого слова)
   Бүгүн тымныыта дьэ дьикти.  Бүөккэ уол санаатын кытаанаҕа, саҥатын эрчимэ дьикти. А. Сыромятникова
   Баһылайым эмиэ баар. Сэгэйбитэ-ходьойбута диэн дьикти. «ХС»
5. Киһини дьиибэргэтэр, өйдөммөт, муодалаах. ☉ Странный, чудный, непонятный
   Мин санаабар, бииргэ айаннаан барбыт дьонун кытта уҥуор туораабатаҕа дьикти. А. Сыромятникова
   Кууһума тус бэйэтин олоҕо ити кэпсээбит кэпсээниттэн итэҕэһэ суох дьикти эбит. Н. Павлов
6. аат суолт.
7. Киһи сөҕөр-махтайар, сонургуур түбэлтэтэ; киһи үөйбэтэх суола. ☉ Что-л. необычное, необыкновенное, оригинальное
   Саха сирин бастакы дьиктитэ - алмаас, оттон иккис дьиктитэ - ГЭС. Суорун Омоллоон
   Өй, үлэ күүһүнэн Өссө дьиктини айыахпыт, Үөрэх, билии күлүүһүнэн Өлбөт мэҥэни аһыахпыт! Күннүк Уурастыырап
   Биитэр, аҕыйах үһү дуо - оҕо эрдэҕиттэн улаатыар диэри туох эмэ кэрэни, дьиктини айарга, суруйарга дьулуспут? С. Федотов
8. Туох эмэ олус үчүгэй, кэрэ. ☉ Что-л. прекрасное, поразительное
   Ол киһи бу сиргэ үктэммит Бардамнык байаары, Былыргы оҥоһук дьиктитин Уораары, талаары. С. Данилов
   Маша айылҕа араас дьиктилэрин, саҥа көрбүт курдук, кэрэхсээн одуулаата. М. Доҕордуурап
   Тыаҕа таҕыс, ходуһаҕа киир - барыта биир дэхси кэрэ, барыта биир дэхси дьикти. А. Бэрияк
9. Айылҕа биллибэт, өйдөммөт көстүүтэ, киһи бэйэтэ өйүгэр-санаатыгар оҥорон итэҕэйэр туга эмэ (хол., абааһы, таҥара, өлбөт мэҥэ уута о. д. а.). ☉ Что-л. сверхъестественное, непонятное, необъяснимое (явление, сила, во что люди верят, напр., бог, черт, живая вода ит.п.)
   Мин өрүү көрдүүбүн дьиктини, Ол оннук буоллаҕа оҥоһуум, туох билиэй өлбөт да мэҥэни Көрдөөммүн, мин баҕар, булуоҕум. И. Гоголев
   Кумахха эбэтэр күөллэргэ Сытабыт биһиги булчуттар. Күһүҥҥү хараҥа түүннэргэ Дьиктилэр көстөр курдуктар. И. Эртюков
   Материализм дьиҥ баары, үөрүйэҕинэн уонна науканан бигэргэтиллэри эрэ билинэр, ол-бу дьиктилэри, абааһылары, айыылары билиммэт. ДИМ
   п.-монг. дьигтэй

аат.
1. Куорсунунан уонна түүнэн бүрүллүбүт, икки кынаттаах, икки атахтаах уонна тумсулаах, кыракый тыыннаах харамай. ☉ Птичка, пташка
Кэрэ лабаа киэргэллээх Кэрии-эҥэр тыаларга Күндү күөмэй чыычаахтар Көрүнары тартылар. Күннүк Уурастыырап
Көй-күөх салгыҥҥа көмүс күөмэйдээх күөрэгэй чыычаахтар көччүйэллэр. И. Данилов
Чыычаахтар чыбыгыраһачыбыгыраһа мастан маска түһэллэр. Н. Түгүнүүрэп
2. көсп. Саамай күндү, тапталлаах киһи (үксүгэр оҕону, биитэр таптыыр кыыһы, дьахтары этэллэр). ☉ Форма обращения к ребёнку или любимой девушке, женщине в значении «дорогой и любимый»
— Чыычаахтарыам, аны саас улахан дьон буолан тоһуйаарыҥ! — уолаттарын аҕалаах хотунугар туттартаан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Оҕоккоом… чыычааҕым… кэллим… Бааргын дуо, Сөдүөрэм? П. Тобуруокап
— Ыы, чыычаахпыан, ытыы сытар дуу, тугуй дуу? Чыычааҕыам, туран көрүүй, — диэн саҥа иһиллэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. Хомус (муусука үстүрүмүөнэ) хамсыыр гына ыпсарыллыбыт туспа чааһа. ☉ Подвижная часть варгана, прикреплённая к основной части одним концом
[Хомус] чыычааҕа алдьамматын наадатыгар хайаан да хааланыахтаах. ЧАИ СБМИ
Урут хомуһун сыҥааҕын үрүҥ көмүстэн оҥороро, онтун билигин алтантан сыҥаахтыыр, …… «чыычааҕын» иэҕэн, «эминньэҕин» төгүрүтэн этигэн оҥортуур. «Кыым»
♦ Чыычаах үүтэ эрэ суох калька. — санаабытыҥ барыта баар диэн суолтаҕа этиллэр. ☉ Только птичьего молока нет (о полном изобилии)
— Чыычаах үүтэ эрэ суох курдук кэпсээтиҥ дии, — Сардаана Уйбаанабына чааскыларга чэй кутта. — Ол биһиги тугу бэлэхтээн үөрдүөх-көтүтүөх бэйэбитий? И. Егоров
◊ Сылгы чыычааҕа көр сылгы
Сылгылары быыһынан Сылдьан түүнү көрдүүр, Сылгы, ыал дьукааҕа — Сылгы чыычааҕа. И. Эртюков
От күрүөтүгэр сылгы чыычааҕа түһэн кутуруга түөрэҥэлиир. И. Сосин
Тэлгэһэ тула, чыпчап дэһэ-дэһэ, сылгы чыычаахтара алларанан-үөһэнэн көтө-дайа сылдьан тугу эрэ булан аһыыллар. У. Ойуур
Чыычаах (чооруос) тумсун саҕа көр тумус. Оҕо сылдьан кини [Мэхээс] кэпсээниттэн сэрии туһунан чыычаах тумсун эрэ саҕаны өйдөөбүт эбит. Н. Босиков
[Костя:] Баҕар чыычаах тумсун саҕа көмөнү оҥоруом. С. Ефремов
Туһалааҕы тугу эмэ оҥордорбун диэн биир баҕа санаалаахпын да чыычаах тумсун саҕаны тобула иликпин. С. Федотов. Чыычаах уйата — күннээх, сыралҕан уонна халдьаайы сиргэ үүнэр кылгас умнастаах ньуолах от. ☉ Овсяница (растение)
Үстүөрт оҕо көрсө түстэллэр эрэ араҕас сибэккилээх, чыычаах уйата оттоох кырдал үрдүгэр …… дьиэрэҥкэй тэбэн, атах тэпсэн, кулун куллуруһан чохчоохойдуу-чохчоохойдуу эйээрэллэрэ олус да үчүгэй буолара. П. Ойуунускай
Чыычаах уйата оту үргээн бугуллууллара. ВПК СОо
Ымыы чыычаах көр ымыы. Унаар урсуҥҥа күндүллүүр Уоттаах күммүтүн күндүлүүр Ымыы чыычаахтарым, ыллааҥ, Ырыаҕытын салҕааҥ! Күннүк Уурастыырап
Ымыы чыычаах ыллыыра, күөрэгэй күөх муора халлааҥҥа туойара …… туохха да тэҥэ суох, кэрэ-дьикти хартыына буолан, кини хараҕар элэҥнээн көһүннүлэр. М. Доҕордуурап
Кини күн тахсыыта тиит чыпчаалыгар олорон ыллыырын иһин, ымыы чыычаах диэн ааттаммыт. И. Федосеев
ср. кирг. чымчык ‘птичка’, каз. чыпчык ‘воробей’, монг. чечиге, маньчж. чэчикэ ‘птичка, пташка’