дьаһабыл, дьаһайааччы

м. сенат (1. ист. былыргы Римҥэ-салалта үрдүкү органа; 2. ист. ыраахтааҕылаах Россияҕа сууттуур, хонтуруоллуур үрдүкү дьаһабыл органа; 3. сорох государстволарга сокуону таһаарар үрдүкү палата).

киксэр диэнтэн төхт
көрүҥ. Бу эһигини баай уолаттара киксэртээн, алдьархайы таһаартаран эрэллэр. Амма Аччыгыйа
«Муос тиис! Таас тиис!» Киксэртээн, Оҕолор чаҕаараллара. И. Гоголев
Дьаһабыллар тиэтэйэллэр, өтөр-өтөр аттарын киксэртээн биэрэллэр. Н. Лугинов

аат. Туохтан эмэ быыһанар суол. ☉ Выход из тупикового состояния
Туох ааттаах үлүгэрэй, ама да буолтун иһин, туох эмэ үүт-хайаҕас син баар ини! И. Гоголев
«Үүт-хайаҕас баара биллибэт», — оҕонньор санаарҕаан бүк түһэн олордо. «ХС»
♦ Үүт-хайаҕас бул — күчүмэҕэй ыарахан балаһыанньаттан тахсар, быыһанар суолу бул. ☉ Найти выход из затруднительного положения
Дьыаланы хайдах тэрийэргэ үүт-хайаҕас була, суолиис тобула, оҕонньор куораттаабыта. Күннүк Уурастыырап
Урут өр сыл холкуоска бэрэссэдээтэлинэн сылдьыбыт буолан, сорох эдэр дьоннордооҕор үүтүхайаҕаһы булан сылдьарбын холкуос дьаһабыллара билэллэр. С. Ефремов. Үүт-хайаҕас көстүөҕэ кэпс. — син биир быһаарыллыа, туох эмэ тобуллуо (ханнык эмэ уустук боппуруос, кыһалҕа туһунан этэргэ). ☉ Выход всё равно найдётся (напр., в решении какой-л. проблемы — букв. отверстие-щель найдётся)
Санааҕытын түһэримэҥ, үүт-хайаҕас көстүөҕэ. НАГ ЯРФС II. Үүтэ-хайаҕаһа бүөлэннэ — барар-кэлэр сирэ суох буолла, муҥур уһукка тиийдэ. ☉ Попал в безвыходное положение
Ыстапаан үүтэхайаҕаһа эбии бүөлэнэн истэ. И. Никифоров
Ити үлэни тэрийиини улахан кэпсэтиинэн, айдаан бөҕөнөн ситистиҥ дии. Утарсыбыт дьонноруҥ төһө да үүттэрэ-хайаҕастара бүөлэнэн сөбүлэспиттэрин иннигэр, кинилэр кэтэх санаалаах буолуохтара. В. Протодьяконов
Ол эрээри үүтэ-хайаҕаһа бүөлэнэн, синигэр түһэн саалаҕа ааста. «ХС»

I
аат. Киһи, дьон быстах алҕастан, сэби-сэбиргэли сыыһа туттууттан оһолго, быһылааҥҥа түбэһиилэрэ; оһолсаахал. ☉ Несчастный случай
Куоракка киирэн тыллаа! Мин соноҕоспун көлүйэ оҕус! Дэҥҥэ түбэспит сордооҕу сыарҕаҕа тиэйэн киллэр! И. Гоголев
Ол суоллара бэрт кыараҕас, силистээх, мэһэйдээх буолан, сылдьарга бэрт эрэйи, дэҥи таһаартыыр. Эрилик Эристиин
Толоостук оонньоомо, доҕор, дэҥ, араас буола сылдьыа. Н. Заболоцкай
II
сыһ.
1. Хаһан-эмэ, хам-түм, хам-дьаа. ☉ Редко, изредка, от случая к случаю
Дэҥ кэлэр курус санаа сымнаҕас күөнүнэн саба көтөр. Н. Лугинов
Тойон, дьаһабыл диэн ытыктаабат дьон эмиэ дэҥ көстөөччүлэр. С. Ефремов
Биирдэ эмэ бу дойдуга өссө да дэҥҥэ көстөр тыраахтар кэлэн, ыттары соһутар, муодарҕатар. Н. Габышев
2. Түбэспиччэ, эмискэ. ☉ Случайно, вдруг
Иккиһин дэҥ, түбэспиччэ, өлбөтүм дии саныам этэ. П. Ойуунускай
- Арай куоталаһыы знамятын «Сардаҥалар» ылбыттара... Истибитим. Ол факт фагынан. Кыһыылаах холкуос... Дэҥ кыайбыт. Дьуон Дьаҥылы
Дуня [хаайыылаахтар] дэҥ куоттахтарына, хайдах туттуохтааҕын саныы истэҕинэ, тумул тыаны эргийэ түһүүгэ Иохим баай көхсүн этиттэ. КН ТДь
♦ Дэҥи (эндиэни, энчини) көрбөт - бэрт кыра да эҥкили тулуйбат. ☉ Не переносить, не терпеть даже самой малости того, что выходит за рамки привычного; раздражаться из-за пустяков
Итиини таптыыр, холобур огурсу курдук олус намчы, дэҥи көрбөт үүнээйини бальзамынан сиэмэтин илиттэххэ бэрт кылгас кэм иһигэр аһаҕас халлаан анныгар үүннэриэххэ сөп. Г. Угаров
Ама, бэлиэр албан аакка үөрэммит дуо? Баҕар, ол иһин дэҥи көрбөт, кыра да саҥаттан өлөрдүү өһүргэнэр буолбута буолаарай? А. Кривошапкин (тылб.)
Үрдүк сололоох, мин атаахтык иитиллибит буоламмын, этим-хааным дэҥи көрбөт эбээт. А. Чехов (тылб.). Дэҥ үктэт - кими-эмэ соруйан алҕаһатан сыыһаны оҥортор, онон туһан. ☉ Сознательно подвести кого-л. к совершению ошибки, вынудить к этому
Силтэһин туох эрэ албаска түбэһиннэрэн, дэҥ үктэтээри оҥостоллор диэн, сэрэхэдийэн, иһимээри гынна. Күннүк Уурастыырап
Төһө да өй сүүйсүһэн, дэҥ үктэтээри Дуомат хаамыыта дойҕоҕунан олусталлар. С. Зверев
Дэҥ үктэтэн, киһини кыһытан, сакалаакка сүүйбүтэ улахан эбит! Н. Заболоцкай. Дэҥ үктээ - алҕаһаа, киирэн биэр. ☉ Совершать неожиданные ошибки
Марыыска харса суохтук тутунна, уолга хайыста: - Дьонтон истэн сэтэриэҥ кэриэтин, мин дэҥ үктээн... - диэн иһэн харааста түстэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Атын дьоннору хайдах албынныыры ымпыгарчымпыгар тиийэ билэннэр умсугуйууга киирэн дэҥ үктээбэт буолбут дьоннор аҕыйахтар. Н. Чернышевскай (тылб.)
◊ Дэҥ курдук (кэриэтэ) - өр буола-буола, хаһан эмэ, түбэспиччэ. ☉ Изредка, время от времени
Ол эрээри, чахчы хомуһуннаах ойуун аҕыйах, кинилэр дэҥ кэриэтэ төрүүллэр үһү. И. Гоголев
«Оччо ороскуотурбутуҥ кэннэ, үптээх дьон дэҥ курдук түбэһэллэр», - диэн. Эрилик Эристиин
Кириһээн ол мунньахтарга дэҥ кэриэтэ ыҥырыллан сылдьара. Д. Таас. Дэҥтэн сэрэнии техниката - араас оһолтон харыстанар ньыма бүтүннүүтэ. ☉ Техника безопасности
Александр Петрович - дэҥтэн сэрэнии техникатын иниспиэктэрэ. ПА
Үлэ күнүн уһунун, сынньалаҥ бириэмэтин, хамнас кээмэйин, дэҥтэн сэрэнии техникатын курдук үлэ сүрүн усулуобуйалара үлэ сокуоннарынан эрдэ быһаарыллар. СГПТ