Якутские буквы:

Якутский → Якутский

үүт-хайаҕас

аат. Туохтан эмэ быыһанар суол. Выход из тупикового состояния
Туох ааттаах үлүгэрэй, ама да буолтун иһин, туох эмэ үүт-хайаҕас син баар ини! И. Гоголев
«Үүт-хайаҕас баара биллибэт», — оҕонньор санаарҕаан бүк түһэн олордо. «ХС»
Үүт-хайаҕас бул — күчүмэҕэй ыарахан балаһыанньаттан тахсар, быыһанар суолу бул. Найти выход из затруднительного положения
Дьыаланы хайдах тэрийэргэ үүт-хайаҕас була, суолиис тобула, оҕонньор куораттаабыта. Күннүк Уурастыырап
Урут өр сыл холкуоска бэрэссэдээтэлинэн сылдьыбыт буолан, сорох эдэр дьоннордооҕор үүтүхайаҕаһы булан сылдьарбын холкуос дьаһабыллара билэллэр. С. Ефремов. Үүт-хайаҕас көстүөҕэ кэпс. — син биир быһаарыллыа, туох эмэ тобуллуо (ханнык эмэ уустук боппуруос, кыһалҕа туһунан этэргэ). Выход всё равно найдётся (напр., в решении какой-л. проблемы — букв. отверстие-щель найдётся)
Санааҕытын түһэримэҥ, үүт-хайаҕас көстүөҕэ. НАГ ЯРФС II. Үүтэ-хайаҕаһа бүөлэннэ — барар-кэлэр сирэ суох буолла, муҥур уһукка тиийдэ. Попал в безвыходное положение
Ыстапаан үүтэхайаҕаһа эбии бүөлэнэн истэ. И. Никифоров
Ити үлэни тэрийиини улахан кэпсэтиинэн, айдаан бөҕөнөн ситистиҥ дии. Утарсыбыт дьонноруҥ төһө да үүттэрэ-хайаҕастара бүөлэнэн сөбүлэспиттэрин иннигэр, кинилэр кэтэх санаалаах буолуохтара. В. Протодьяконов
Ол эрээри үүтэ-хайаҕаһа бүөлэнэн, синигэр түһэн саалаҕа ааста. «ХС»


Еще переводы:

хайаҕас

хайаҕас (Якутский → Русский)

1) дыра, дырка, щель, отверстие; таҥас хайаҕаһа дырка на одежде; хайаҕаһынан көр = смотреть в щель; 2) перен. лазейка; үүт-хайаҕас көстүөҕэ выход найдётся.

гнездо

гнездо (Русский → Якутский)

с. 1. (птичье) уйа; 2. перен. (притон) уйа; 3. (выводок животных) биир ийэ ууһа; лисье гнездо биир ийэ ууһа саһыл; 4. (ягод, грибов и т. п.) бөлөх, сүүмэх; 5. лингв, уйа; 6. (углубление) үүт, хайаҕас; # пулемётное гнездо пулемёт хаххата; гнездо заразы ыарыы уйата.

сиирэҕэс

сиирэҕэс (Якутский → Якутский)

даҕ. Бүүрүгүнэн алдьаммыт, хайдыбыттаах (үүт, хайаҕас туһунан). Порванный, разорванный по краю (отверстия)
[Уот Уһутаакы] Сиритэ сытыйбыт Сиирэҕэс таныылаах Хааҥсаар хара мунна Хаҥсас гына түстэ. П. Ойуунускай
[Чороон от] сибэккилэрин чааскыта түөрт-биэс уһуктаах, аҥаар ойоҕоһунан хайа киэптэммит курдук сиирэҕэстээх. МАА ССКОЭҮү

дьаһабыл

дьаһабыл (Якутский → Якутский)

  1. дьаһалта диэн курдук. Билигин пиэрмэҕэ Өкүлүүн дьаһабыл, Дьаһайар ынаҕар эмиэ да харабыл. Эллэй
    Сорох эдэр дьоннордооҕор үүтү-хайаҕаһы булан сылдьарбын холкуос дьаһабыллара билэллэр, ол иһин туой миигин ол-бу кэпсэтиигэ куоракка ыыталлар. С. Ефремов
    Онуоха анараа киһи: «Эн тойонуҥ үөһээ халлаан архыыбатын дьаһабыла Айыы Дьурантаайы суруксуттан төрүттээх киһи эбит», - диэбитэ. Н. Заболоцкай
  2. Туох эмэ үлэни толорторорго ыйыыкэрдии, соруйуу. Распоряжение, даваемое кому-л.
    Дьаһабылла биэр.  [Байбал:] Онон ол тойон туох-туох саҥа дьаһабыллары таһаартыыр буолла. А. Софронов
күүгүнэй

күүгүнэй (Якутский → Якутский)

аат. Уонча сэнтимиэтир уһуннаах, үс-хас сэнтимиэтир кэтиттээх, ортотунан икки үүттээх чараас мас, ол үүттэринэн (хайаҕастарынан) угуллубут сабы төбөлөрүн холбуу баайан баран, тардыалаан эргичиҥнэтэр оонньуур. Якутская национальная игрушка: плоская лучина (деревяшка) длиной около десяти и шириной два-три сантиметра, имеющая посередине два отверстия
Через них пропускают нитку, завязывают узлом и, подергивая ее за концы, вращают лучину вокруг оси, производя жужжащий звук. Күүгүнэйи дэбигис эргиппит уонна киһи сэргиир араас дорҕооннорун таһаарбыт оҕо хайҕанар. ВПК СОо
Иитээччи күүгүнэй оҥорон аҕалан тыаһатар. КИИ ОЧСҮөГ

сиир

сиир (Якутский → Якутский)

туохт. Туох эмэ аһаҕас (үүт, хайаҕас) бүүрүгүн хайыт, алдьат. Порвать, разорвать что-л. по отверстию, дырке. Иннэм үүтүн сиирэн кэбистим
Эн хайҕатаары, [Мотуоһа] кулгааҕын сиирбит эбиккин, арахсыа суоҕа дуо
Саамай сөпкө арахпыт. Эрилик Эристиин
Уу хаайтаран турар бүүрүгүн көҥү хас, алдьат (хол., күөл уутун ыытарга). Прорыть, разрушить какую-л. преграду, препятствующую выходу воды из водоёма (напр., для спуска воды из озера)
Аны күөлү ыытыытын даҕаны эмиэ сыыһа кэмҥэ ыыппыттара — сайылыкка тахсыы саҕана көҥүс бэлэһин сиирбиттэрэ. Күннүк Уурастыырап
Ону [сүбэни] Сыгынык ылынан, саас кэлэн, [күөл] тамаҕын сиирэ киирбит. Багдарыын Сүлбэ
ср. др.-тюрк. йер, тат. еру ‘расщеплять, раскалывать; прорывать, прорвать’

силин

силин (Якутский → Якутский)

туохт. Туох эмэ аһаҕас (үүт, хайаҕас) бүүрүгүнэн алдьан, хайын. Рваться, разорваться (по отверстию)
Силлиэттэн силлибит Сэлибирэс сибэкки Сиэмэтэ тилиннэ. Эллэй
Муҥха хараҕа силиннэҕинэ, Мунду да таба ылларбат. С. Васильев
[Уол] күөгүтүн күүскэ өрө охсубута да, биир балык тахсыһан иһэн, силлэн, ууга төттөрү «чом» гыммыта. И. Федосеев
Силлибэт сириттэн ылларда — сатаан быыһанар, куотунар кыаҕа суох буолла. Он попался крепко, ему не уйти
«Силлибэт сиргиттэн ыллардаҕыҥ буолуо, Чыычаахап», — Саарбалаахап көөҕүнээтэ. Софр. Данилов
Кистэлэҥинэн да кэпсэтии буоллар, суруктаһан-бичиктэһэн, силлибэт сириттэн ылан турабын. Болот Боотур
ср. др.-тюрк. йерин ‘расщепляться’

хаҥат

хаҥат (Якутский → Якутский)

туохт. Туох эмэ элбээн, халыҥаан, эбиллэн үксүүрүн ситис. Добиваться увеличения, возрастания, преумножения чего-л.
Араас тылынан тахсыбыт аныгы кинигэлэри хас күн ахсын бибилэтиэкэ пуондатын хаҥата тураллар. И. Федосеев
Түү курдук чэпчэки хаар тэлээрэн, сири-дойдуну бүтүннүү сабан сытар кыстык хаары хаҥатар. В. Протодьяконов. [Тыва поэта:] Мин Саха сирин ураты айылҕатыттан күүс-уох ыла эрэ буолбакка, билиибин хаҥата кэллим. «Саха с.»
Хармаанын хаҥатар кэпс. — баайын-дуолун элбэтэр, кыаҕырар. соотв. набивать карман
[Эргиэмсик:] Халбарыйдаллар эрэ хамсаныам, Хармааммын хаҥатан барыам. Р. Баҕатаайыскай
Мин, эн хармааҥҥын хаҥатаары, икки төгүл өлө сыстым. Н. Павлов
Быыс-арыт буллахтарына, үүт-хайаҕас көһүннэҕинэ, [бөртөлүөччүктэр] хайаан да бэйэлэрин хармааннарын хаҥатарга кыһаналлар. «Чолбон»

харам

харам (Якутский → Якутский)

даҕ., сөбүлээб. Биэрэрин сөбүлээбэт, кичээҥи. Скупой, жадный; бережливый
[Уол] эдьиийэ олус харам, ымсыы, куһаҕан майгылаах. Н. Якутскай
Үгүс түбэлтэҕэ, иҥсэҕэ, харам санааҕа салайтаран, сиргэ-дойдуга, кыылга-сүөлгэ толоостук быһыыланабыт. Н. Босиков
Уйбаан дьэ кичээҥи, харам киһи диэтэҕиҥ. Р. Кулаковскай
Хата, кини баатыгар ойоҕо харам дьахтар түбэһэн, үүтүн-хайаҕаһын булан, батаран, дьаһайан иһэр. В. Титов
Харам харах уулаах — хараҕын уутун кыанар, ытыы сылдьыбат. Не плаксивый, воздержанный
Дойдуунускайга кыра оҕо да сылдьан харам харах уулааҕа, хам-түм адьас улахан аһыыны көрүстэҕинэ эрэ ытыыр буолара. Далан
тюрк.-монг. карам, харам

туймуулаа

туймуулаа (Якутский → Якутский)

туохт., фольк.
1. Сапка, быаҕа арыый синньигэс сабы, быаны хос тутан эрий (туох эмэ үүккэ, хайаҕаска киллэрэргэ). Продевать что-л. (напр., основную нить) в какое-л. отверстие (напр., в игольное ушко) с помощью петли или короткой надставки. [Дьахтар] Соҕуруу дойдуга оҥоһуллубут Сууйуллаҕас ыстаал иннэтин Сулбу тардан ылла; Ньуоскалааҕын иҥиирин Туймуулаата. Саха фольк.
2. Кими, тугу эмэ тугунан эмэ эрий, эрийэ тарт. Обвивать кого-что-л. чем-л., описывать петлю вокруг кого-чего-л. «Маннык төрүттээх дьөһөгөй оҕотун Тугунан туймуулаан Дуолаҕа сэргэҕэ Тохтоппуттарый?» — диэммин, Тула чинчийэ турдум
Саха фольк. Соҕуруулуур дойдуттан Суруйа көтөн кэлбит …… Туруйалыыр кыылларым Тула-хайа көтөн Тулатын туймуулаабатах Туналҕаннаах толоонноох. П. Ядрихинскай
3. көсп. Тугу эмэ саҕалаа; туохтан эмэ төрүттэн. Заложить основу чего-л.; опираться на что-л. Былатыан быраатым, Ыраастык ыпсаран Лабаалаан, нарыннаан, Оробуочай аймаҕы аһынан, Тулхадыйбат тускуну туймуулаатыҥ. А. Софронов
Сүөһүтүн …… иитийэхтэрэ эстибит аччык дьоҥҥо түҥэтэн биэрбитэ. Онон туймуулаан ыкса ыаллара …… өлөн иһэн өрүһүммүттэрэ. И. Данилов